Zef Pergega/
Nё romanin “Kthimi” tё romancierit malёsor Fran Camaj.
Përballë dlirësisë dhe heroizmit të malsorëve, Montaneli i ka krahasuar me skocezët e Mesjetës së hershme, apo kёto tё fundit, do tё thoja se janё prej ashtit tё tyre! Malёsori ёshtё shtet, që fal por nuk shet!
Drita e pambarueme e vegimeve tё largёta, na vjen sot si shёmbёllim i njё botё plot dhimbje e dramatike tё pёrsonazhёve tё romanit “Kthimi” tё shkrimtarit Fran Camaj, qё nё ditёt e ngadhnjimit tё botёs sё tyre, pёrmes njё luftё, sakrifice e flijimi pёr jetёn, pёr tё bukuren, tё drejtёn e mbi te gjitha pёr traditen, ua kёndojnё hymin e lavdisё.
Janё pikёrisht artistёt e kohёs, tё shkolluar dhe tё pa shkolluar nё gurin e besёs, qё flet nё tel tё kangёs e nё shkrimin shqip, pёr ta marr nё mbrojtje ketё botё, ashtu siç vepruan zanat e Malёsise, tё mjekonin plagёt e heronjёve, prej tё cilave ka buruar landa e zjarrit tё qёndresёs, pёr tё lind dielli i mёngjesёve tё kthjellta tё fymzimёzit, pёr shkrimtarёt dhe poetetёt si gjysmё e perёndise!
I biri i zotit na mёson se mё i shue nё vetvete valёt e mnisё, duhet mё e lan mё gulfue lirisht, krojet e kristale tё butёsisё.
Pa ketё mёsim, nuk mund tё zhvillohet letёrsia dhe kultuta e njё kombit, pa mbeshtetjen e poetёve e shkrimtarёve, tё cilёt janё gurra e kujtesёs sё njё kombi. Pikёrisht nё ketё kёndveshtrim, sa i shёnjtё e sa atdhetar, spikat vepra e Fran Camajt, i cili i ka nxjerr tё formёzuar botёn e heronjёve e vet nga gurёt e randё tё muzgut, qё ka kapluar historinё tonё!
Stilistika e romancierit Camaj, i ngjan njё lumi, qё fillon me shkulmat e burimit, rrjedhёn e tij, si njё ujvarё, qё ndalet nё njё korije tё historisё dhe traditёs, nё njё larё dielli e, njё vesё mёngjesi, sa vjen e krijon njё liqen me katarakte nё bardhёsinё e borёs dhe po ta krahasosh ate me lumin Cem, ёshtё njё daltё e mprehtё, qё skalit gjinjtё e figuracionit artistik, pёrmes fortёsisё se jetёs sё fortё, si guri dhe e ben tё vetin shtratin e saj!
Lexuesi përjeton një botë të mbushur me luftë, kontadita, frikë, befasi nё pёrmsat e njё legjёnde, ndërthurur me realitetin e ashpër të kohës. Gjuha e pasur dhe stilistika poetike e bëjnë këtë liber, një nga veprat më të veçanta të Camajt, duke ofruar një kombinim të rrëfimit historik me elementё fantastike tё jetёs reale dhe tё shkuarёs.
Nё jetojmë kohën e “përdhunimit” publik të gjuhës sonë, që fillon nga ekranet e shëmtuara…anti-porfesioniste e anti-kombёtare osmano-helene, pas asnjё motiv perёndimor. Nëse ngrihemi të gjithë kundër këtyre “operacioneve” shtazarake ndaj gjuhës shqipe…ne, duhet ta nderojmё dhe tё ia dijmё pёr nderё Fran Camaj, sepse kombi e Malsia ruhet nёpёrmjet gjuhёs sё tij, tё latuar e mbeshtetur nё tabanin e dheut tё tё parёve!
Romani i tij “Kthimi” tregon në mënyrë bindëse se si autori, nuk i mbulon me magji realitetёt e botёs shpirtёrore dhe materiale tё pёrsonazheve, qё na i ka sjellё, pёr tё folur me ta, pёr ta kuptuar ndeshjen e tyre me fenomenet e jetёs, qё e fillojne me zjarrin e votrёs, pёr tu mbrojtuar nga një metodë e veçantë letrare, qё ai e ka pёr zemёr, nё tё gjitha romanet e tij, por e gjen mrekullinë e vet tek realiteti i prekshёm qё frymon, sepse magjikja, për të, është pjesë e së përditshmes njerëzore, gjithmonё nё zhvillim, gjithmonё nё lёvizje me tё papritura, qofshin ato tё kёndёshme e qofshin tё hidhura.
Me stilin e tij tё veçante, me tё cilin nxjerr nga deti i thellё i mendimit, tё gjitha figurat letrare, duke lartuar madhёshtinё e kёsaj bote tё pamёshirshme dhe tё pandalshme, pёr tё na dhёnё leksionin pozitiv tё jetёs.
