Paralele të thella mbi barazinë, lidershipin dhe unitetin historik
Nga Rafael Floqi
Në historinë e popujve ekzistojnë momente kur bashkimi merr formë simbolike dhe shndërrohet në mit, dhe momente të tjera kur ai mishërohet në akt konkret politik e ushtarak. Në Britaninë mesjetare, figura e King Arthur dhe Tryeza e tij e Rrumbullakët në Camelot u bënë simbol i barazisë kalorësiake dhe rendit moral. Në Shqipërinë e shekullit XV, Gjergj Kastrioti Skënderbeu mblodhi princërit në Lezhë dhe krijoi Besëlidhjen e Lezhës, një aleancë reale për mbijetesë kombëtare. Njëra është mit, tjetra histori.
Por të dyja janë narrativa të unitetit përballë rrezikut ekzistencial. Ka vende që janë thjesht qytete. Dhe ka vende që janë histori e gjallë. Lezha është një nga ato hapësira ku guri, gjaku dhe fjala u bashkuan për të krijuar një akt që ndryshoi rrjedhën e historisë shqiptare. Më 2 mars 1444, në katedralen e Shën Nikollës, princërit shqiptarë u mblodhën për të bërë diçka që dukej pothuajse e pamundur për kohën: të bashkoheshin. Kjo ngjarje u njoh si Besëlidhja e Lezhës – ose Lidhja Shqiptare e Lezhës – dhe përbën kulmin e traditës shtetformuese shqiptare në Mesjetë.
Por Lezha nuk është vetëm një kujtim i largët. Ajo është një mesazh. Dhe ky mesazh sot duhet të dëgjohet sërish
Rrethi dhe Besa – Forma dhe Thelbi
Tryeza e Rrumbullakët nuk ka krye. Në një botë feudale ku rendi përcaktohej nga hierarkia, rrethi ishte revolucion simbolik. Mbreti Arthur, ndonëse sovran, ulet si pjesë e rrethit primus inter pares, i pari ndër të barabartët.
Besëlidhja e Lezhës nuk kishte një tavolinë rrethore fizike, por kishte një koncept po aq të fortë: besën. Besa krijoi një rreth moral të padukshëm midis princërve shqiptarë. Secili ruante autonominë e vet feudale, por në momentin e betimit, ata hynë në një bashkim që i vendoste në të njëjtin nivel përballë armikut. Në Camelot barazia simbolizohet nga forma; në Lezhë barazia afirmohet nga fjala e dhënë.
Kështu më 2 Mars 1444 – Kur Shqiptarët Vendosën të Bëhen Një
Në këtë kuvend morën pjesë princërit më të rëndësishëm të kohës: Gjergj Arianiti Andrea Topia, Teodor Korona Muzaka ,Gjergj Stres Balsha, Pal dhe Nikollë Dukagjini, Lek Zaharia ,Pjetër Spani, Lek Dushmani, Stefan Çernoviçi Madje edhe përfaqësues të Republikës së Venedikut ishin të pranishëm si vëzhgues
Vendimet e marra ishin historike: Krijimi i një Besëlidhjeje Arbërore. Formimi i një ushtrie të përbashkët. Krijimi i një arke të përbashkët për financimin e luftës. Vendosja e Gjergj Kastrioti Skënderbeu si kapiten i përgjithshëm. Kjo nuk ishte vetëm një marrëveshje ushtarake. Ishte një kontratë politike dhe morale. Ishte një akt i vetëdijes kombëtare. Një Model i Hershëm i Demokracisë Shqiptare
Lidhja e Lezhës funksiononte mbi parimin e vendimit të shumicës dhe respektimit të sovranitetit të princërve në tokat e tyre . Forcat ushtarake të secilit u vunë nën komandën e përbashkët, por vetëm për mbrojtjen kolektive. Pas kuvendit, Skënderbeu organizoi: 8000 kalorës, 7000 këmbësorë ,3000 trupa kufitare nën Moisi Golemin
U krijua rrjeti i informacionit për lëvizjet e armikut. Në thelb, Lidhja ishte një shtet në embrion.
