Ne Foto:  Gjetjet piruste ne Plevle (Mali i Zi)/

Shkruan Fahri XHARRA/ Gjakove/

Vendbanimet e para në regjonin e Plevles (Mali i Zi ) njihen që nga koha e vonëshme e Akullit. Faktet që e vërtetojnë këtë mund të gjenden në shpellën Malishina afër Plevles so sotme. Përndryshe vendbanimi më dokumentues nga Koha e Gurit është në Medena Stijena.Populli i parë i qytetruar në këtë regjion ishin  fisi ilir i Pirustëve , të cilët jetuan në tokat e tyre lirëshëm deri  në kohën e pushtimit romak në shek e parë pas Krishtit. Pas pushtimeve dhe shkatërrimeve ,mbi qyetin Ilir ( të cilit nuk i dihet emri) e ndërtuan qytetin e ri , Municipium S . ( S ,është shkronja e parë e qytetit ,të cilit gjithashtu nuk i dihet emri). Pas Docleas , Municipium S (Komuna S) ishte qyteti i dytë për nga madhësia në tokat e Malit të Zi të sotëm. Gjetjet e mëdha historike si bizhuteria, vazat prej qelqi ,poçaria janë gjetur në rrënojat e qyetit. Kurse gjetja më me vlerë është Diatreta ,kupa e qelqit e posaqme për nga punimi ,që është e vetmja e këtij lloji në botë.(Burime të shkruara malazeze).

Pirustae, Peiroustai,Pyrissaioi ose Piroustai ishin fisi ilir që ka jetuar në tokat e Malit të Zi të sotë.Sipas disa burimeve ata kishin jetuar edhe në një territor më të gjerë ,por shumica e arkeologëve së bashku më arkeologun e njohur Britanik Sir Arthur Evans thonë Pirustë kanë jetuar në veriun e Malit të Zi , për rreth qytetit të sotë të Plevles dhe ishin xehetarë me famë. Fama e tyre dëshmohet edhe në monumentet epigrafike të regjioneve të pasura me xeherore në Daki ( Rumania e sotme) .Emrin Pirust apo Pyrissaioi e spjegon Prof.Dr. Skënder Riza duke thënë që emri i tyre mund të zbërthehet vetëm nëpërmjet gjuhës Shqipe : Prushi .

Se Pirustët kanë jetuar edhe më gjërë në vende tjera ilire , Pirustet si përpunues te metaleve shtriheshin  edhe në Mirditëdhe në Malësinë e Gjakovës shembull është Fshati Prushi (rrethi i Gjakovës ) si dhe Qafa e Prushit në bjeshkët e Pashtrikut. Në afërsi të Prushit është xeherorja e kromit e Devës.Pirustët dhe fiset tjetra Ilire Sardeatët dhe Buridustët në shekullin e II-t|, Perandori Trajani ( 98-117 vitët e sundimit të tij) i dergoi në Daki si profesionist të xeheve.

Municipium S ( sot Komini afër Plevles) është një vendgjetje arkeologjike që nga koha e antikuitetit ,në mbrendi të Dalmacisë . Lokaliteti ishte i ngritur në terasën në bregun e majtë të lumit Vezishnica.

Municipium S  iu kishte tërhjekur vërejtjen udhëtarëve  që nga shekulli 18-të dhe ai i 19-të.,vend tërheqës nga ushtarakët e ndryshëm zyrtar ,nga shkollarët e fushave të ndryshme.

Në vitet 1960 dhe 1970 hulumtimet arkeologjike nga profesori i Arkeologjisë Klasike të Universitetit të Beogradit  Aleksandrina Cermanoviç-Kuzmanoviç.Spjegimet për S .. nuk ka , por dihet që Municipiumi S ishte  një vend -lidhje kyqe për mbrendinë  e asaj ane me detin  dhe Salonen ( Splitin).Sipas hulumtimeve , del që Municipium S ishte edhe qendër e madhe administrative -ushtarake.

Pra ,para Romës ishin Pirustët- Prushët Ilir(Artur Evans).mjeshtër të xeheve dhe të përpunimit të metaleve dhe mu për ate gjatë barbarimit romak këta gëzonin një privilegj të madh duke u liruar edhe nga taksat,si dhe nga ana e Konsullit Lucium Anicium e gëzonin lirinë qytetare. Është edhe një supozim që pas bartjes së Pirustëve në Daki, .(shek.II-të pasK) në këto anë Romakët i kishin sjellur fiset tjera ilira.Emrat e banorëve (sipas përmendoreve epigrafike ) ishin karakteristik me ata të anës së Dalmacisë së Mesme.

Gjurmët e Prushëve janë gjetur në Daki(Rumaninë e sotme)  Si e thash edhe më lartë që punëtorët e xeheve ishin sjellur nga Dalmacia dhe i takonin fiseve ilire të Pirustëve, Sardeatëve dhe Buridustëve .Mbi 64 % të emrave Ilir të gjetur në Daki janë gjetur në distriktet minerare. Xehetarët ilir jetonin në bashkësi të mbyllura (Vicus Pirustarum),së bashku me prijësin  e tyre fisnor (princeps). Duke i bartur me vete dhe praktikuar doket dhe zakonet e tyre ,gjithashtu edhe venbanimet i quanin Kështjella (castellum)

Qyteti Alburnus Maior u themelua nga romakët në kohën e Trajanit si një qytet i xehetarëve me kolonistët ilir. Evidenca për qytetin  eshtë gjetur në një tabelëz orej dyllit e datë 6 Shkurt 131. Arkeologët kanë zbuluar nekropole ,galeri minierash ,vegla xehetarësh etj. Romakët u larguan nga Dakia në vitin 271.

Këtu hapet një qështje dhe duhet të spjegohen se pse ka aq shumë fjalë shqipe në gjuhën e sotme Rumune?

Sa i përket historisë së Pirustëve ,më së shumti kanë shkruar serbët por gjithmonë me një dozë të mëshefjes së fakteve duke u munduar të mëshefin aq sa mundin apo duke shkruar në mënyrën e tyre ”… sipas të gjitha gjasave Ilir”.

Fahri Xharra ,06.06.13