Me romanet e tij, Camaj krijoi emёrtesёn e veçantё tё Malsisё, duke i ngrituar asaj njё obelisk letrar, qё gjithёkush duhet tё ndalet, jo mё vu lule ceremoniale nё ritualin e hipokrizisё, por mё marr atё qё tё mungon, dijen, stilistikёn, nё tё cilёn janё tё gjitha ngjyrat e shkrimit shqip, e sidomos pёr rininё, nёse don tё jesh kenar se je malёsor e se je shqiptar!
Qëllimi i stilistikës tek romanёt e Camajt, nuk është thjeshtё të përshkruajë tiparet formale të tekstit, për hir të tyre, apo pёr ti nusёruar ato e pёr ti bёrё mё tё kёndshёm nё pёrshkrim, por për të treguar rëndësinë e tyre funksionale, në interpretimin e tekstit, pёr tё zhvilluar botёn e padukshme tё pёrsonazhёve me anё tё efekteve, letrare pёrsa këto janë të ndjeshme dhe emocionale.
Përmes stilistikës se tij autori na bёn tё mundur të kuptohet se si funksionon gjuha letrare dhe ajo gege tradicionale, duke identifikuar figurat e të folurit, metaforat, krahasimet, kudrathёnjet dhe burime të tjera që kontribuojnë në ndërtimin e një teksti letrar, apo tё njё figure letrare, qoftё ajo kryesore apo dytёsore. Stili ёshtё njё veçansi e autorit, i cili shmanget nga vulgariteti i gjuhёs sё zakonshme, e cila nё pёrgjithёsi nuk njeh norma, ku ka ngritje zeri, ndёrpreje mendimi, pёrdorimi i zhargonёve, kur duam tё nёnçmojmё diken etj. Nё letёrsi e nё vepra letrare autori Camaj, nuk ia lejon vetёs njё gjё tё tillё, ndaj themi se kjo ёshtё vepёr letrare, sepse stili i autorin e vё mendimin dhe pёrsonalitetin tё pjedestal tё mesazhёve pozitive dhe udhёrrёfyese.
Camaj ёshtё njё kualitet i tё folurit nё artin e komunikimit dhe i retorikёs, si arti i shprehjёs letrare dhe ketё e dallon edhe lexuesi mё i thjeshtё, duke e bёrё veprёn e tij tёrheqёse dhe tё dёnjё nё katedrёn e madhe tё letёrsisё sё kombit shqiptar.
Romacieri ynё ёshtё njё njohёs i mirё i filozofisё, gjuhёs, traditёs e zakonёve tё kullёs dhe pёrsonazhёve me botёn e tyre, sa tё duket se me anё tё stilistikёs dhe ngjyrimeve tё saj artistike, ai hyn e jeton nё lёkurёn e tyre. Brenda botёs se pёrsonazhёve tё romani tё tij tё fundit, lёviz i gjithё universi i botёs malёsore. Autori, pёr tё skalitur karakterin e secilit pёrsonazh, merr nё dorё penelin e bojrave artistike, pёr tё fiksuar nё telajon e jetёs, portretin fizik, gjuhёsor tё dialogut, raportin me tё tjerёt, ndriçmmin e medimit, mёnçurinё, pёr tu dhёnё zgjidhje kontaditave e duke evidentuar dritёn e pozivitetit nё mesazhёt qё pёrcjellё vepra nё psiko-analizёn, besimin religjioz, kulmet e traditёs, shpёrfilljen e veprimit armiqёsor si dhe tipizimin, karakteristika me tё cilat mbahet njё vepёr letrare.
Se pari Camaj nuk ёshtё njё shkrimtar rajonal, ai e ngre veprёn nё pozitat e romanit shqiptar. Autori i ka shpetuar me elegancё edhe pse ngjarja e ka burimin e njё zonё, ai e ka pёrgjithesuar, duke i dhёnё njё karakter me hapsinor, sa lexuesi pёrhumb nё lojёn e dialogut tё pёrsonazhёve. Ketё sfide ai e ka pёrballuar bukur, duke na dhёnё njё mozaik dramatik, qё tё tёrheq tё bёhesh pjesё e tij nё padurim, nga ngjarja nё ngjarje, me njё kureshtje qё tё çon butёsish me fjalёn e urtё popullore tek zgjidhja. Pёrsonazht janё shumё tё afert me ne, me pjesёn e tyre, si pjesё e ngjizur prej gjakut tё jetёs tonё.
Nё letёrsi figurat stilistike janё njё mёnyrё e tё folurit te autorit, pёr ta cilat ai ka tani njё eksperiencё exselente e superiore tё rrёfimit, tё cilёn e pёrdor bukur, rrjedhshёm, ambёl, kulturalisht tё arrirё, pёr t’i vesh pёrsonazhet ashtu siç e kanё ata sjelljen e tyre tё botёkuptimit nё raport me njerёzit, kushtet dhe atmosferёn, ku zhvillohen ngjarjet. Vepra ёshtё e arrirё, kur lexuesi mendon se njёri nga pёrsonazhet mё ngjan mua nё jetёn e pёrditshme.
