Kristaq BALLI
Retrospektivë
Kanë mbetur pas 46 vjet qysh kur, në Korçë, u çel Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar. Por ky segment përbën një distancë të papërfillshme kohore në rrugën shumë të gjatë, shekullore mesjetare prej nga vijnë eksponatet e objektet e këtij koleksioni unikal, me vlera të paçmuara për historinë, kulturën e artin e kombit shqiptar. Eksponatet e tij prej më se gjashtë mijë ikona, si dhe qindra objekte të tjera të kulturës e artit bizantin dhe pasbizantin përbëjnë një rast, apo fenomen të pazakonshëm e specifik në tërësinë e institucioneve analoge muzeore të vendeve të ish Perandorisë Bizantine, ku edhe territoret shqiptare ishin pjesë integrale e saj.
Pas një pelegrinazhi të gjatë shumëshekullor në jetën shpirtërore të besimeve fetare, më 1967 shteti i diktaturës komuniste e shpalli Shqipërinë si vendin dhe popullin e parë ateist në botë dhe të gjitha llojet e besimeve fetare si armiq ndaj modelit të njeriut të ri proletar që po projektohej. Në këtë kontekst politik, udhëheqja totalitare që, në fakt, në vend të lirisë po fermentonte ateizmin dhr kultin e individit, frymëzoi “iniciativat” dhe “aksionet” e pashembullta të rrënimit, asgjesimit dhe fshirjes nga memeorja kolektive e të gjitha gjurmëve materiale e shpirtërore të konstitucionit shpirtëror e lirive universale humane. Me këtë rast, mjaftoi shumë pak kohë që këto aksione rinore vandale kundër fesë të shkatërronin, të digjnin, të shpërfytyronin, apo të linin në mëshirën e zhdukjes, degradimit, humbjes, indiferencës qindra komplekse, objekte, vepra arkitekurore, urbane, kulturore e artistike shpirtërore të të gjitha besimeve fetare, shumë prej të cilave përbënin vepra e dëshmi të vyera, identifikuese e ekzistencialiste të kombit shqiptar. Me po këtë mllef arkaik, udhëheqja barbare e paranojake e asaj kohe asgjësoi, vrau, burgosi, persekutoi e margjinalizoi të gjithë elitën e klerikëve, teologëve e barinjve shpirtërorë, për të mos lënë asnjë gjurmë reversibile mbijetese, apo rivitalizimi të ardhshëm. Por, si edhe në aspekte të tjera të jetës shqiptare, paradoksi okult nuk do të vononte të shfaqej me hipokrizinë e demagogjinë hileqare edhe në këtë fushë të rëndësishme të jetës shoqërore. Si dukej, i ndodhur përballë një trysnie të fortë ndërkombëtare (të cilën, thuajse, e kishte shpërfillur gjithmonë), pse jo edhe të një opinioni të brendshëm (të ndrydhur, të censuruar) progresiv intelektual të specialistëve, shkencëtarëve, artistëve, intelektualëve të zëshëm, diktatori krijoi rebusin e alibisë së radhës. Duke e konsideruar veten si njeri të formuar intelektualisht e kulturalisht në Perëndim, si njohës e përdorues i slloganeve të autorëve, artit e kulturës përparimtare botërore, duke ndier njëheresh se situata e shkatërrimeve të trashëgimisë kulturore i kishte dalë nga kontrolli e po krijonte imazhin e një vendi, populli e udhëheqjeje barbare, diktatori u tërhoq nga kjo kryqëzatë donkishoteske dhe, pasi ishin shkaktuar humbje e shkatërrime të pallogaritshme, pranoi e toleroi “në heshtje” rikuperimin, grumbullimin dhe magazinimin e gjithë atyre që mund të kishin mbetur andej-këndej, nën kujdesin e disa specialistëve apo institucioneve të trashëgimisë monumentale. Duke shfrytëzuar e mëshuar veçoritë kulturore e artistike e duke injoruar aspektin e tyre kryesor doktrinor teologjik për të cilin ato ishin krijuar, u vunë nën kujdes e mbrojtje disa monumente fetare, kisha apo xhami, si dhe ato objekte të lëvizshme të artit bizantin, pasbizantin e islamik që i kishin shpëtuar asaj kryqëzate
Fig 1: Katedralja “Burimi Jetëdhënës” dhe shndrrimi i saj në Muze Kombëtar të Artit Mesjetar
