Nga Anton Çefa/
Në gzetën Illyria #2558, May 24 – May 30, të këtij viti, lexova shkrimin e idhtë e të dhimbshëm të largimit fizik nga kjo botë të përkthyesit të letërsisë shqipe në gjermanisht Hans Joachim Lanksch. Si mirëdashës dhe përkthyes i pasionuem i letërsisë shqipe në gjermanisht, ai do të jetojë gjithmonë në zemrat dhe në mendjet e shqiptarëve që merren me letra.
Kur punoja si editor në gazetën “Dielli”,në vitin 1994 dhe më vonë, pata ra në kontakt me Lanksch-in dhe u bëmë miq; natyrisht: me korrespondencë. Ajo që dua të vë në dukje është fakti që Lanksch nuk u muar vetëm me përkthimet e poetëve tonë në gjermanisht, por ushtroi një veprimtari të gjërë kulture. Kur Lanksch ra në kontakt me poezinë e poetit tonë Zef Zorba, në vitin 1996, e vlerësoi atë dhe organizoi një komision të përbërë prej atij vetë, prej prof. dr.alter Breu (Universiteti i Kostancës), prof. dr. Elvira Glaser (Universiteti i Zurihut) dhe prof. dr. Ilfrich Fiedler (Universiteti i Munihut) që i dha Zorbës çmimin “Martin Camaj. Argumenti: “Zorba i takon një qarku të vogël shkrimtarësh në Shqipni që, artistikisht dhe moralisht, e rimerrshin fillin e këputun të vazhdimësisë së letërsisë shqiptare dhe e rimkambëshin lidhjen me rangun e saj të naltë që kishte fitue me autorë si Lasgush Poradeci, Mitrush Kuteli, Ernest Koliqi.” Dhe më poshtë: “Vjershat e Zorbës janë art autonom i fjalës, art që ushqehet nga substanca fizike e shpirtërore e fjalës” dhe “Zorba asht modernisti i parë genuin dhe njiherit hermetiku i parë i poezisë së re shqiptare, me sa asht fjala për atë të shkruar në Shqipni”.1).
1). Hans-Joachim Lanksch: “Arti autonom i fjalës”, revista“Phoenix”, 1997 / 1, f. 49-52).
* * *
Kush është Zef Zorba
(1920-1993)–
Zefi pati ndërprerë studimet e larta në Itali, në kohën e luftës, dhe qe kthyer në atdhe. Duke punuar si regjizor në Shtëpinë e Kulturës në Shkodër, në vitet 1945-46, vuri në skenë pjesën dramatike “Juda Makabe” të Fishtës, e cila trajtonte luftën për çlirim dhe tradhtinë kombëtare, problemet më të mprehta kombëtare, në atë periudhe kur në fshatrat per rreth Shkodrës, në Postribë, në Malësi të Madhe dhe në Mirditë vlonte lufta për të mos rënë nën thundrën komuniste ose për ta përmbysur atë. (Zef Zorba, “Disidenca e parë e organizuar e intelektualëve të Shkodrës”, “Hylli i Dritës”, numër i posaçëm, Tiranë, 1996). Kështu, Zorba e shpalli vetën haptas si disident i regjimit, që porsa kishte filluar të lëshonte rrënjë. Për këtë ai vuajti burgun e rëndë të viteve 1946-1951. Mbasi doli nga burgu, punoi si llogaritar në ndërmarrjet e qytetit.
Pas vdekjes, nën kujdesin e Stefan Çapalikut, iu botua vëllimi poetik “Buzë të ngrira në gaz”, një përmbledhje poezish lirike të shkruara brenda skajeve të një jete të tërë, prej rreth 40-50 viteve. “Buzë të ngrira në gaz” është shqiptimi i një poetike të lartë, fryt i asaj kohe absurde që ngriu në buzë fjalën e pathënë, pse jo edhe ironinë tragjike për bëmat e çoroditura të një shteti të çmendur, të një shoqërie të ndaluar në vend dhe të shkëputur nga bota.
“Në heshtjen e thellë të këtij gjysmëshekulli, Zorba, i pajisur me një kulturë të mrekullueshme vizatoi figurën e një intelektuali të vërtetë, larg kompromiseve. Ai krijoi një afinitet të çuditshëm me letërsinë e filozofinë moderne, duke përkthyer poetë të tillë si R. Frost, Xh. Hungareti, S. Kuazimodo, E. Montale, T. S. Eliot, dramaturg si Shou. Pirandelo, Uelld, Uajllder, Martin, e filozofë si B. Kroçe, H. Xh. Gadamer, etj., etj.” (Stefan Çapaliku, në shënimin në kopërtinën e fundit të librit “Buzë të ngrira në gaz”).
Në vitin 1989, mbasi shkroi edhe një pasthënie, e cila hedh dritë mbi lëndën poetike të përmbledhjes, natyrën sintetizuese rigoroze të poezisë së tij, që “në realitet ka qenë gjithmonë tipar i poezisë” në përgjithësi. ( Zef Zorba, “Pasthënie” e librit “Buzë të ngrira në gaz”, f. 98-101).
Me punën e lodhshme e të stërmundimshme të mjeshtrit, Zorba kërkon një komunikim të plotë me lexuesin “komunikim që s’i drejtohet një leçitësi të plogtë, pasiv e indiferent, që pret çfarë i sjell poeti-dallëndyshe për ta përtypur pa mundim, pa pjesëmarrje. Jo. Lexuesit të sotëm i kërkohet përgatitje shpirtërore, kulturore e artistike për ta bërë veten bashkautor me artistin, jo vetëm për të interpretuar atë që i komunikohet, por për ta ndjerë e për ta vuajtur bashkë me poetin, duke kërkuar në vepër përfytyrimin vetjak, qoftë në formë krejt individuale e ndoshta edhe botëkuptimore tjetër.” (Z. Zorba, po aty).
Menjëherë mbas përmbysjes së diktaturës, Zorba filloi bashkëpunimin me revistën “Hylli i Dritës”, organ i françeskanëve. Në fushë të krijimtarisë origjinale, ai përveçse autor i përmbledhjes poetike, që përmendëm, është edhe autor i disa pjesëve dramatike e librete operash. Pjesë e rëndësishme e prodhimit të tij letrar është edhe një fond i rëndësishëm publicistik e studimor. (Stefan Çapaliku, refrenca e cituar më lart).