Debati mbi Gjergj Kastriotin – Skënderbeun nuk është vetëm çështje faktesh historike, por edhe metodash. Ai pasqyron evolucionin e historiografisë shqiptare: nga rrëfimi humanist te kritika dokumentare moderne. Në qendër të këtij debati qëndron figura e Giammaria Biemmit dhe burimi i tij i pretenduar, i ashtuquajturi “Anonimi i Tivarit”.
Biemmi dhe misteri i “Antivarinos”
Giammaria Biemmi, historian italian i shekullit XVIII, botoi më 1742 në Brescia veprën Istoria di Giorgio Castrioto Scanderbeg-Begh. Ai pretendoi se ishte mbështetur në një dorëshkrim më të hershëm se Marin Barleti, të quajtur “Anonimo di Tivar”. Sipas tij, ky burim ishte më i afërt me kohën e Skënderbeut dhe për këtë arsye më i besueshëm.
Problemi qëndron te fakti se ky dorëshkrim nuk është gjetur kurrë. Prandaj lindi dyshimi: a ekzistoi realisht, apo ishte një konstruktion i Biemmit?
Noli: mes skepticizmit dhe hapjes metodologjike
Fan Noli nuk e pranoi lehtë tezën se Biemmi kishte falsifikuar burimin. Ai nuk ishte apologjet i tij, por as nuk e përjashtoi pa analizë. Për Nolin, pranimi i mundshëm i një burimi alternativ ishte një akt metodologjik: historia nuk mund të mbështetet vetëm mbi një autor, sado i rëndësishëm qoftë ai.
Kjo ishte një përpjekje për të thyer “monopolin barletian”, pasi për shekuj me radhë Marin Barleti kishte qenë burimi dominues mbi jetën e Skënderbeut. Një burim i dytë, edhe i diskutueshëm, e detyron historiografinë të hyjë në debat kritik.
Babinger: skepticizmi radikal
Historiani gjerman Franz Babinger e hodhi poshtë ekzistencën e “Anonimit të Tivarit”, duke dyshuar se ishte një trillim. Për të, mungesa e provës materiale barazohej me mungesë besueshmërie. Kjo përfaqësonte një qasje të rreptë kritike: historiografia duhet të mbrohet nga “iluzionet bibliografike”.
Athanas Gegaj: nga pranimi te filtrimi kritik
Athanas Gegaj përfaqëson një fazë kalimtare. Në studimin e tij të vitit 1937, ai e trajton “Antibarensis”-in si burim të rëndësishëm, duke theksuar se shumë pohime të tij përputhen me dokumentet arkivore. Ai argumenton se, edhe pse kronika është e humbur, përmbajtja e saj ruhet përmes Biemmit.
Megjithatë, Gegaj nuk mbetet në romantizëm. Ai përthith metodën arkivore evropiane dhe e zhvendos fokusin drejt dokumentit. Në këtë pikë ai afrohet me qasjen e Constantin Marinescu, i cili e vendosi Skënderbeun në kontekstin diplomatik mesdhetar dhe jo vetëm si figurë epike rezistence. Ky kalim shënon transformimin e historiografisë shqiptare: nga heroizmi narrativ në analizë shkencore.
Barleti: mes mitit dhe faktit
Marin Barleti mbetet burimi themelor. Ai është historian i Rilindjes, që e paraqet Skënderbeun si hero epik, duke përdorur fjalime të gjata dhe përshkrime dramatike. Ai shpesh ekzagjeron fitoret dhe minimizon dobësitë. Megjithatë, Barleti ka pasur në dispozicion dokumente reale. Problemi nuk është mungesa e informacionit, por mënyra jo kritike e përdorimit të tij. Prandaj ai duhet lexuar me kujdes dhe rezervë.
Frashëri dhe historiografia moderne
Kristo Frashëri përfaqëson një fazë të pjekur të historiografisë shqiptare. Ai vendos një hierarki metodologjike: dokumenti arkivor mbi kronikën, por kronika nuk përjashtohet – filtrohet. Kjo qasje shmang si romantizmin, ashtu edhe skepticizmin ekstrem.
Në këtë linjë qëndrojnë edhe studiues si Virgjil Kule dhe Aurel Plasari, ndërsa Oliver Jens Schmitt e rikthen debatin në kontekstin e ndërtimit të mitit skënderbegian.
Përfundim: funksioni i një burimi të humbur
Edhe nëse “Anonimi i Tivarit” nuk ka ekzistuar kurrë, roli i tij në historiografi ka qenë real. Ai e detyroi kritikën të rishqyrtojë burimet, të mos mbështetet në një traditë të vetme dhe të kalojë drejt metodës shkencore. Athanas Gegaj nuk i besoi Biemmit nga naiviteti, por nga bindja se historia e Skënderbeut nuk mund të ndërtohet mbi një zë të vetëm. Debati mes Biemmit, Babingerit, Marineskut dhe Frashërit pasqyron rrugën e gjatë të historiografisë shqiptare: nga miti drejt dokumentit, nga rrëfimi heroik drejt analizës kritike.
Rafael Floqi