ikonoklaste komuniste. Kështu, në këtë realitet, në vitin 1980 u shpall çelja e Muzeut të Artit Mesjetar, kryesisht me ikona dhe objekte të tjera fetare, arkeologjike e etnologjike. Si për ironi të fatit, hipokrizia perverse e kultit të individit e vendosi këtë muze në një prej kishave më të mëdha ortodokse në Korçë, të shkatërruar e të transfiguruar krejtësisht gjatë kësaj fushate ikonoklaste, në mënyrë provokuese, pikërisht për të treguar se shqiptarët janë kundër besimeve fetare, por jo kundër kulturës e artit. Madje, në një prej citateve ideologjike
Eksponate të muzeut
kryesore në ballë të muzeut shkruhej me gërma të mëdha se ikonave nuk u falemi, as u përulemi, por iu vlerësojmë artin e ngjyrat e tyre të larmishme..! Por edhe i tillë, ky muze virtual nuk u propagandua, nuk u popullarizua dhe nuk u vizitua nga shumë vizitorë vendas. Bile, edhe mjaft nga ata që hynin ishin kriptobesimtarë, të cilët, me frikë se dikush i përgjonte, gjenin pak ngushëllim duke kryer me mend ritualet para ikonave dhe, fshehtas, ndisnin ndonjë qiri e hidhnin ndonjë monedhë prapa tyre. Për qëllimet propagandistike ideologjike diabolike, Muzeu i Artit Mesjetar vizitohej më shumë nga grupe shumë të rralla turistësh të huaj, nga ndonjë delegacion zyrtar, apo ambasadë, si dhe nga pak gazetarë mediash të huaja, të autorizuar e financuar për propagandë pozititiviste nëpër Evropë.
Fundi të viteve ’80, që përkon me legalizimin sërish të lirisë së besimit fetar dhe sidomos fillimi i viteve ’90 shënuan një etapë krejtësisht të re, inverse, por përsëri shumë të rrezikshme e paradoksale nga një pikpamje tjetër për këtë visar të vyer fetar, historik e kulturor kombëtar. Etja për rigjenerimin masiv të praktikimit të ceremonive fetare, nga njera anë, mungesa e ndërtesave dhe objekteve të tjera fetare e rituale, nga ana tjetër, por edhe pronësia shtetërore që regjimi komunist iu kish atribuar këtyre pasurive komunitare krijuan një konflikt të ri potencial midis shtetit dhe këtyre komuniteteve fetare. Në se e plotësojmë këtë tablo edhe me ekziztencën e institucioneve publike e përvojave të brishta të sistemit të ri demokratik, si dhe me opinionin dhe remineshencat negative që
Muzeu i ri, përuruar në vitin 2016
qytetarët kishin për shtetin me situatën kaotike të organeve jo konsistente drejtuese të komuniteteve fetare, situatat anarkike irracionale të rivaliteteit politik të fushatave elektorale, ku qytetarëve u premtohej gjithçka që ata kërkonin, por pse jo edhe me aktivitetein e disa segmenteve ekstremiste radikale që synonin nën rrogoz destabilizimin politik e shoqëror, kjo panoramë jo solide mund të çonte në shpërdorimin, vjedhjen, eksodin dhe një precedent të ri në dëm të këtyre pasurive. Në këtë kontekst Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar është, ndofta, nga të rrallët institucione me fonde e inventar objektesh, i cili, gjatë gjithë peripecive të tranzicionit deri sot nuk është cënuar, dëmtuar, vjedhur a shpërdoruar, madje edhe gjatë vitit kaotik 1997. Përkundrazi, iu ka rezistuar erozioneve të kohës jo vetëm duke mbijetuar fizikisht e moralisht, por edhe duke punuar vijueshmërisht në disa drejtime ku përqëndrohet funksionimi e aktiviteti i tij, si në ekspozim, restaurim, studim, botim, etj., duke mbetur shembulli më unik e simbolik pozitiv se si mund të mbrohet e transmetohet trashëgimia materiale e shpirtërore kombëtare kur marrëdhëniet dhe bashkëpunimi i ngushtë i faktorëve shtetërorë, i institucioneve fetare dhe i shoqërisë civile demonstrohet në praktikë si vlerë e vërtetë përgjegjësie, qytetarie, emancipimi e kulture të lartë. Sot, ky muze ka statusin e institucionit kombëtar dhe të objektit të rëndësisë së veçantë, të cilat i garantojnë atij jo vetëm mbrojtjen e sigurinë ligjore, por edhe origjinën, identitetin, funksionimin, administrimin, financimin e aktivitetin e gjerë kombëtar e ndërkombëtar.