Gjatё leximit i kam ndeshur mjetёt artistike tё stilistikёs siç janё: metafora, krahasimi, pёrshkrimi, pytja retorike, inversioni, sa mё mbush me optimizёm t’i them se pёr stilistikёn e pёrdorur nё romanin “Kthimi” atё leksiko-semantike, sintaksore e leksikore, janё njё pasuri vlerash qё kanё ndikur fort nё realizimin e kёsaj vepre tё ndjeshme e asimilueshme qё tё mbetet nё mendje etё kesh etje si bjeshka qё pret borёn e parё.
Figurshmёria nё romanin e Camajt ёshtё levizёse nga toka nё qiell, nga dielli nё det, nga shpirti nё shpirt, nё tё ngjiturit lart, ku rrinё meritoret. Pёr nga stili qё pёrdor Camaj ёshtё njё idividualitet nё realitetin letrar, ku ka tё shkruar emrin e vet dhe ku nё mendimet e gjёra tё tij fjalёt ndjehen ngusht. Pёr mua Camaj ka njё stil funksional tё njomё, tё kuruar, midis gjuhёs reale dhe asaj imagjinare e, shprehur kjo nё ndёrgjegjen e poetikёs dhe frazeologjisё krijuese.
Bota e kёsaj vepre letrare dhe artistike, si njё arritje drejt kulmit shpirtёror, nё njё pёrsosmeri nё zhvillim, autori krijon logjikёn vetjake, duke pёrpunuar dukshёm sistemin gjuhёsor, brenda standartizmit tё gjuhёs shqipe, e cila len jashtё shumё thesare tё cilёsive shprehese tё gegnishtёs letrare.
Ajo qё mё bёn optimist mua ёshtё se Camaj, nuk ma len shijёn e mungesёs sё gjuhёs gege sepse pёrsonazhet e tij falё stilit e kanё pёrballuar bukur ketё sfidё. Ketё e kam parё tek leksiku i romanit, i cili ёshtё shkruar sipas kritereve leksikologjike e fjalёformuese stilistike. Nё disa dialogje, sidomos brenda shpirtit tё revotёs sё pёrsonazhit tё Gjonit, autori i referohet gjuhёs autoktone gege, duke shpreh konservimin e traditёs nё Malёsi.
Janё tё dukshme metaforat, hipёrbolat, kahasimet, epitetёt metaforike dhe stilistike.
“Paç mё tё than, na bujrum e tё rrimё pak, ta pijmё kaj kafe e pёr çudi te dreqit askush nuk shkon tё kush!
Ndersa Petriti dёshironte tё ruhen mё çdo mёnyrё, vlerat mё tё cilat krenohen malёsoret, si burrёria, bujaria, mikpritja, besa, tё cilat nё botёn e lirё nuk duhet tё humbin!
Nё ketё pikёpamje romani sjellё pasurim tё ndjeshёm tё gjuhёs nё driten e vlerave dhe motiveve. Botkuptimin e pёrsonazheve mund ta shohim edhe tek shprehjet: Leka: “Puna asht bekim prej Zotit e dembel-lleku mallkim!”
Zoga: “A asht ma mirё mё punue a mё ua ruajt krimbave mishin tem!”
Figuracioni krahasues: “Leka asht i fortё si dreqi!”
“Ja vdekje ja liri pёr Kosovё e shqiptari”, therasin studentat, Besimi e Besniku.
Petriti shpalos kujtimet: “Tё mirat do tu shёrbejnё trashёgimtarёve, ndёrsa negativet, pёr tu mbajtё mend, qё tё mos pёrsёritёn!” Eshte njё luftё mes tё vjetrёs, ku leckosja tregonte varfёri, ndёrsa nё tё sotmen grijsa deri nё kёrthisё ёshtё mode! Ose: Kemi frikёn e malёsoreve nёn regjimin e egёr jugosllav, qё regjimi te vret e tё thonё e la zemra, apo vrau vetёn e s’tё linin tё hapej arkivoli, por çka thotё kanga:
Gjelosh trimi he tё raftё pika
Po ç’tu desht ty politika
Sot paç mё tё fol hakun
Por fort po e druaj dajakun!
Pёr ke foli Prof. Zef Camaj, nё radio, Tv, nё revistёn “Ora shqiptare” dhe nё tubime?! Pёr Malёsorёt, pёr kombin, pёr bashkimin e trojeve! Pёr ke po flet e shkruan Prof. Fran Camaj, i cili i ka ngrit njё monument romanit shqiptar, mos mё e lan kombin e Malёsinё tё rrjedhё drejt zhdukjёs dokumentare. Pёr ke po shkruan Prof. Lulash Palushaj: Pёr ngritjen e botёs morale e edukative tё shqiptarit! Pёr vete, nuk e di pёr ke po shkruaj!
Na dhashte Zoti tё mbarёn duhet mё thanё. Tё mos i pёrkundim djepat thatё, oj nanё!
Jam i bindun se nё shpirtin e bukur tё malsorit jeton njё fjalёn e shenjtё: “Ta duam njeri-thjetrin, siç ka dashtё Jezuesi gurin e kёndit Shёn Pjetrin.
Tё shkruajmё pёr tё gjallёt se bukura do ti kemi varrёt!