Cafo Boga/
Sot, duke lexuar në Facebook një postim të bërë nga një bashkëkombës, hasa në një pyetje që në dukje është e thjeshtë, por në thelb prek një nga dilemat më të mëdha të vetëdijes sonë historike: pse flasim kaq shumë për periudhën osmane dhe kaq pak për 1500 vitet e mëparshme? Ishte pikërisht kjo pyetje që më shtyu ta shkruaj këtë artikull. Kjo nuk është një pyetje kronologjike. Është një pyetje metodologjike dhe filozofike. Ajo prek mënyrën se si ne e ndërtojmë vetëdijen tonë historike dhe si e shpërndajmë përgjegjësinë mes faktorëve të jashtëm dhe atyre të brendshëm.
Historia nuk është vetëm ajo që na është bërë nga të tjerët; është edhe ajo që kemi bërë — ose nuk kemi bërë — vetë. Integrimi në Perandori apo Ndërtimi i Shtetit? Gjatë Perandorisë Romake dhe më pas asaj Bizantine, territoret iliro-shqiptare nuk ishin periferi të parëndësishme. Përkundrazi, figura me origjinë nga këto treva arritën në nivelet më të larta të administratës dhe ushtrisë perandorake. Edhe gjatë Perandorisë Osmane, shqiptarët u integruan fuqishëm në strukturat drejtuese — si vezirë, gjeneralë, administratorë provincialë.
Ky fakt dëshmon aftësi integrimi dhe kapacitet elitash. Por këtu lind dilema thelbësore:
A ishte ky integrim një sukses kolektiv kombëtar, apo kryesisht sukses individual brenda një strukture supranacionale?
Në teorinë politike dhe historinë krahasuese ekziston koncepti i “elitave perandorake” — një fenomen ku individë nga një komunitet etnik ngjiten në hierarkinë e një perandorie, duke i shërbyer strukturës qendrore të pushtetit, por pa ndërtuar domosdoshmërisht institucione autonome për komunitetin e tyre.
Në këto raste, identiteti kulturor mbijeton, por nuk institucionalizohet në formë sovraniteti politik. Energjia e elitave kanalizohet brenda sistemit imperial, jo drejt ndërtimit të një projekti shtetformues kombëtar.
Nation-Building i Vonuar
Në literaturën e shkencave politike kjo përshkruhet si “nation-building i vonuar”. Kombi si identitet ekziston, por ai nuk shndërrohet në subjekt politik me institucione të qëndrueshme shtetërore. Shumë kombe evropiane filluan të konsolidojnë shtetformimin e tyre që në Mesjetë. Në rastin shqiptar, për arsye strukturore dhe gjeopolitike, kjo vazhdimësi institucionale u ndërpre vazhdimisht nga integrimi në struktura më të mëdha perandorake. Vetëm në shekullin XIX, me Rilindjen Kombëtare, fillon artikulimi i qartë i kombit shqiptar si subjekt politik më vete. Dhe kjo ndodhi jo në kohë stabiliteti, por në moment rreziku ekzistencial — kur fragmentimi territorial dhe asimilimi kulturor kërcënonin seriozisht ekzistencën kombëtare.
Kjo tregon se vetëdija politike shqiptare shpesh ka qenë reaktive, jo proaktive.
Narrativa e Viktimizimit
Një tjetër dimension i rëndësishëm është mënyra si e tregojmë historinë. Është më e lehtë të ndërtohet një narrativë ku përgjegjësia projektohet plotësisht tek “tjetri”: romakët, bizantinët, osmanët, fqinjët.
Por historia serioze kërkon vetëreflektim.
Pyetja nuk është vetëm “çfarë na bënë?”, por edhe “çfarë bëmë ne me mundësitë që kishim?”
A investuam në arsim?
A ndërtuam institucione?
A krijuam mekanizma solidariteti ndërkrahinor?
A menduam në terma kombëtarë përpara se rreziku të bëhej i pakthyeshëm?
Pa këtë analizë të brendshme, historia shndërrohet në mitologji emocionale dhe jo në mjet strategjik.
Fragmentimi i Sotëm: Një Paralelizëm Strukturor
Por reflektimi nuk duhet të mbetet vetëm në të kaluarën.
Edhe sot, kombi shqiptar mbetet i fragmentuar: në dy shtete shqiptare dhe në katër shtete të tjera kufitare ku jetojnë komunitete të rëndësishme shqiptare ne trojet e tyre shekullore. Kjo nuk është vetëm një çështje gjeografie; është një sfidë strukturore.
Megjithatë, mungon ende një platformë e përbashkët strategjike që t’u përgjigjet tri pyetjeve themelore:
Ku kemi qenë?
Ku jemi?
Dhe ku duam të shkojmë si komb në shekullin XXI?
Në mungesë të një vizioni të koordinuar kulturor, arsimor, ekonomik dhe diplomatik, fragmentimi territorial shndërrohet në fragmentim strategjik.
Rreziku nuk është zhdukja e menjëhershme.
Rreziku është shpërndarja graduale e energjisë kombëtare në projekte të ndara, pa koherencë afatgjatë.
Platforma Kombëtare Shqiptare 2050
Ndoshta ka ardhur koha të mendojmë për një Platformë Kombëtare Shqiptare 2050 — jo si projekt romantik apo retorik, por si dokument strategjik ndërshqiptar që:
harmonizon politikat arsimore dhe kulturore;
krijon standarde të përbashkëta zhvillimi ekonomik;
koordinon diplomacinë rajonale;
forcon bashkëpunimin institucional ndërmjet shteteve shqiptare;
zhvillon një strategji të unifikuar për diasporën;
investon në teknologji dhe kapital njerëzor.
Siç thoshte Abraham Lincoln: “The best way to predict the future is to create it.”
Për ne, kjo nuk është thjesht një fjali frymëzuese — është një domosdoshmëri historike.
Nëse nuk e krijojmë vetë projektin tonë kombëtar për dekadat që vijnë, rrezikojmë të mbetemi sërish në pozicion reagues ndaj zhvillimeve të jashtme — ashtu si në shumë periudha të së kaluarës sonë.
Përtej Historisë
Historia nuk na ka munguar kurrë; ajo që na ka munguar është një marrëveshje serioze për të ardhmen. Nëse elitat tona vazhdojnë të administrojnë krizën dhe jo të projektojnë vizionin, rreziku nuk është vetëm stagnimi — por përsëritja e cikleve të fragmentimit. Sepse në fund, kombet nuk maten nga lavdia e së kaluarës, por nga qartësia e projektit për të ardhmen. Pra,ose do ta krijojmë të ardhmen tonë si komb — ose do të vazhdojmë ta presim që ta krijojnë të tjerët për ne, sikurse dy protagonistët në dramën e Samuel Beckett-it, “Waiting for Godot”, që presin pafundësisht një ardhje që nuk ndodh kurrë.