Koleksioni
Le të hapim tani portat e shekujve dhe të qëndrojmë në ato stacione kohore ku arti bizantimn e pasbizantin i këtij koleksioni ishte pjesë integrale e atij qytetërimi të krishterë, jeta shpirtërore e të cilit inspirohej nga ky pathos ilustrativ biblik, ku edhe shqiptarët jo vetëm lëvruan e afirmuan motivin e tyre spiritual, por i dhuruan paralelisht këtij aspekti shoqëror jo pak kryevepra e kryemjeshtra, që me dinjitet qëndrojnë e rrezatojnë në kurorën e këtij arti figurativ atraktiv mistik, monumental, perandorak, luksoz, ekzotik, sublim të Prandorisë Bizantine njëmijëvjeçare dhe më tej. Një art pamor që në kontekstin e tij teologjik shpërfill raportin e dimensioneve, që zbulon perspektivën inverse për ta bërë pikturën një dritare në qiell, një art pamor ku nuk ekzistojnë hijet, por ka vetëm dritë, rrezatim, një art pamor me simbole e konvencione biblike të përmasave mbinjerëzore, një art pamor që merr e jep frymë nga një burim universal i lartësive qiellore, një art që përshkohet nga filozofia kristiane e përsosmërisë, e perfeksionit e veneracionit të shenjtë, një art, doktrina e të cilit e mbajti gjallë për 1000 vjet perandorinë më jetëgjatë njerëzore e vazhdon të tërheqë edhe sot miliona pauses.
Muzeu të fton fillimisht në një holl, ku
prezantohen disa fragmente objektesh prej guri apo mermeri të dekoruara me motive të larmishme gjeometrike floreale e zoomorfe, apo simbolesh biblike në formë kolonash, kapitelesh, basorelievesh, ikonostasesh, pilastrash e mozaikësh që janë detaje arktekturore ndërtimesh urbane e sociale me elementë skulpturorë antikë greko-romake, paganë, laikë, apo kristianë që u përkasin shek. V-XI, duke dëshmuar faktin se në territoret shqiptar kanë ekzistuar qendra të mëdha e të rëndësishme ekonomike, tregtare, sociale e rezidenciale të zhvilluara rajonale(Durrësi, Apollonia, Bylisi, Butrinti, Lini, etj.) dhe se krishtërimi në këto territore është praktikuar që gjatë periudhës së hershme paleokristiane, fakte të cilat ne i kemi takuar, gjithashtu, edhe në dokumente të shkruar në shkrimet e shenjta, apo në zbulimet e vijueshme arkeologjike. Avitjet me ndërtimet mesjetare na sjellin në mendje arkitektë shqiptarë, që kanë punuar në brendësi e deri në kufijtë lindorë të Europës, bile edhe në Azi, si Sinani e Biçakçiu, Sedefqari e Andrea Aleksi, Vëllezërit Albanezë e Miho Tivarasi, Karl Gega etj.