Udhëheqësi si “Primus inter Pares”
Arthuri nuk sundon përmes frikës, por përmes nderit dhe legjitimitetit moral. Ai është figura që mban bashkë rrethin, jo që e shtyp atë. Skënderbeu, ndonëse komandant suprem, nuk e shfuqizon sovranitetin e princërve shqiptarë. Ai vepron si koordinator i një federate ushtarake. Në thelb, edhe ai është primus inter pares – i pari ndër princër, jo shkatërrues i tyre.
Paralelja është e qartë: uniteti nuk buron nga tirania, por nga pranimi i autoritetit moral të një figure qendrore. Camelot përballet me kërcënime të jashtme – pushtime, tradhti, kaos. Tryeza e Rrumbullakët lind si përgjigje ndaj nevojës për stabilitet. Shqipëria e shekullit XV përballet me një rrezik shumë konkret: Perandorinë Osmane. Besëlidhja e Lezhës është përgjigje ndaj këtij kërcënimi.
Në të dy rastet, frika e shkatërrimit krijon energjinë e bashkimit. Kalorësit e Tryezës ndjekin kodin kalorësiak: mbrojtje të të dobëtit, nder, besnikëri. Shkelja e këtij kodi çon në rrënimin e Camelot-it.
Në Lezhë, kodi moral është besa. Shkelja e besës në traditën shqiptare konsiderohej turpi më i madh. Pra, në të dyja rastet, struktura politike mbështetet mbi një themel etik.
Përçarja dhe Rreziku i Brendshëm
Camelot bie për shkak të përçarjes së brendshme – tradhtia e Lancelotit dhe konfliktet e oborrit. Edhe Besëlidhja e Lezhës përballet me tensione mes familjeve princërore. Historia shqiptare tregon se uniteti ishte i brishtë dhe kërkonte përpjekje të vazhdueshme. Arianitët, Dukagjinët, Muzakajt, Topiajt etj. Secila familje kishte: territore të veta, ushtri të veta, interesa dinastike, marrëdhënie të ndryshme me Venedikun, Napolin apo Osmanët
Këto interesa shpesh përplaseshin. Një nga figurat më të përmendura në tensionet e brendshme është Lekë Dukagjini.
Fillimisht pjesë e Besëlidhjes, Në periudha të caktuara pati mosmarrëveshje me Skënderbeun, Madje në momente të veçanta u përfol për afrime taktike me osmanët. Rivaliteti midis familjeve Dukagjini dhe Kastrioti nuk ishte thjesht personal; ishte çështje prestigji dhe ndikimi territorial. Megjithatë, përballë kërcënimit osman, pajtimi rikthehej. Edhe pse Skënderbeu u zgjodh komandant suprem, ai nuk ishte “mbret” i princërve të tjerë. Autoriteti i tij varej nga: sukseset ushtarake, karizma personale, mbështetja financiare (sidomos nga Napoli)
Disa princër e shihnin rritjen e ndikimit të tij me dyshim. Frika se mos ai do të dominonte politikisht ishte reale. Pra, grindjet nuk ishin vetëm emocionale – ato ishin strukturore. Një burim tjetër tensioni ishte raporti me Republikën e Venedikut. Disa princër kishin interesa tregtare me Venedikun. Konfliktet midis Skënderbeut dhe Venedikut (sidomos në vitet 1447–1448) krijuan ndarje të brendshme.
Pyetja ishte: A duhej luftuar vetëm osmani, apo duhej ruajtur balanca diplomatike me fuqitë perëndimore? Kjo nuk do të thotë se Besëlidhja ishte e dështuar, por se uniteti ishte i brishtë.
Dhe ndoshta mësimi më i madh është ky: Uniteti i vërtetë nuk është mungesë konfliktesh, por aftësi për t’i tejkaluar ato për një qëllim më të madh.
Miti dhe Historia si Forcë Identitare
Tryeza e Rrumbullakët u bë mit themelues për identitetin britanik – simbol i drejtësisë dhe fisnikërisë. Besëlidhja e Lezhës u bë mit historik për shqiptarët – simbol i bashkimit kombëtar dhe rezistencës. Njëra frymëzon përmes legjendës, tjetra përmes faktit historik. Por të dyja funksionojnë si modele referimi në diskursin kombëtar. Të dyja strukturat mund të interpretohen si modele proto-federale. Tryeza: një bashkësi kalorësish me autonomi individuale. Besëlidhja: një aleancë princash që ruajnë territoret e tyre por veprojnë së bashku.
Ky është modeli i bashkëqeverisjes përmes konsensusit.
