Prof.dr Skender Asani/
Në kujtesën historike të shqiptarëve, demonstratat e 11 marsit 1981 në Kosova përfaqësojnë një nga ato momente kur historia nuk rrjedh më vetëm si kronikë e ngjarjeve, por shndërrohet në një akt vetëdijeje kolektive. Ato nuk ishin thjesht një shpërthim spontan i pakënaqësisë studentore, por një artikulim i thellë i aspiratave të një populli për dinjitet, barazi dhe vetëvendosje. Në thelb, ato demonstrata përbënin një pikë kthese në procesin e emancipimit politik të shqiptarëve nën federatën e atëhershme jugosllave, duke e vendosur çështjen shqiptare në një horizont të ri historik dhe politik. Rinia shqiptare e asaj kohe, e frymëzuar nga idealet e lirisë dhe të drejtësisë historike, i dha zë një aspirate që kishte kohë që ishte ngjizur në ndërgjegjen kombëtare: kërkesës për një status të barabartë dhe për një të ardhme ku identiteti, kultura dhe e drejta për vetëvendosje të mos mbeteshin më në periferi të realitetit politik.
Në planin historik, demonstratat e vitit 1981 mund të kuptohen si një moment i rëndësishëm në evolucionin e rezistencës shqiptare në Kosovë, një moment kur kërkesat sociale dhe akademike u shndërruan në një platformë të gjerë politike, e cila do të ndikonte drejtpërdrejt në zhvillimet që do të pasonin në dekadat e ardhshme. Ato ngjarje nuk ishin të shkëputura nga rrjedha e historisë, por pjesë e një kontinuiteti të gjatë përpjekjesh për afirmim politik dhe kulturor. Në këtë kuptim, fryma e marsit 1981 ishte një pararendëse e proceseve që më vonë do të kulmonin me shpalljen e pavarësisë së Republika e Kosovës, duke dëshmuar se energjia e asaj lëvizjeje nuk u shua me represionin e kohës, por u transformua në një motivim të vazhdueshëm për brezat që pasuan.
Megjithatë, reflektimi mbi këtë përvjetor nuk duhet të mbetet vetëm në dimensionin memorial apo përkujtimor. Historia e demonstratave të vitit 1981 duhet të lexohet edhe si një tekst politik për kohën tonë, si një udhërrëfyes që na ndihmon të kuptojmë sfidat e së tashmes dhe të projektojmë strategjitë e së ardhmes. Nëse dikur sfida kryesore ishte mbijetesa politike dhe ruajtja e identitetit kombëtar në rrethana represive, sot sfidat janë të një natyre tjetër: konsolidimi institucional, zhvillimi demokratik, integrimi ndërkombëtar dhe ndërtimi i një shoqërie të qëndrueshme ku drejtësia, meritokracia dhe mirëqenia të jenë shtylla të zhvillimit.
Në këtë realitet të ri historik, fryma e vitit 1981 mbetet një kapital moral dhe politik që nuk duhet të mbetet i ngrirë në kujtesë, por duhet të përkthehet në një kulturë të re të përgjegjësisë politike. Elitat politike shqiptare, kudo që veprojnë në hapësirën kombëtare, duhet ta kuptojnë se legjitimiteti i tyre historik buron pikërisht nga sakrificat dhe idealet që u artikuluan në ato demonstrata. Pa vazhdimësinë e atij shpirti të përkushtimit ndaj interesit kombëtar, çdo projekt politik rrezikon të mbetet i zbrazët në përmbajtje dhe i brishtë në perspektivë.
Pikërisht për këtë arsye, sfida më e madhe e kohës sonë është ndërtimi i një kulture të re uniteti dhe pjekurie politike. Historia e shqiptarëve dëshmon se momentet më të mëdha të përparimit kanë ardhur atëherë kur energjitë kombëtare janë bashkuar rreth një vizioni të përbashkët. Në të kundërtën, fragmentarizimi dhe rivalitetet e ngushta kanë prodhuar shpesh dobësi strategjike dhe humbje të mundësive historike. Prandaj, në kohën kur rajoni dhe bota po kalojnë transformime të reja gjeopolitike, shqiptarët kanë nevojë për një kthjelltësi më të madhe politike, për një koordinim më të thellë strategjik dhe për një kulturë bashkëpunimi që e tejkalon interesin e momentit.
Në këtë kuptim, fryma e vitit 1981 duhet të rikthehet si një paradigmë morale dhe politike për brezat e sotëm. Ajo nuk është thjesht një kujtim i lavdishëm i historisë, por një thirrje për përgjegjësi. Ajo u kujton elitave politike se drejtimi i një kombi nuk është vetëm një privilegj institucional, por një barrë historike që kërkon vizion, maturi dhe ndjenjë të thellë përgjegjësie ndaj së ardhmes. Pa këtë dimension etik dhe strategjik, politika rrezikon të shndërrohet në një administrim të përditshëm të interesave të ngushta, duke humbur lidhjen me idealet që e kanë ushqyer historinë kombëtare.
Prandaj, ndërsa përkujtojmë 45-vjetorin e demonstratave të vitit 1981, mesazhi që del nga kjo përvojë historike është i qartë: uniteti dhe pjekuria janë kushtet themelore për të përballuar sfidat e reja. Vetëm përmes një vizioni të përbashkët, një strategjie të menduar dhe një fryme solidariteti kombëtar mund të ndërtohet një e ardhme e qëndrueshme për shqiptarët. Sepse historia na mëson se kur fryma e lirisë, e përgjegjësisë dhe e bashkimit mbetet e gjallë në ndërgjegjen e një populli, atëherë edhe horizontet e së ardhmes bëhen më të qarta dhe më të sigurta.