Fatkeqësisht shumë pak pikturë freskografike dhe aq më pak ikona bizantine i kanë rezistuar kohrave në territorin shqiptar. Kështu, nëse piktura dekorative freskografike ka disa dëshmi më të vjetra, të cilat u referohen afreskeve të shpellave heremite(shk X-XIII) të kishës “Krishti Shpëtimtar”, Rubik 1272, të “Manastirit të Shën Marisë” në
Apolloni (çereku i fundit i shek. XIII), apo të kishës së Vaut të Dejës, ikonat më të vjetra të identifikuara në Shqipëri deri në ditët e sotme vijnë nga shek. XIV, kryesisht nga krahina juglindore e Korçës dhe janë të rralla, sa numërohen me gishta. Disa prej tyre përbëjnë edhe periudhën më të hershme në pinakotekën e Muzeut të Artit Mesjetar, por edhe në Shqipëri dhe vlerësohen si sprova anonime të periudhës Paleologe të artit Bizantin që lëvrohej edhe në Gadishullin Ballkanik, pse jo edhe me disa tipare e influenca të atelieve rajonale veriperëndimore (Selaniku, Ohri, Kosturi). Kështu ikona e madhe e Shën Mëhillit, i cili konsiderohej si mbrojtësi i kishave bizantine, paraqit shenjtorin mëkëmbë, me pamje rinore por fisnike, me trup të fuqishëm, të pajisur me krahë engjëllore, të veshur me uniformë ushtarake, me mburojë metalike të zbukuruar me ar, që mban në dorën e djathtë shpatën e zhveshur e në të majtën globin e rëndë si simbol të autoritetit. Ikona ka cilësi të dalluara realizuese dhe nuk gjendet aq dendur në hapësirat përreth. Madje, ajo vjen shumë e dëmtuar, mbasi ka shërbyer në periudhën ateiste si derë ahuri në një fshat të largët malor. Ikona “Shën Maria me Krishtin” e tipit e tipit Hodigitria(udhëheqëse) nën dritën diskrete të argjendit të sfondit, me shprehjen e brengosur të fytyrës së Virgjëreshës, por me qëndrimin e saj dinjitoz, si dhe me fytyrën lirike dhe gjestin bekues të birit të saj, evokon artin e asaj periudhe në Kostandinopojë. Edhe ikonat e tjera të këtij shekulli, si Shën Nikolla, Shën Thanasi i Aleksandrisë, Krishti Pantokrator, apo Kryeengjëlli Mihal që, për nga bukuria estetike epitetohet si “Mona Liza shqiptare”, shpalosin vlera të larmishme teologjike e artistike të atij shekulli.
Edhe shekulli pasardhës XV parakalon tepër i kursyer e racional në sasinë
numerike të ikonave që, sot, kanë mundur të mbijetojnë. Kapitullimi i kryeqytetit bizantin është, pa dyshim, ngjarja kryesore që shoqëron me frymën e saj të dëshpëruar gjithë jetën politike, ekonomke e shoqërore të qytetërimit bizantin dhe viti tragjik 1453 shënon njëherësh kufirin kohor e imagjinar të artit bizantin, për t’ia lënë vendin një periudhe më të evoluar artistike, asaj pasbizantine. Këtij kapërxyelli i përgjigjen 4-5 ikona interesante e variabël për tiparet e specifikat e tyre. Dyert e bukura të kishës së Shën Marisë në Bllashtojë të Prespës dallohen për statizmin e tyre biblik, ku kryeengjëlli Gavril, që në ikona, zakonisht, paraqitet në moment lëvizjeje dinamike drejt Virgjëreshës jepet në vendqëndrim vertikal, për t’i lënë akses elementit të vetëm aktiv që përbën trekëndëshi midis rrezes së dritës së shenjtë, dorës bekuese të Gavrilit dhe dorës së djathtë të Virgjëreshës, që pret e habitur lajmin e madh. Ikona “Shën Nikolla me skena” i dedikohet
