Sami Milloshi/
Do ta them që në fillim: libri “Eleganca e lotëve” i Iris Halilit më pëlqeu jashtëzakonisht. Pse? Sepse përshtypja e parë, pasi e lexova, është se ajo shkruan me një sinqeritet të jashtëzakonshëm, natyrisht me sinqeritetin e një fëmije, që e ruan fëmijën në vetëdijen e vet edhe në moshën e pjekurisë. Siç thoshte Picasso i madh: “M’u desh gjithë jeta ime të pikturoja si fëmijë.”
Dhe, prandaj Picasso u bë ai që njeh sot gjithë bota. Ndoshta ky libër do t’i sjellë një fat pak a shumë të ngjashëm edhe zonjës Halili si shkrimtare.
Po për çfarë e ka shpalosur sinqeritetin e saj fëminor Iris Halili? Ajo ka shkruar një libër për gjyshen e saj Ganimete Gjilani Fratari dhe për dajën e saj Hajredin Fratarin, të cilët provuan dhe përballuan me dinjitet të pashoq ferrin e diktaturës komuniste që i torturoi me të gjitha mënyrat e saj shtazarake. Në sytë e saj prej fëmije kanë mbetur të stampuara të gjitha ato tortura, sepse ajo, ndonëse imcake, ka qenë dëshmitare e tyre.
Ka edhe libra të tjerë, në shqip dhe në gjuhë të huaj, të shkruar në vetë të parë me kujtime të fëmijërisë. Ka, tashmë, gjithashtu një numër librash me kujtime të atyre që provuan burgjet e Enver Hoxhës. Në morinë e këtyre librave, “Eleganca e lotëve” shkëlqen si një margaritar.
Pse? Sepse është i mbushur plot me fakte, plot me detaje, plot me jetë. Dhe duket fare qartësisht se autorja e ka kompozuar librin në mënyrë të atillë që jo vetëm të prezantojë tmerret e diktaturës, por edhe të na dëshmojë se si dhe pse, në thelb, ata që u përballën me të keqen, ia dolën jo vetëm të mbijetojnë, por edhe të triumfojnë moralisht.
Halili i ka kushtuar një vëmendje jashtëzakonisht të madhe asaj që quhet trashëgimi familjare. Një trashëgimi e begatë vlerash morale dhe historike si ajo e familjes së Hajredin Fratarit në Mallakastër, nuk mund të mos jetë një bazë e fuqishme për karaktere të forta, si gjyshja Gano, apo si daja Hajredin. E stolisur shpirtërisht me kulturë të thellë, gjyshja Gano rrezatoi stoicizëm dhe mirësi deri në frymën e fundit. Kjo mirësi rrezaton në gjithë faqet e librit dhe lexuesi nuk mund të mos e admirojë autoren për atë këmbëngulje të rrallë për të shfaqur vlerat e plota të kohezionit familjar. Lexuesi e merr me mend se dëshpërimi i thellë përballë torturave kishte po ashtu një sistem vertebror të çeliktë, që ishin vlerat e familjes dhe, prandaj, rronte shpresa se, një ditë, nëna do ta shihte djalin e saj jashtë burgut, se një ditë ajo do ta shihte të martuar dhe se një ditë do të përkëdhelte edhe fëmijët e tij.
Në këtë mjedis jashtëzakonisht të shëndetshëm moral dhe kulturor ka pasur fatin të rritet edhe autorja. Prandaj, nuk është e rastit që ajo e thotë me një çiltërsi të habitshme poetike se: “Ëndrra herë na bëhet e shkuara, herë na vjen si e ardhmja, herë është ajo që dëshirojmë dhe herë ajo që jetojmë.” (faqe 76)
Deri më sot, unë nuk kam parë libër më të arrirë se ky i Iris Halilit që, me një elegancë kompozicionale kaq fine, të bëjë me një kirurgji fjale autopsinë e luftës së klasave, e cila ishte për pesëdhjetë vjet kanceri më i tmerrshëm në trupin e shoqërisë shqiptare. Sot është e vështirë t’ua shpjegosh brezave të rinj se çfarë do të thoshte “njeriu me biografi të keqe” apo “njeriu me biografi të mirë”. Por, kur lexon librin e Irisit, e kupton fare mirë se pse, si fëmijë në shkollë, kur u dha lajmi se diktatori vdiq, asaj i shpërtheu e qeshura… Dhe se si ajo, dashje pa dashje, e kishte shfaqur gëzimin për vdekjen e tij, pavarësisht se gjyshja, me atë inteligjencën e saj emotive, gjithnjë e kishte porositur që të ishte e kujdesshme dhe e përmbajtur për të mos u dhënë shkas atyre që e kishin në dorë ta ashpërsonin edhe më tepër luftën e klasave.
Në këtë vështrim, nuk e di se pse, duke e lexuar librin, m’u kujtua nobelistja ukrainase Svjetllana Aleksijeviç, e cila mori Nobel në vitin 2015 pikërisht për kurajon e saj kundër regjimit totalitar. Libri i saj “Zërat e utopisë” është një miksturë e gazetarisë dhe e letërsisë fiction. Megjithëse Halili e ndërton rrëfimin e saj si një miksturë midis kujtimeve të fëmijërisë dhe gjendjeve emocionale të personave realë, pra pak ndryshe nga nobelistja ukrainase, ajo arrin që po ashtu, si ajo, ta rrëmbejë vëmendjen e lexuesit në këtë shkrirje fakt–emocione.
Prandaj, do të thosha se nuk ka asnjë pikë rëndësie se çfarë mund të quhej libri i saj, bazuar në manualet estetike të derisotme. As librin e Aleksijeviç dhe as librin e Halilit nuk mund t’i quash romane, në kuptimin klasik që ka kjo fjalë. Por, si njëra edhe tjetra, për shkak të fuqisë së shprehjes dhe densitetit të mendimit, arrijnë të sjellin drama e tragjedi njerëzore me po atë fuqi që i kanë sjellë romancierë të letërsisë fiction.
Duke e sjellë asociacion me ukrainasen Aleksijeviç, nuk kam kurrsesi për qëllim të bëj ndonjë krahasim të imtë. Por desha, megjithatë, të vë në dukje se ndonjëherë vepra që meritojnë vëmendje të thellë, tek ne, ose neglizhohen, ose priten me komplimente të ekzagjeruara që përfundojnë në harresë, për fat të keq.
Prandaj unë u entuziazmova aq shumë kur profesor Ukë Buçpapaj shkroi këto fjalë më 9 janar 2026 për librin e Iris Halilit: “Libri ‘Eleganca e lotëve’ i Iris Halilit është të paktën 15 kate vlera më lart se të gjithë librat e Lea Ypit: …”
Sot, nëse ke altoparlantët e pushtetit, mund të të shesin edhe për “gjeni” (siç na e servirën atë Ypin). Rasti i Iris Halilit nuk mendoj se është i tillë. Por, aq sa kam intuitë unë, ajo dhe libri i saj “Eleganca e lotëve” meritojnë vëmendjen maksimale të elitës letrare shqiptare. Ne nuk e kemi luksin t’i shpërfillim raste të tilla.
Iris Halili meriton përkrahjen maksimale për të mbërritur një ditë aty ku sot për sot mund të quhej utopi. Sepse ajo, me librin e saj, ka nderuar veten, por mund fare mirë të nderojë edhe Shqipërinë…