Nga Rafael Floqi/
Në historinë e diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara, figura e Nexhmije Zaimit përbën një ndër kapitujt më të rëndësishëm të ndërgjegjes identitare shqiptare në shekullin XX. Ajo nuk ishte thjesht një autore e hershme, as vetëm një gazetare me karrierë ndërkombëtare; ajo ishte një figurë që e jetoi identitetin si proces të vazhdueshëm negociimi midis traditës dhe modernitetit, midis Shqipërisë dhe Amerikës, midis rebelimit personal dhe përgjegjësisë kombëtare.
Nexhmije Zaimi (lindur në Libohovë ose Prevezë, rreth majit 1914–1917; vdiq në Santa Barbara, Kaliforni, më 18 prill 2003) ishte autore dhe gazetare shqiptare, e njohur si autorja e autobiografisë së parë të shkruar nga një grua shqiptare, Daughter of the Eagle: The Story of an Albanian Girl, botuar në vitin 1937 në anglisht. Por ky fakt, sado i rëndësishëm, është vetëm pika e nisjes së një jete që do të shndërrohej në simbol të përfaqësimit shqiptar në botën perëndimore.
REBELIMI SI AKT THEMELUES
Një nga episodet më të njohura të jetës së saj ka fuqinë e një alegorie: kur ishte rreth dymbëdhjetë vjeç e gjysmë, babai i saj i dorëzoi përcen që duhej të mbante sa herë dilte nga shtëpia. Pa polemikë, pa britma, ajo hapi dritaren dhe e hodhi atë mbi çatinë e fqinjit. Ai qëndroi atje për disa ditë, si një flamur i heshtur rebelimi.
Babai i saj e quajti “dhi të egër”. Por pikërisht kjo “dhi e egër” do të bëhej një nga zërat më të fortë të identitetit shqiptar në diasporë.Ky akt nuk ishte thjesht refuzim i një rrobe. Ishte refuzim i një roli të imponuar. Në Shqipërinë e viteve ’20–’30, ku mentaliteti patriarkal dhe trashëgimia orientale ende strukturonin jetën familjare, një vajzë që kundërshtonte simbolikisht mbulesën po sfidonte një sistem të tërë pritshmërish.
Megjithatë, ky rebelim nuk ishte revolucion i dhunshëm kundër kulturës së saj. Ai ishte një akt individual që do të shndërrohej në një proces të gjatë reflektimi mbi traditën. Nexhmija nuk e urrente Shqipërinë e saj; ajo donte ta transformonte nga brenda.
ARSIMI SI ÇLIRIM DHE IKJA DREJT AMERIKËS
E lindur në një familje me rrënjë në administratën osmane, Nexhmija u rrit në Libohovë dhe më pas në Tiranë. Ishte ndër vajzat e para që ndoqi shkollë të mesme në një institucion të drejtuar nga misionarë amerikanë. Ky kontakt me arsimin perëndimor krijoi një horizont të ri mendimi.
Familja e saj tradicionale tentoi ta martonte në moshën 16-vjeçare. Martesa u krye, por ajo refuzoi të jetonte me burrin. Pas vdekjes së nënës, me ndihmën e Jesse Munger dhe rrjetit protestant që e kishte njohur gjatë shkollimit, në vitin 1937 u largua për në SHBA.
Ky largim ishte akt i dyfishtë: shpëtim personal dhe projekt intelektual. Ajo u bë gruaja e parë shqiptare që arriti të arsimohej në Wellesley College. Më pas u diplomua në gazetari në Universitetin Columbia në New York.
Në këtë pikë, rebelimi i vajzës që hodhi velin nga dritarja shndërrohet në një projekt të artikuluar: ndërtimin e një identiteti që bashkon rrënjët shqiptare me modernitetin perëndimor.
“DAUGHTER OF THE EAGLE”: AUTOBIOGRAFIA SI AKT POLITIK
Në vitin 1937 botohet libri i saj Daughter of the Eagle. Libri u bë një nga më të shiturit në SHBA në vitin 1938. Për herë të parë, një grua shqiptare rrëfente jetën e saj në gjuhën angleze për publikun amerikan.
Ky tekst ishte më shumë se rrëfim personal. Ai ishte akt politik dhe kulturor. Në një kohë kur Ballkani përshkruhej shpesh si hapësirë ekzotike, e prapambetur dhe e paqytetëruar, Nexhmija ofroi një perspektivë të brendshme. Ajo përshkroi ritualet, dasmat, ndarjen gjinore, strukturën familjare, por me ndjeshmëri dhe nuancë.
Ajo kritikoi martesat e detyruara, por nuk e demonizoi familjen. Ajo përshkroi patriarkatin, por pa përçmim. Ajo ruajti dinjitetin e kulturës së saj duke mos lejuar që ajo të reduktohej në stereotip oriental.
