Në historinë e shtetit shqiptar, ku shpesh politika është shoqëruar me improvizim dhe diplomacia me retorikë të varfër, figura e Rauf Ficos ngrihet si një përjashtim domethënës, si shembull i rrallë i një shtetari që e ndërtoi veprimtarinë e tij mbi dije të thellë, kulturë të gjerë dhe ndjenjë të lartë përgjegjësie kombëtare. Ai përfaqëson tipologjinë e diplomatit të formuar në shkollën e mendimit shtetëror evropian, i cili e kuptoi përfaqësimin e Shqipërisë jo si privilegj personal, por si detyrë morale ndaj një kombi të vogël, por me aspirata të mëdha historike.
Rauf Fico lindi më 13 mars 1881 në Sana’a të Jemenit, në kohën kur kjo trevë ishte pjesë e Perandorisë Osmane. Ai ishte biri i Tahmaz (Remzi) Fico, një funksionar i administratës osmane me prejardhje nga Gjirokastra, dhe i Hava Buzos, që vinte po ashtu nga një familje shqiptare me tradita qytetare. Rrethanat e lindjes së tij jashtë atdheut lidhen drejtpërdrejt me realitetin historik të shqiptarëve të asaj kohe, por edukata familjare dhe vetëdija e fortë kombëtare do ta formësonin që në fëmijëri lidhjen e tij të pandashme me Shqipërinë.
Vitet e para të jetës dhe shkollimin fillor Rauf Fico i kreu në mjedise urbane të Perandorisë Osmane, ku arsimi dhe disiplina intelektuale vlerësoheshin lart. Arsimin e mesëm e ndoqi në institucione të njohura të kohës, përfshirë gjimnazin e Janinës, një qendër e rëndësishme arsimore për shqiptarët e fundit të shekullit XIX. Që në këto vite ai u dallua për seriozitet, prirje të forta intelektuale dhe interes të hershëm për çështjet e shoqërisë dhe të shtetit.
Studimet e larta i përfundoi në Stamboll, në Mekteb-i Mülkiye, një nga institucionet më elitare të formimit administrativ dhe diplomatik të kohës. Ky universitet ishte vatër e përgatitjes së elitave shtetërore të Perandorisë Osmane dhe më gjerë, dhe Rauf Fico doli prej andej i pajisur me dije juridike, administrative dhe politike, si dhe me një botëkuptim shtetëror të bazuar në ligj, racionalitet dhe përgjegjësi publike. Pikërisht në këtë fazë u kristalizua profili i tij si administrator dhe diplomat me vizion afatgjatë.
Një nga tiparet më të spikatura të personalitetit të tij ishte kultura e jashtëzakonshme gjuhësore. Rauf Fico zotëronte disa gjuhë të huaja, ndër të cilat turqishten, frëngjishten, gjermanishten, italishten, greqishten, arabishten dhe persishten. Kjo aftësi e rrallë e bënte të pavarur në komunikim diplomatik dhe i jepte mundësinë të përfaqësonte Shqipërinë drejtpërdrejt, pa ndërmjetës, në tryezat politike të Evropës.
Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë më 1912, Rauf Fico iu përkushtua shërbimit ndaj shtetit të ri shqiptar, në një kohë kur ekzistenca e tij ishte ende e brishtë dhe e rrezikuar. Ai kontribuoi në ndërtimin e administratës shtetërore dhe në konsolidimin e institucioneve, duke u shquar për korrektësi, ndershmëri dhe përkushtim profesional. Më vonë, ai mbajti poste të rëndësishme qeveritare, përfshirë detyrën e Ministrit të Punëve të Brendshme dhe atë të Ministrit të Punëve të Jashtme të Shqipërisë.
Në diplomaci, Rauf Fico përfaqësoi Shqipërinë në disa prej vendeve më të rëndësishme të rajonit dhe të Evropës, si Turqia, Bullgaria, Jugosllavia, Greqia dhe Gjermania. Në këto misione ai u dallua për qasje të matur, për mbrojtje të palëkundur të interesave kombëtare dhe për aftësi të veçantë në ndërtimin e marrëdhënieve të qëndrueshme ndërkombëtare. Diplomacia e tij ishte e heshtur, por efektive, larg spektaklit dhe afër arsyes.
Një nga faqet më të ndritura të veprimtarisë së tij mbetet angazhimi humanitar gjatë shërbimit diplomatik në Gjermani, në vitet e para të regjimit nazist. Në një kohë të errët për Evropën, Rauf Fico përdori mjetet diplomatike për të ndihmuar hebrenjtë e përndjekur, duke u siguruar atyre dokumente dhe rrugë shpëtimi. Ky veprim e vendos atë në radhën e personaliteteve që e panë diplomacinë si akt ndërgjegjeje njerëzore dhe jo thjesht si funksion formal shtetëror.
Përveç veprimtarisë shtetërore, Rauf Fico ishte i angazhuar edhe në jetën shoqërore dhe kulturore shqiptare. Ai mbështeti arsimin, mori pjesë në shoqata kulturore dhe bamirëse dhe ishte ndër nismëtarët e institucioneve sociale që synonin ndihmën për shtresat më të pambrojtura të shoqërisë. Për të, shteti modern nuk mund të ndërtohej pa ndjeshmëri sociale dhe pa edukim qytetar.
Figura e tij është vlerësuar edhe nga shkrimtari i madh Ismail Kadare, i cili e ka cilësuar Rauf Ficon si një nga figurat më të ndritura të diplomacisë shqiptare, duke theksuar kulturën e tij evropiane, zgjuarsinë politike dhe dinjitetin me të cilin ai përfaqësonte Shqipërinë në arenën ndërkombëtare. Ky vlerësim e vendos Rauf Ficon jo vetëm në historiografinë politike, por edhe në kujtesën kulturore të kombit.
Pas pushtimit fashist të Shqipërisë, për shkak të qëndrimeve të tij parimore dhe refuzimit për të bashkëpunuar me pushtuesit, Rauf Fico u arrestua dhe u internua. Ai u kthye në atdhe në vitet e fundit të jetës dhe ndërroi jetë më 23 janar 1944 në Tiranë, duke e mbyllur jetën e tij në heshtje, ashtu siç kishte shërbyer gjithmonë, me dinjitet dhe besnikëri ndaj parimeve.
Trashëgimia e Rauf Ficos mbetet sot një model i rrallë i shtetarit shqiptar të formuar, të ndershëm dhe largpamës. Ai dëshmon se diplomacia është mbi të gjitha kulturë, se shteti kërkon mendje të kthjellët dhe se atdhedashuria e vërtetë shprehet përmes shërbimit të heshtur, të përgjegjshëm dhe të ndershëm ndaj kombit.
Gjon F. Ivezaj