Gjon F. Ivezaj/
Figura e Atë Arthur Liolin zë një vend të veçantë në historinë e diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Për më shumë se pesë dekada ai ishte një nga përfaqësuesit më të shquar të jetës fetare, kulturore dhe intelektuale të shqiptarëve në Amerikë, duke u bërë një ndër vazhduesit më të denjë të traditës së themeluar nga Fan Noli dhe institucioneve që ai krijoi për kombin shqiptar në mërgim.
Atë Arthur Evans Liolin lindi më 19 qershor 1943 në New York City të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, në një familje emigrantësh shqiptarë me origjinë nga fshati Boboshticë i krahinës së Korçës. Ai ishte biri i Evans Liolin dhe Helena Liolin, një familje e njohur në jetën fetare dhe kulturore të komunitetit shqiptar në Amerikë. Babai i tij ishte një veprimtar i respektuar në radhët e diasporës shqiptare dhe bashkëpunëtor i afërt i institucioneve të Kishës Ortodokse Shqiptare, ndërsa nëna e tij, Helena Liolin, një grua me kulturë muzikore të spikatur, kishte shërbyer për shumë vite si drejtuese e korit kishtar në komunitetin ortodoks shqiptar, duke kontribuar në kultivimin e traditës muzikore dhe shpirtërore të këtij komuniteti.
I rritur në një familje ku feja, kultura dhe identiteti kombëtar shqiptar ishin pjesë e pandashme e jetës së përditshme, Arthur Liolin u formua që në moshë të re me ndjenjën e shërbimit ndaj komunitetit dhe me respektin për trashëgiminë e madhe historike të diasporës shqiptare në Amerikë. Ai kreu arsimin fillor dhe të mesëm në qytetin e Nju Jorkut, ku spikati për interesat e tij në fushat e kulturës, historisë dhe artit. Që në rininë e hershme ai shfaqi një prirje të veçantë për studimet humanistike dhe për historinë e qytetërimit europian, sidomos për periudhën e Mesjetës dhe për kulturën bizantine, fusha që do të bëheshin më vonë objekt i studimeve të tij akademike.
Pas përfundimit të arsimit të mesëm, ai vazhdoi studimet universitare në një nga institucionet më prestigjioze akademike të Shteteve të Bashkuara, në Princeton University, ku studioi Histori Arti, me specializim në periudhën e Mesjetës dhe në qytetërimin bizantin. Ai përfundoi studimet në vitin 1967 me rezultate të shkëlqyera akademike, duke u diplomuar me nderime të larta, një arritje që dëshmonte për formimin e tij të gjerë intelektual dhe për seriozitetin e tij shkencor.
Formimi i tij intelektual nuk u kufizua vetëm në universitetet amerikane. Ai mori pjesë gjithashtu në programe studimore ndërkombëtare në Evropë, duke ndjekur studime në Institutin “Albert Schweitzer” në Zvicër, në programin studimor “Crisis in Western Civilization”, një program që përfshinte analiza të thelluara mbi historinë, filozofinë, ekonominë dhe kulturën e qytetërimit perëndimor. Ky formim i gjerë akademik i dha atij një horizont të gjerë kulturor dhe një vizion të thellë mbi zhvillimet historike dhe shpirtërore të shoqërisë moderne.
I frymëzuar nga tradita shpirtërore dhe nga figura e madhe e Fan Noli, themeluesit të Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë, Arthur Liolin vendosi t’i përkushtohej jetës kishtare. Në vitin 1970 ai u shugurua prift në Boston dhe filloi shërbimin e tij pranë komunitetit shqiptar në Saint George Albanian Orthodox Cathedral, një nga qendrat më të rëndësishme historike të ortodoksisë shqiptare në Amerikë.
Në këtë katedrale ai shërbeu fillimisht si prift dhe më pas si rektor dhe udhëheqës shpirtëror i komunitetit, duke mbajtur këtë detyrë për më shumë se pesëdhjetë vjet. Shërbimi i tij nuk ishte vetëm një shërbim fetar në kuptimin tradicional të fjalës, por edhe një veprimtari e gjerë kulturore dhe shoqërore në mbështetje të komunitetit shqiptar në diasporë. Ai u bë një figurë e respektuar jo vetëm nga besimtarët e kishës, por edhe nga intelektualët dhe veprimtarët e komunitetit shqiptar-amerikan.