shenjtorit më të adhuruar pas Krishtit e Shën Marisë dhe ilustron me mjete të precizuara vizatimi e ngjyra të ngrohta (okër, kafe, e kuqe), me ekspresivitet të lartë dhe karakter dekorativ gjithë jetën e tij – lindjen, edukimin, karrierën priftërore e episkopale, mrekullitë dhe fjetjen – të parin steriotip të këtij zhanri ikonografik narrativ të shek. XV. E një situate piktorike të veçantë ekspresioniste paraqitet ikona tjetër “Shën Maria Hodigitria”, e cila vjen nga kisha e Lindjes së Shën Marisë në ishullin e Maligradit të Liqenit të Prespës dhe i atribuohet një atelieje të njohur në krahinat veriperëndimore të Maqedonisë e Epirit (Meteora, Kostur, Ohër, Mborje). Ajo i shmanget tipave klasike paleologe dhe ka trend më popullor e më të zakonshëm në formën dhe tiparet e fytyrave, por që, gjithashtu, i takon fundit të shek. XV. Vargun e ikonave të këtij shekulli e mbyll ikona e vogël e “Shën Thanasit të Aleksandrisë” që vjen nga Berati, që e jep shenjtorin në pozicionin e shpeshtë tors e që në tiparet e tij dallon stilizimi i mjekrës së dallgëzuar dhe i bukleve të ballit në formë kryqi
Kësisoj hymë në galerat kohore të shek XVI, periudhë kur piktura fresko dhe ikonografike përbën një epope lulëzimi e shpërthimi artistik në rajonet kontinentale të Greqisë, Maqedonisë e Shqipërisë. Kontributeve të dalluara të piktorit grek të kësaj epoke kohore, Frango Katelanos (i Tebës), u qëndron përbri krijimtaria e dy piktorëve shqiptarë Onufri dhe djali i tij Nikolla, midis të cilëve, pa dyshim, i pari ka lënë gjurmë të pashlyeshme në artin gjithëpërfshirës pasbiantin. Ai ka një veprimtari të gjerë pikturale në afresk e ikona në rajonet shqiptare, greke e maqedonase e, madje, deri në Moldavi. I pashkëputur nga tiparet kryesore të artit bizantin paleolog, por i mësuar, i kulturuar e i kultivuar në kohra kur tendenca kulturore e artistike prirej ndaj artit kreto-venecian e perëndimor rilindas, Onufri, sidoqoftë, dallohet për origjinalitetin autentik të tij, që pasqyrohet në të gjithë
elementët përbërës të pikturës së tij ikonografike, një pjesë e së cilës është ruajtur në gjendje të mirë deri në ditët e sotme, edhe në koleksionin e Muzeut të Artit Mesjetar. Ai është mjeshtri virtuoz i kompozimit, vizatimit, pikturimit, dramatizimit e kontrapunkteve psikologjike, i portretizimit, i edukimit e ekzigjencës teologjike e estetike, i arkitekturës, i arredimit skenografik e natyror, i kontemporanizmit artistik, i mbishkrimeve superkaligrafike, i dritës dhe sfondit të praruar biblik, si dhe poet i ngjyrave luksoze perandorake e hyjnore, ku e kuqja, e cila i atribuohet shpesh atij, përfshin një regjistër të gjerë nga e kuqja e lehtë, deri tek e zjarrta dhe, më tej, tek ajo e thellë violet. Ndërkaq, djali e nxënësi i tij, Nikolla, gjatë çerekut të fundit të shek XVI vijon lëvrimin e artit onufrian duke paraqitur një shembull se si trashëgohet e përtërihet tradita pikturale e së njëjtës atelieje, por, njëheresh, edhe se si dallohen preferencat origjinale të çdo piktori. Edhe Nikolla ka punuar ekstensivisht në afresk e ikona në trojet shqiptare (Berat, Kurjan, Himarë) e në Bullgari (Arbanas).
Në të njëjtat mjedise urbane e ikonografike, veçse në fund të shek. XVI dhe
në fillim të shek XVII vepron një tjeter piktor ekselent me personalitet
artistik denjësisht të shprehur, i identifikuar me emrin Onufër Qiprioti (nga Qiproja), prej të cilit janë transmetuar deri sot disa ikona të mëdha që emetojnë traditën e ateliesë së Onufrit shqiptar, por që kanë influence më të shprehura kreto-veneciane.
Hapësira e karakteristika të tjera evolutive ikonografike shpërfaq shek XVII
kur, thuajse, është legjitimuar nënëshkrimi i autorit e donatorit, ndoshta edhe si dukuri e parimeve e pretendimeve estetike që karakterizon artin me elementë lindorë e perëndimorë barokë. Pas pushtimit të Kretës nga Otomanët(1669), të kësaj qendre që printe artin lindor ortodoks qysh në shek XV, lindën një numër qendrash artistike më minore, një prej të cilave ishin ato të Epirit dhe Maqedonisë Perëndimore (që përfshin edhe hapësirat ortodokse shqiptare), e cila afirmoi një aradhë mjeshtrash aktivë që vijuan artin me stilin tradicional të influencuar sidomos nga arti i Malit të Shenjtë.