Autobiografia e saj është një formë e hershme e vetëdijes feministe shqiptare, por jo e importuar si ideologji e gatshme. Është një feminizëm që lind nga përvoja personale, nga nevoja për arsimim dhe liri, jo nga refuzimi total i traditës.
MARTESA, DIVORCI DHE AUTONOMIA PERSONALE
Gjatë studimeve në Columbia, ajo u martua me Henry M. Margolis. Nga kjo martesë lindi djali i saj, Eric Skënderbeg Margolis, që do të bëhej gazetar i njohur. Martesa përfundoi me divorc në fillim të viteve 1950.
Edhe në jetën personale, Nexhmija tregoi se autonomia ishte vlerë e panegociueshme. Ajo nuk e sakrifikoi identitetin e saj për stabilitet formal. Në një epokë kur divorci ishte tabu, sidomos për gra me prejardhje emigrante, ajo zgjodhi lirinë.
KARRIERA NDËRKOMBËTARE: GAZETARIA SI MISION
Karriera e saj përfshiu punë në “Zëri i Amerikës”, CNN, “Evropa e Lirë” dhe në Zyrën e Shërbimeve Strategjike (OSS), paraardhëse e CIA-s. Gjatë Luftës së Dytë Botërore ajo kontribuoi në OSS, duke dëshmuar besimin institucional ndaj saj.
Nga viti 1950 deri në vitin 1954, ajo raportoi nga Palestina, Pakistani, Jordania, Libani, Egjipti, Siria dhe vende të tjera arabe. Intervistoi mbretin Hussein të Jordanisë dhe Gamal Abdel Nasserin e Egjiptit. Në një episod simbolik, mbreti Hussein i prezantoi rojet e tij shqiptare dhe theksoi besnikërinë e tyre. Ishte moment afirmimi ndërkombëtar i identitetit shqiptar. Nexhmija nuk ishte vetëm reportere; ajo ishte diplomate kulturore e paemëruar.
ANGAZHIMI KOMBËTAR DHE “VATRA”
Pas Luftës së Dytë Botërore, ajo ndihmoi refugjatët shqiptarë në Itali në kuadër të Kryqit të Kuq, për çka u nderua nga autoritetet italiane. Nga viti 1950 deri në vitin 1980 mbajti role drejtuese në organizata shqiptaro-amerikane, sidomos në “Vatra”. Ajo bashkëpunoi me figura si Fan Noli, Faik Konica dhe Abaz Kupi. Denonconte regjimin komunist shqiptar në median amerikane dhe sensibilizonte opinionin ndërkombëtar për gjendjen në Shqipëri. Këtu shfaqet dimensioni i saj politik: identiteti si përgjegjësi morale.
SHPALLJA “NON GRATA”: ÇMIMI I ZËRIT TË LIRË
Një nga episodet më domethënëse të jetës së saj ndodhi në vitin 1986. Gjatë një vizite në Shqipëri, Nexhmije Zaimi u shpall “persona non grata” nga autoritetet komuniste dhe u detyrua të largohej nga vendi. Ky akt kishte domethënie të thellë simbolike. Regjimi që pretendonte të fliste në emër të popullit shqiptar refuzoi hyrjen e një gruaje që kishte promovuar Shqipërinë me dinjitet në skenën ndërkombëtare.
Shpallja “non grata” ishte, në thelb, një pranim indirekt i fuqisë së saj. Regjimi e konsideronte të rrezikshme sepse ajo përfaqësonte një narrativë alternative: Shqipërinë e lirë, kritike, demokratike. Në vend që ta thyejë, ky episod e konfirmoi identitetin e saj si zë i pavarur. Ajo mbeti shqiptare edhe kur shteti shqiptar e refuzoi.
SËMUNDJA DHE VAZHDIMËSIA MORALE
Në vitet 1980 ajo u verbua për shkak të glaukomës. Por edhe pa shikim, ajo vazhdoi të ndihmonte bashkatdhetarët me përkthime në gjyqe dhe asistencë praktike.Ky dimension human e përmbyll figurën e saj: identiteti si shërbim, jo si ambicie personale.
Ajo u dekorua nga “American Legion”, mori titullin “Komandante e Kryqit të Kuq të Italisë” dhe “Medaljen e Mirënjohjes” nga presidenti Franklin D. Roosevelt.
Më 8 Mars 2012, Presidenti i Shqipërisë, Z. Bamir Topi, e dekoroi Nexhmie Zaimin me Urdhrin “Nënë Tereza”, duke vlerësuar: “Një nga shembujt më të ndritshëm në të gjithë rrugën e vështirë të emancipimit të gruas shqiptare, e cila u ngrit mbi mentalitetin e shoqërisë patriarkale dhe u bë një aktiviste e shquar shoqërore dhe një profesioniste e shquar në fushën e gazetarisë.” Por më e rëndësishme se medaljet ishte fakti se ajo u bë model për diasporën shqiptare: integrim pa asimilim, kritikë pa urrejtje, përfaqësim pa folklorizim.