Në vitin 1975 Atë Arthur Liolin u emërua kancelar i Albanian Orthodox Archdiocese in America, një detyrë të cilën e mbajti për shumë dekada. Në këtë funksion ai luajti një rol vendimtar në administrimin dhe organizimin e jetës kishtare të dioqezës shqiptare në Amerikë, duke kontribuar në forcimin institucional të saj dhe në ruajtjen e traditës historike të kësaj kishe.
Një nga kontributet e tij më të rëndësishme ishte themelimi dhe organizimi i Bibliotekës “Fan Noli” pranë Katedrales së Shën Gjergjit në Boston. Kjo bibliotekë u bë një qendër e rëndësishme dokumentimi dhe studimi për historinë e shqiptarëve në Amerikë dhe për trashëgiminë e Kishës Ortodokse Shqiptare. Përmes këtij institucioni ai synonte të ruante kujtesën historike të diasporës dhe të inkurajonte studimet mbi historinë, kulturën dhe identitetin shqiptar.
Veprimtaria e Atë Arthur Liolinit nuk u kufizua vetëm në jetën kishtare dhe akademike. Ai ishte gjithashtu një publicist dhe studiues i çështjeve shqiptare. Gjatë jetës së tij ai botoi dhe publikoi dhjetëra artikuj dhe studime mbi historinë, kulturën dhe zhvillimet politike të Shqipërisë dhe të botës shqiptare. Shkrimet e tij u botuan në organe të njohura të shtypit shqiptar në diasporë dhe në Shqipëri, përfshirë gazetën historike Vatra Pan‑Albanian Federation of America dhe gazetën e saj Dielli, si dhe në revista të tjera si “Illyria”, “Liria” dhe “Koha Jonë”.
Pas rënies së regjimit komunist në Shqipëri në fillim të viteve ’90, Atë Arthur Liolin luajti një rol të rëndësishëm në rivendosjen e lidhjeve midis diasporës shqiptare dhe atdheut. Në vitin 1991 ai ndërmori një udhëtim historik në Shqipëri, gjatë të cilit vizitoi dhe shërbeu në 22 qytete të vendit, duke kontribuar në ringjalljen e jetës fetare ortodokse pas dekadave të ndalimit të fesë gjatë regjimit komunist. Ky mision u konsiderua një nga momentet më domethënëse të veprimtarisë së tij kishtare dhe kombëtare.
Gjatë gjithë jetës së tij ai bashkëpunoi me shumë figura të shquara të jetës fetare dhe kulturore shqiptare dhe ndërkombëtare, duke mbajtur marrëdhënie të ngushta me institucionet e Kishës Ortodokse dhe me organizatat e diasporës shqiptare në Amerikë. Veprimtaria e tij karakterizohej nga një qasje e matur, diplomatike dhe thellësisht akademike, e cila synonte ruajtjen e unitetit të komunitetit shqiptar dhe promovimin e kulturës dhe identitetit kombëtar në mërgim.
Pas një jete të gjatë në shërbim të Kishës dhe të komunitetit shqiptar, Atë Arthur Liolin ndërroi jetë më 28 shtator 2023 në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në moshën 80-vjeçare, i rrethuar nga familja e tij dhe nga dashuria e bashkëpunëtorëve dhe besimtarëve të shumtë që e kishin njohur gjatë dekadave të shërbimit të tij.
Me ndarjen e tij nga jeta, komuniteti shqiptar në Amerikë humbi një nga përfaqësuesit më të respektuar të traditës së tij shpirtërore dhe kulturore. Trashëgimia që ai la pas — në jetën kishtare, në studimet historike dhe në shërbimin ndaj komunitetit — mbetet një pjesë e rëndësishme e historisë së diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Figura e tij do të kujtohet si ajo e një kleriku të përkushtuar, të një intelektuali të kultivuar dhe të një shqiptari që i shërbeu me dinjitet dhe devotshmëri fesë, kulturës dhe kombit të tij.
Kujtimi i tij mbetet i përjetshëm në historinë e komunitetit shqiptar në Amerikë dhe në traditën e Kishës Ortodokse Shqiptare që ai i shërbeu me besnikëri për më shumë se gjysmë shekulli.