Një grup piktorësh prej disa brezash nga fshati Linotop në rrëzë të malit Gramoz, gjatë shek XVII-XVIII kanë dekoruar një sërë kishash edhe në Shqipërinë juglindore (Jorgucat, Vanishtë, Saraqinishtë, Përmet, Llëngë, Ersekë, Dropull, Delvinë, etj). Nga kontributet më përfaqësuese ikonografike të këtij shekulli, koleksioni i Muzeut të Artit Mesjetar prezanton një sërë veprash me dimensione mesatare ikonostasesh prej të cilave veçojmë “Shën Maria, Gëzimi i të Gjithëve” e autorit grek Emanuel Xanfurnaris (fundi i shek XVI-fillimi i shek XVII) – piktor kreto-venecian i njohur, punët e të cilit gjenden edhe në Athinë, Venecia, Vatikan, Qipro dhe ishujt Jonianë; “Krishti në fron-Gjykatës i rreptë” (1657) e autorit Joanis Skutaris nga fashati Gramosta pranë Kosturit; ikona “Virgjëresha e fronëzuar me Birin” e autorit Dhimitri, djali i papa Ilias (e cila vjen nga fshati Sinicë e Devollit, 1669); ikona “ Kryeengjëlli Mihal” e piktorit Simoni i Ardenicës (Viti 1690): ikona e madhe e Shën Gjon Pagëzorit (1685) e piktorit Mësues Kostandini; si dhe
ikona të shumta anonime që vijnë nga Ardenica, Erseka, Vithkuqi, Gjirokastra dhe që, nga stili e elementët narrative biblike e pikturalë, paraqitin një univers ikonografik karakteristik për këtë periudhë në rajone më të gjera se sa ato shqiptare, krysisht në Epirin Verior, Maqedoninë Perëndimore dhe arealin e Ohrit. Dy prej karakteristikave të tyre dalluese janë mbulimi i sipërfaqeve të mëdha me ar dhe aplikimi i dekoracioneve ornamentale me relieve gjeometrike kryqesh, të dredhuara e të rrumbullakuara lulesh e gjethesh që përsëriten e që krijojnë efekte pamore luksoze baroke dhe se donatorët e asaj kohe ishin në gjendje të mirë ekonomike dhe më të dedikuar ndaj besimit të tyre.
Rrjedha kronologjike ikonografike na çon, kështu, në shek XVIII me prurje masive, interesante e shpesh me nivele teologjike e estetike bashkëkohore e të
krahasueshme me të njëjtën krijimtari të kultivuar edhe në rajonet përreth territoreve shqiptare. Parakushtet inkurajuese të krijuara nga Traktati i Karlovcit më 1699 favorizuan të krishterët, pra edhe ndërtimet e dekorimet e shumë kishave e manastireve të reja edhe në Shqipëri. Kjo situatë intensive afirmoi piktorë të shumtë, sidomos në gjysmën e dytë të shek. XVIII, arti i të cilëve, i influencuar ku më pak e ku më shumë nga stilizime me origjinë lindore e perëndimore, tentonte kah skemave strikte teologjikisht dhe me elementë të shumtë narrativë e kompozime fragmentare në disa skena brenda një ikone.
Bujaria prodhimtare e këtij shekulli konstatohet e vërtetohet vetiu nga veprat e larme e të shumta në numur të një plejade piktorësh shqiptarë që punuan ikona e afreske jo vetëm në viset shqiptare, por edhe në rajonet e tjera ballkanike, si në Athos, Maqedoni, Ohër, etj. Midis tyre, mjeshtri i dalluar David Selenica duket se rievokonte në fillim të këtij shekulli stilin piktorik të piktorit gjenial selanikas Panselino(fundi i shek XIII). Davidi realizoi afreske e ikona në Malin e shenjtë (Manastiri Lavra e Madhe, 1715 dhe Manastiri Dohierou), në Kostur, në Voskopojë (Bazilika e Shën Kollit, 1726), në Selanik (Megali Panagia, 1827). Veprat e këtij piktori dallojnë për alternimin e artit paleolog e atij perëndimor, për “realizmin” e figurave humane, për krijimin kompozicional, për ngjyrat e kultivuara e të balancuara dhe krijimin e një atmosfere transhendentale, sa edhe lirike.