IDENTITETI SI PROCES I PËRHERSHËM
Figura e Nexhmije Zaimit mishëron subjektin diasporik modern:shqiptare myslimane në origjinë,feministe në embrion,gazetare amerikane, aktiviste kombëtare,humaniste ndërkombëtare.
Identiteti i saj nuk ishte i ngrirë. Ai ishte proces i vazhdueshëm negocimi midis kujtesës dhe së ardhmes.Në një botë globalizimi, ku identitetet shpesh reduktohen në slogane folklorike, Nexhmije Zaimi ofron një paradigmë të thellë: përfaqësim me dinjitet, integrim me vetëdije dhe kritikë me dashuri.Nexhmije Zaimi ishte një zë i fortë në SHBA kundër regjimit komunist të Shqipërisë. Shtëpia e saj në Manhatan ishte vazhdimisht e mbushur me gazetarë, artistë, shkrimtarë, diplomatë, staf të OKB-së dhe vizitorë nga Evropa dhe Lindja e Mesme. Për shkak të fillimit të verbërisë, Nexhmije Zaimi u largua me dëshirë nga Nju Jorku në vitet 1980 dhe u vendos në një komunitet pensionistësh në Santa Barbara, Kaliforni. Në fund të viteve të 80-ta, ajo u kujdes për tre fëmijë nga Kosova të cilët u plagosën rëndë në një aksident ajror të NATO-s.
Zonja Zaimi vazhdoi të shkruante librin e saj të dytë deri në vdekjen e saj. Duke qëndruar krenare dhe sfiduese deri në fund, në vitin 2003, trupi i saj u dorëzua përfundimisht. Lidhjet e Nexhmijes me familjen e saj në Tiranë kanë qenë gjithmonë shumë të ngushta. Ajo nuk i takoi për dekada, por kujtesa e saj për Shqipërinë dhe dashuria për familjen mbetën gjithmonë shumë të forta. Ajo vuante vazhdimisht nga frika se familjarët e saj do të arrestoheshin dhe torturoheshin, apo edhe vriteshin nga sigurimi i shtetit, veçanërisht kur ajo u bë e famshme në çështjet politike shqiptare në SHBA.
NJË URË QË NUK U SHEMB
Nexhmije Zaimi ndërroi jetë më 18 prill 2003 në Santa Barbara, në moshën 90-vjeçare. Por jeta e saj mbetet dëshmi se migracioni nuk është vetëm lëvizje trupash; është lëvizje kuptimesh.
Biri i saj i vetëm Eric Skënderbeg Margolis e kujton “Nexhmija ishte shumë e kulturuar; ajo e donte muzikën klasike, operën dhe teatrin. Ajo më ushqeu me të njëjtën dashuri për muzikën dhe më vonë më regjistroi në një shkollë muzike. Edhe në të nëntëdhjetat e saj, nëna ime ishte plot energji dhe pasion. ‘Unë jam një vajzë e re, brenda trupit të një gruaje të moshuar’, thoshte ajo. Mendja e saj mbeti po aq e mprehtë sa në rininë e saj. Ajo gjithmonë kishte shpirt luftarak. U zhgënjye që unë nuk u martova dhe nuk pata fëmijë. I thyhej zemra që shqiptarët nuk punonin së bashku për kombin e tyre.
Ajo e donte Nju Jorkun me pasion; megjithëse ditët e fundit i kaloi në Santa Barbara, Kaliforni, e konsideronte veten njujorkeze. Ajo mbrojti Shqipërinë, Kosovën dhe shtetet arabe deri në ditën që vdiq. Dhe vdiq vetëm sepse trupi i saj i dobësuar u dorëzua.‘Zemra e saj, zemra e saj shqiptare, ishte po aq e fortë sa e një vajze të re’, thoshte mjeku…”
Ajo u rebelua kundër një perçe. U largua nga një martesë e imponuar. U diplomua në universitetet më të mira amerikane. Shkroi autobiografinë e parë të një gruaje shqiptare. Intervistoi mbretër dhe presidentë. Ndihmoi refugjatë. U shpall “non grata” nga regjimi komunist. U verbua, por nuk u dorëzua.
Në fund, ajo mbetet figurë identitare, një urë midis Shqipërisë së djeshme dhe diasporës së sotme, midis traditës dhe modernitetit, midis rebelimit dhe përgjegjësisë.Dhe ndoshta epiteti që babai i saj i dha – “dhi e egër” – mbetet përkufizimi më i saktë i lirisë së saj.