Kur minatorët mbrojtën Kushtetutën, dinjitetin dhe të ardhmen e një kombi.
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Shkurti që ndryshoi historinë. Ka muaj në historinë e kombeve që bëhen epoka.
Shkurti i vitit 1989 është një i tillë për Kosovën.
Në thellësitë e minierës së Stantërgut, 1,300 minatorë zbritën jo vetëm në galeritë e tokës, por në themelet e historisë. Ata hynë në grevë urie për të mbrojtur autonominë kushtetuese të Kosovës, të garantuar nga Kushtetuta e vitit 1974, e cila po shuhej nën presion politik dhe institucional.
Ajo që ndodhi në Trepçë nuk ishte një akt i zakonshëm sindikal. Ishte një akt i ndërgjegjshëm politik, një reagim qytetar ndaj rrënimit të rendit kushtetues dhe një paralajmërim se një popull nuk mund të zhveshet nga subjektiviteti i tij politik pa rezistencë.
Kur qytetarët bëhen mbrojtës të Kushtetutës
Në doktrinën moderne të së drejtës kushtetuese pranohet se kushtetuta nuk është vetëm një tekst normativ, por një kontratë shoqërore që mbështetet mbi legjitimitetin dhe vullnetin e qytetarëve.
Kur procedurat formale përdoren për të shkatërruar thelbin e saj, lind e drejta morale dhe politike e rezistencës.
Minatorët e Trepçës vepruan pikërisht në këtë frymë. Ata u bënë mbrojtës materialë të rendit kushtetues, duke dëshmuar se dinjiteti njerëzor dhe barazia politike nuk janë privilegje të dhëna, por të drejta që kërkojnë qëndresë.
Në atë shkurt, në heshtjen e galerive, u artikulua një mesazh i qartë: autonomia nuk ishte një dhuratë administrative, por shprehje e vullnetit politik të një populli.
Akti i parë i ndërkombëtarizimit
Greva e Trepçës shënoi fillimin e një procesi që do ta çonte çështjen e Kosovës në arenën ndërkombëtare.
Parimet e Kartës së OKB-së dhe të pakteve ndërkombëtare për të drejtat e njeriut njohin të drejtën e popujve për vetëvendosje. Kur kjo e drejtë cenohet sistematikisht, çështja nuk mbetet më e brendshme – ajo bëhet çështje ndërkombëtare.
Nga viti 1989 e deri te ndërhyrja e vitit 1999 dhe shpallja e pavarësisë më 2008, ekziston një vijë historike dhe juridike që fillon pikërisht në Trepçë.
Opinioni Këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (2010) e konfirmoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare. Por rrënjët e këtij procesi qëndrojnë në momentet kur një popull ngriti zërin për të mbrojtur të drejtat e tij themelore.
Një solidaritet që u bë simbol
Greva e Minatorëve të Trepçës nuk mobilizoi vetëm punëtorët dhe qytetarët, por edhe elitën kulturore dhe intelektuale shqiptare, duke krijuar një solidaritet të rrallë në historinë moderne të Kosovës.
Ndër aktet më domethënëse të asaj kohe ishte qëndrimi i aktorit të madh të kinematografisë botërore, Bekim Fehmiu, një figurë me reputacion ndërkombëtar, i cili në shenjë proteste dhe solidariteti me popullin shqiptar të Kosovës dhe me minatorët e Trepçës, vendosi të tërhiqej nga skena dhe nga jeta publike artistike në ish-Jugosllavi.
Ky vendim kishte një peshë të jashtëzakonshme simbolike. Bekim Fehmiu nuk ishte thjesht një artist i njohur; ai ishte një personalitet që kishte arritur kulmet e kinematografisë evropiane dhe botërore, duke përfaqësuar një figurë që tejkalonte kufijtë kombëtarë dhe ideologjikë. Për këtë arsye, akti i tij nuk ishte vetëm një gjest individual proteste, por një formë e fuqishme e rezistencës morale dhe qytetare.
Deklarata e tij e njohur, “Fati i kombit tim është fati im”, përbën një nga formulimet më të fuqishme të përgjegjësisë qytetare dhe të identifikimit moral të intelektualit me fatin e popullit të vet. Kjo thënie nuk ishte një shprehje emocionale e momentit, por një qëndrim i vetëdijshëm etik, që pasqyronte bindjen se arti dhe kultura nuk mund të qëndrojnë indiferente përballë padrejtësisë dhe shkeljes së të drejtave themelore.
Në historinë e kombeve, janë pikërisht këto akte solidariteti që e bëjnë një rezistencë të përjetshme në kujtesë.
Nga errësira në dritë
Sot, më shumë se tri dekada më vonë, Greva e Minatorëve të Trepçës nuk është thjesht një kujtim historik.
Ajo është simbol i rezistencës kushtetuese.Është dëshmi e manifestimit të së drejtës për vetëvendosje.Është akti i parë i shtetësisë moderne të Kosovës.Sepse shtetet nuk lindin vetëm me deklarata formale; ato lindin me sakrifica, me ndërgjegje dhe me qëndresë.
Në shkurtin e vitit 1989, në errësirën e galerive të Trepçës, minatorët ndezën një dritë që do ta udhëhiqte Kosovën drejt lirisë, ndërkombëtarizimit dhe shtetësisë. Dhe ajo dritë vazhdon të ndriçojë edhe sot.