Me një larmi tjetër tiparesh pikturale prezantohet piktori profesionist i identifikuar si Kostandin Hieromonaku, tek i cili spikat karakteri impressionist
dekorativ, veçanërisht i sfondit, kornizës e breroreve të praruara, të cilat
shfaqen si altorelieve grundi me motive të dendura e të stilizuara floreale, apo kujdesi i veçantë për hollësitë e mjedisit urban, ku veçohet sidomos ikona e Shën Dhimitrit me pamje magjepsëse të qytetit biblik të Selanikut.
Gjysmës së dytë të shek XVIII i përket kryesisht krijimtaria fresko dhe ikonografike e 5 piktorëve nga e njëjta familje korçare me mbiemrin e tyre të afirmuar Zografi. Vëllezërit Kostandini dhe Athanasi kanë një veprimtari të gjatë e të bollshme freskografike në kishat e Voskopojës (1744-1752), në Vithkuq (1750, 1764), në disa manastire, skite e kisha të Malit të Shenjtë (1752-1780), në Ardenicë, etj. Edhe numuri i ikonave prej dorës së tyre është i madh në Shqipëri e në Malin e Shenjtë. Të famshëm për kohën, veç apo së bashku, autorësia e tyre takohet në një sërë ikonash të ruajtura prej tyre në muze, në të cilat afirmohet një profesionalizëm ekzigjent nëpërmjet veprave me dimensione të mëdha të ikonostasit të kishës Burimi Jetëdhënës në Korçë, apo të dodekartonit të po këtij ikonostasi dhe që iu korrespondon me koherence zhvillimi dhe niveli i artit kishtar të asaj periudhe në qendrën më të madhe ortodokse, Mali i Shenjtë. Edhe pinjollët e këtyre dy piktorëve të afirmuar, Efthimi e Naumi (bij të Athanasit) dhe sidomos Tërpo (biri i Kostandinit, i cili ka punuar edhe afreskat e kishës të Manastirit të Shën Naumit, Ohër) vijuan traditën e prindërve të tyre duke dekoruar disa kisha dhe shumë ikona brenda dhe jashtë Shqipërisë deri nga fundi i viteve
’20 të shek XIX. Veprat ikonografike të këtij grupi piktorësh të familjes Zografi i dallon një art me kompozim konstruktiv, i balancuar, me ekzekutim të përpiktë, me ngjyra të bukura e të ndezura, me veshje, draperi e dekoracione ornamentale shumë të pasura e të larmishme.
Tablonë pikturale të shek XVIII e pasuron me dinjitet një tjetër autor i shquar, Kostandin Shpataraku, i cili veçohet për ikonat shumëskenëshe e shumëfigurëshe, sidomos për miniaturat. Mund të konsiderohet si miniaturisti më i aftë ndër bashkëkohësit e tij, si një piktor i ditur, i kulturuar, ikonografia e të cilit, krahas kontekstit tradicional teologjik, bëhet më liberale, më e çliruar nga stereotipia, më e influencuar nga atmosfera e artit perëndimor dhe e harmonizuar estetikisht me finesë nga spektri i ngrohtë e i admirueshëm koloristik.
Në grupin e piktorëve të fundit të këtij shekulli bashkohen edhe emrat e mjeshtërve të familjes grabovare Çetiri (Katro), nga e cila vëllezërit Joani (me 3
djemtë e tij-Kostandini, Nikolla dhe Naumi) dhe Gjergji kanë qenë aktivë në Shqipëri, Rumani, Hungari e Serbi, ikonat e të cilëve afrohen me ato të familjes Zografi dhe demonstrojnë, nga ana tjetër, influencë nga ikonografia ruse, si dhe një atmosferë despotike shumë të pasur dekorative e luksoze. Veprimtaria e tyre përbën tiparet tipike të një piktori ballkanas në fundin e shek. XVIII e në fillim të shek. XIX.
Kemi hyrë kështu në atmosferën e shek. XIX, hapësira prapa së cilës, edhe pse me densitet të madh spiritual, e ul dalëngadalë ndriçimin ekzotik të artit piktural pasbizantin. Kjo periudhë e cilësuar si një dekadencë e këtij arti, përfaqësohet me lloj-lloj punishtesh e ateliesh lokale që kishin pikë referimi
ikonografinë murgërore të Malit të Shenjtë, stili i vjetër kanunor i të cilit evoluon e materializohet me një frymë e konotacion më të ri, më universal, më realist, më tokësor, ndonëse retorika kontekstuale mbetet thellësisht biblike, kanunore.