Dimensioni Tragjik
Camelot përfundon në rrëzim. Ëndrra e barazisë thyhet nga dobësia njerëzore.
Pas vdekjes së Skënderbeut, edhe Besëlidhja humbet kohezionin dhe pushtimi osman thellohet. Janari 1468 – Kuvendi i Fundit Në janar 1468, Skënderbeu thirri një tjetër kuvend në Lezhë Ai ishte i sëmurë. Dhe vdiq po aty. Me vdekjen e tij, Lidhja humbi figurën unifikuese. Por fryma e Besëlidhjes nuk u shua. Qëndresa vazhdoi në Shkodër, Himarë dhe në kryengritjet e mëvonshme
Të dyja tregojnë se uniteti është i varur nga forca morale e brezave.
Përfundim: Dy Rrathë, Një Ide
Sot, termi “tryezë e rrumbullakët” përdoret për dialog të barabartë politik. Në Shqipëri, thirrja për “një Besëlidhje të re” shfaqet sa herë kombi përballet me krizë. Të dyja figurat – Arthur dhe Skënderbeu – rikthehen si simbole të lidershipit etik.
Tryeza e Rrumbullakët dhe Besëlidhja e Lezhës janë dy forma të ndryshme të së njëjtës aspiratë: bashkimi i elitave për të mbrojtur rendin dhe identitetin.
Arthur përfaqëson mitin e barazisë morale. Skënderbeu përfaqëson realizimin historik të bashkimit ushtarak.
Njëra është rreth prej druri në legjendë. Tjetra është rreth prej fjale – besë.
Por të dyja na mësojnë se lidershipi i vërtetë është primus inter pares – i pari ndër të barabartët – dhe se uniteti nuk është dhuratë, por zgjedhje e përditshme morale.
Në fund, qoftë në Camelot apo në Lezhë, historia dhe miti bashkohen në një mësim të përhershëm: kombet mbijetojnë kur elitat zgjedhin rrethin, jo fronin.
Mesazhi i Lidhjes për sot
Sot, kur e shohim Lezhën, kur shohim kalanë, kur kujtojmë 2 marsin 1444, duhet t’i bëjmë vetes një pyetje: A jemi ne sot më të bashkuar se princërit e Mesjetës? Apo djegim kalatë e njeri tjetrit? Ata kishin rivalitete, konflikte, ambicie personale. Por përballë rrezikut ekzistencial, vendosën të bashkoheshin. Sot rreziqet janë të tjera: Emigracioni masiv Përçarja politike, Korrupsioni ,Humbja e besimit tek shteti
Por thelbi është i njëjtë: Pa bashkim nuk ka forcë.
Lezha na mëson se shteti nuk ndërtohet me ego. Ndërtohet me përgjegjësi kolektive. Me kompromis. Me sakrificë.
Besëlidhja e Lezhës shënoi hapin më të rëndësishëm drejt një shteti të përqendruar shqiptar Ishte një model i hershëm i vendimmarrjes me shumicë. Ishte një model i komandës së unifikuar. Ishte një model i financimit të përbashkët për një kauzë kombëtare. Sot kemi institucione moderne, por a kemi frymën e Besëlidhjes?
Lezha nuk duhet të mbetet vetëm ceremoni përvjetore. Duhet të jetë standard moral. Besëlidhja nuk ishte thjesht luftë kundër osmanëve. Ishte luftë kundër përçarjes.
Sot Shqipëria dhe shqiptarët kudo që janë – në Tiranë, Prishtinë, Shkup, diasporë – kanë nevojë për një Besëlidhje të re: Besëlidhje për zhvillim. Besëlidhje për drejtësi. Besëlidhje për arsim dhe kulturë. Besëlidhje për shtet funksional.
Nëse princërit e vitit 1444 arritën të uleshin në një tryezë përballë një perandorie ne sot nuk kemi asnjë justifikim për të mos u ulur përballë njëri-tjetrit.
Si Përfundim , Lezha është më shumë se histori, është ndërgjegje. Më 2 mars 1444 shqiptarët provuan se mund të bëhen një. Besëlidhja e Lezhës mbetet akti më i lartë i vetëdijes politike shqiptare në Mesjetë
Dhe sot, nga Lezha, historia na flet qartë:
Bashkimi nuk është luks.
Është mbijetesë.