Isuf B.Bajrami/
Analizë e zgjeruar e formave të dhunës në kuadër të së drejtës ndërkombëtare humanitare dhe penale.
1. Konteksti juridik i konfliktit të armatosur
Ngjarjet e ndodhura në Kosovë gjatë viteve 1998–1999 zhvillohen në kuadër të një konflikti të armatosur jo-ndërkombëtar, i cili, për shkak të shkallës së kontrollit efektiv dhe përfshirjes direkte të Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbisë), përmban elemente të konfliktit të armatosur ndërkombëtar, sipas standardeve të përcaktuara nga jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY)¹. Ky kualifikim juridik aktivizon zbatimin e Konventave të Gjenevës të vitit 1949, Protokollit Shtesë II dhe normave të së drejtës zakonore ndërkombëtare.
2. Arkitektura e dhunës shtetërore: karakteri sistematik dhe i organizuar
Dhuna e ushtruar në Kosovë nuk përbënte një seri incidentesh të izoluara, por një politikë shtetërore të mirëorganizuar, të zbatuar nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare, me mbështetje logjistike dhe hierarkike. Sipas jurisprudencës ndërkombëtare, një dhunë e tillë përmbush kriteret e një “sulmi të gjerë dhe sistematik” kundër popullsisë civile, element thelbësor për kualifikimin e krimeve kundër njerëzimit².
3. Format e dhunës dhe kualifikimi i tyre juridik
3.1. Vrasjet e qëllimshme dhe ekzekutimet jashtëgjyqësore
Vrasjet masive të civilëve shqiptarë, përfshirë ekzekutimet pa gjyq, përbëjnë shkelje të rënda të nenit 3 të përbashkët të Konventave të Gjenevës dhe krime lufte sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare. Në kontekstin e një sulmi të gjerë dhe sistematik, këto vrasje përbëjnë gjithashtu krime kundër njerëzimit në kuptim të nenit 7(1)(a) të Statutit të Romës³.
Masakra e Reçakut përbën një shembull emblematic të kësaj forme dhune, ku viktimat ishin civilë të paarmatosur dhe të mbrojtur nga DIH.
3.2. Dëbimi, deportimi dhe spastrimi etnik
Dëbimi masiv i popullsisë shqiptare nga vendbanimet e tyre përbën deportim ose transferim të detyruar të popullsisë, i ndaluar shprehimisht nga e drejta ndërkombëtare humanitare. Këto veprime përbëjnë krime kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(d) të Statutit të Romës dhe shkelje të nenit 49 të Konventës së Katërt të Gjenevës⁴.
Jurisprudenca e ICTY-së ka konstatuar se dëbimi i popullsisë shqiptare ishte pjesë e një strategjie për ndryshimin e përbërjes etnike të Kosovës.
3.3. Zhdukjet me forcë
Zhdukjet me forcë përbëjnë një shkelje të shumëfishtë të së drejtës ndërkombëtare, duke përfshirë:
• shkeljen e së drejtës për jetë;
• shkeljen e ndalimit të torturës;
• shkeljen e së drejtës për njohjen si person para ligjit⁵.
Në kontekst penal ndërkombëtar, zhdukjet me forcë përbëjnë krime kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(i) të Statutit të Romës, kur kryhen si pjesë e një sulmi të gjerë dhe sistematik.
3.4. Tortura dhe trajtimi çnjerëzor
Tortura, keqtrajtimi dhe trajtimi poshtërues i civilëve dhe të ndaluarve përbëjnë shkelje të rënda të Konventave të Gjenevës dhe të Konventës kundër Torturës (CAT). Këto veprime janë të ndaluara absolutisht dhe nuk justifikohen në asnjë rrethanë, përfshirë konfliktin e armatosur⁶.
Në kuptim penal, tortura përbën krim lufte dhe krim kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(f) të Statutit të Romës.
3.5. Dhuna seksuale dhe dhuna me bazë gjinore
Dhuna seksuale, përfshirë përdhunimin, skllavërinë seksuale dhe forma të tjera të abuzimit seksual, përbën një nga format më të rënda të dhunës ndërkombëtare. Jurisprudenca e ICTY-së dhe ICC-së e ka njohur dhunën seksuale si:
• krim lufte;
• krim kundër njerëzimit;
• akt potencial gjenocidal, nëse kryhet me dolus specialis⁷.
Dhuna seksuale në Kosovë u përdor si mjet terrori, poshtërimi dhe shkatërrimi i strukturës shoqërore të komunitetit shqiptar.
3.6. Shkatërrimi i pronës civile dhe objekteve kulturore
Shkatërrimi i qëllimshëm i shtëpive, objekteve fetare dhe trashëgimisë kulturore përbën shkelje të nenit 53 të Protokollit Shtesë I dhe krim lufte sipas nenit 8(2)(a)(iv) të Statutit të Romës⁸. Ky shkatërrim kishte për qëllim eliminimin e pranisë fizike dhe kulturore të shqiptarëve në Kosovë.
3.7. Dhuna psikologjike dhe terrorizimi i popullsisë civile
Frikësimi, kërcënimet, rrethimet dhe terrorizimi sistematik i popullsisë civile përbëjnë shkelje të parimit të mbrojtjes së civilëve. Jurisprudenca ndërkombëtare e ka njohur dhunën psikologjike si element përbërës të persekutimit dhe trajtimit çnjerëzor⁹.
4. Gjenocidi: analiza e elementeve materiale dhe subjektive
Në kuptim të Konventës për Gjenocidin (1948), format e mësipërme të dhunës përmbushin elementet materiale të nenit II (a), (b) dhe (c). Çështja juridike qendrore mbetet prova e qëllimit specifik për shkatërrim, i cili analizohet në bazë të modelit të sjelljes, shkallës së dhunës dhe kontekstit shtetëror¹⁰.
5. Detyrimet ndërkombëtare për drejtësi, kujtesë dhe mos-përsëritje
Sipas së drejtës ndërkombëtare, shtetet kanë detyrime pozitive për:
• hetimin efektiv të krimeve ndërkombëtare;
• ndjekjen penale të autorëve;
• sigurimin e reparacioneve për viktimat;
• ruajtjen e kujtesës historike si garanci e mos-përsëritjes¹¹.
Fusnota
1. ICTY, Prosecutor v. Tadić, 1995.
2. Statuti i Romës, neni 7.
3. Po aty, neni 7(1)(a).
4. Konventa IV e Gjenevës, neni 49.
5. ICCPR; Konventa për Zhdukjet me Forcë.
6. Konventa kundër Torturës (CAT).
7. ICTY, Furundžija; ICC, Ntaganda.
8. Statuti i Romës, neni 8.
9. ICTY, Kordić and Čerkez.
10. ICJ, Bosnia v. Serbia, 2007.
11. UN Basic Principles on the Right to a Remedy and Reparation, 2005.
Vendi i Lekës;15.01.2026