Në se mund të veçojmë disa vepra të mbrame në muze, ato lidhen me emra piktorësh që thuajse e mbyllin ciklin pasbizantin edhe në Shqipëri, si Nikolla Pozenali, Mihali dhe djali i tij Dhimitri, murgjit e Athosit Gjergji dhe Joani, Mihali
nga Megarovo, Nili Hieromonaku e, më në fund, një plejadë prej më se 25 piktorësh nga Dardha e Korçës, ku spikatin Sotir Kere dhe Vangjel Zengo, veprat e të cilëve mund të konsiderohet si epilogu i atij arti që, për më shumë se 1000 vjet kish mbushur e zotëruar atmosferën shpirtërore të Krishtërimit ortodoks.
Kjo pasuri e madhe shpirtërore e artistike tregon shtratin etnokulturor të një entiteti me rrënjë të thella në historinë e lashtë e moderne europiane.
BURIMET E REFERIMIT:
- Ions from the orthodox communities of Albania, Catalog, Thessaloniki, 2006
- Ylli Drishti: The Byzantine and Post-Byzantine Icons in Albania, Katalog, Tirana, 2003
- Santi Sull Adriatico, Catalogo, 2009, Roma
- V.N. Lazarev: Vizantijskoj Zhivopisi, Moskva, 1986.
- Theofan Popa: Icones et miniatures du Moyen age en Albanie, Album, Tiranë, 1974
- Theofan Popa: Disa konsiderata të përgjithshme rreth pikturës postbizantine në Shqipëri, “Studime historike”, Tiranë 967, 2, f. 95- 103
- Theofan Popa, Piktorët Mesjetarë Shqiptarë, Tiranë, 1961
- V.Puzanova: Prapë mbi artin shqiptar të shek XVIII, Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës, Seria Shkencat Shoqërore, Tuiranë 1958, 2.
- Icone di Albania. Arte sacra dal XIV al XIX secolo catalloge della mostra(Ancona 2002)
- Percorsi del Sacro. Icone dei musei albanesi, catallogo della mostra(Vicenza 2002),Milano 2002.
- Tresors d’art albanai, catalog, Nice 1993.
- Ikonen aus Albanien. Sacrale Kunst des 14. Bis 19. Jahrhunderts, Munich 2001
- K.Zheku: Krijimtaria e vëllezërve K. dhe A. Zografi dhe vazhdimi i traditës Voskopojare në Malin e Shenjtë-Athos, kumtesë 1998
- Piktorët Shqiptarë të Shek. XVI-XVIII dhe Veprat e tyre në Shqipëri dhe Vise të Tjera të Ballkanit, “Studime Historike”, 1985/3
- Dhorka Dhamo: Onufri, Figurë e Shquar e Artit Mesjetar Shqiptar, “Studime Historike” , Tiranë 1980, 2, f 151-177.
- Hasan Nallbani: Disa Vepra të Panjohura të Piktorit David Selenicasi, “Tradita në arkitekturë dhe në art”,Tiranë 1980, f. 108-110.
- Hasan Nallbani: Disa ikona të panjohura të David Selenicasit dhe të pasuesve të tij. “Pasuri e trashëguar në shekuj”, Tiranë ,1964 f. 77-81.
- Kristaq Balli: Në Panteonin e Artit Hyjnor, Gazeta “Drita”, f. 8,9,10, dt. 11.08.2002
- Kristaq Balli: “Një koleksion i vyer objektesh prej metali”, Gazeta “Drita” dt. 27.10. 2002, f. 8-9
- Kristaq Balli, Lorenc Gliozheni: Theofan Popa dhe Disa Gjetje e Konfirmime të Reja mbi Pikturën e Vëllezërve Kostandin dhe Athanas Zografi nën Dritën e Veprës Shkencore të tij, revista Monumentet. Tiranë 2002, f. 101-105.
- Kristofor Naslazi: Influenca e shkollës ikonografike të Korçës te disa piktorë të shek. XIX, revista Monumentet 2002, f. 107-123
- Panayotis Vocotopoulos: Ikona Bizantine, revista Monumentet, 2002, f. 136-155.