s p – Page 104 – Dielli

ALBANIAN AMERICAN GASTROINTESTINAL ASSOCIATION

December 8, 2025 by s p

ZANA NIKOLLA MD – Dr. Zana Nikolla is a board-certified gastroenterologist with over two decades of clinical, academic, and leadership experience in the field of gastroenterology. She currently practices at Northwell Health – Vassar Brothers Medical Center and is actively involved in medical education at the Zucker School of Medicine at Hofstra/Northwell. Dr. Nikolla received her medical degree from the University of Tirana, Albania. She finished a fellowship in Gastrohepatology before moving to U.S.A. She completed her Internal Medicine residency at Jacobi Medical Center / Albert Einstein College of Medicine, where she also served as Chief Resident. She went on to complete a Gastroenterology Fellowship at Bridgeport Hospital / Yale New Haven School of Medicine, followed by advanced training in GI Motility and Neurogastroenterology at Temple University. She is board-certified by the American Board of Internal Medicine and the American Board of Gastroenterology. Her clinical and academic interests include:

· Colorectal cancer prevention and screening

· Inflammatory bowel disease

· Esophageal disorders and GERD

· Gastrointestinal motility disorders

· Functional gastrointestinal diseases

· General gastroenterology

Dr. Nikolla is heavily involved in teaching residents at Vassar Brothers medical center where she serves as Subspecialty Education Coordinator. Dr. Nikolla serves as GI teaching day co- director at Vassar Brothers medical Center and is involved in multiple committees at the hospital aiming to Improve the quality of Gastrointestinal Care in Hudson Valley. Dr. Nikolla is the Founder and President of the Albanian American Gastrointestinal Association (AAGA), a professional organization dedicated to advancing scientific collaboration, medical education, mentorship, and community health awareness among Albanian physicians in the United States, Albania, and Kosovo. She is deeply engaged in organizing educational webinars, professional conferences, mentoring medical trainees, and leading public health awareness initiatives. With a strong commitment to patient-centered care, education, and community outreach, Dr. Zana Nikolla continues to be a respected leader and advocate in gastroenterology and public health.

LIDIA SPAHO, MD – Was born in Korçë, Albania, and emigrated with her family to Chicago in 1998. Throughout her journey, she has maintained strong personal and cultural ties to her home country. Dr. Spaho completed her undergraduate studies at Northwestern University, earning a degree in Biological Sciences, before pursuing her medical education at RUSH Medical College in Chicago. She went on to train at the University of Massachusetts, where she completed both her Internal Medicine residency and her Gastroenterology fellowship. Dr. Spaho now serves as a gastroenterologist at Northwestern Medicine, where she is dedicated to delivering compassionate care to her patients.

DR. MANOL JOVANI – Has international experience in the treatment of gastrointestinal diseases, having trained and conducted research in Italy (University of Bologna and University of Milan) and in the United States (Harvard University and Johns Hopkins University). Dr. Jovani has clinical and research interests in therapeutic endoscopy, including biliopancreatic endoscopy, bariatric endoscopy, and third space endoscopy. He is passionate about patient care and strives to provide the latest and best available treatment options to his patients, personalizing them according to the specific needs of each individual. Dr. Jovani strongly believes that research is key to improving patient care and is therefore significantly involved in clinical research. He has authored or co-authored over 70 peer-reviewed articles and book chapters, including two international guidelines, and has presented his research at leading national and international professional meetings. Dr. Jovani is part of the Standards of Practice Committee of the American Society of Gastrointestinal Endoscopy (ASGE), the most important scientific society in the world for the field of therapeutic endoscopy. In this role, he helps develop guidelines that influence the clinical practice of providers not only in the U.S. but globally. Dr. Jovani is also a member of the European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Quality Improvement Committee, which aims to provide objective criteria to improve the quality of endoscopic procedures worldwide. In addition, Dr. Jovani serves as an award-winning peer reviewer for the most important professional journals in the field of gastroenterology and endoscopy. This allows him to remain at the forefront of scientific knowledge regarding gastrointestinal diseases and treatments, particularly in the area of therapeutic endoscopy.

ELONA SHEHI, MD – Is a board-certified gastroenterologist practicing at BronxCare Health System in New York. Originally from Tirana, Albania, Dr. Shehi graduated with honors from the University of Tirana Faculty of Medicine. She relocated to the United States, where she completed her Internal Medicine residency at BronxCare Health System, serving an additional year as Chief Resident. She remained at BronxCare to complete her fellowship in Gastroenterology. Dr. Shehi is deeply committed to patient-centered care and medical education. In addition to her clinical practice, she actively teaches and mentors internal medicine residents and gastroenterology fellows at BronxCare, where she plays an integral role in training the next generation of physicians.

DR.XHENI DEDA – Is a Gastroenterology and Hepatology fellow at the University of Missouri, where she previously completed a clinical hepatology fellowship caring for complex liver and pancreatobiliary diseases. She completed her Internal Medicine residency and served as Chief Resident at Saint Barnabas Hospital in the Bronx. Before moving to the United States, Dr. Deda completed a four-year Gastroenterology and Hepatology fellowship at Mother Teresa University Hospital in Albania and advanced training at Ankara University Hospital in Turkey. She is also an experienced educator, mentoring medical students and residents at both the University of Missouri and CUNY School of Medicine. Her interests include clinical hepatology, general gastroenterology, and medical education.

Dr. Erinda Stefi – Was born in Tirana, Albania, and developed an early passion for science and community that led her to a career in medicine. She completed her medical degree at the Edward Via College of Osteopathic Medicine in Virginia, followed by internal medicine residency and gastroenterology fellowship training in Winston-Salem, North Carolina. She then advanced her specialization with a transplant hepatology fellowship at Georgetown University Hospital in Washington, D.C.

Dr. Stefi is now a transplant hepatologist at Tampa General Hospital and resides in Tampa, Florida. Her life and training across Albania and the United States give her a distinctive perspective, blending rigorous clinical expertise with a deep appreciation for patient stories and resilience. She remains dedicated to advancing international medical collaboration and delivering cutting-edge care, while her Albanian roots continue to inspire the determination and warmth she brings to her work.

RIFAT LATIFI, MD, FACS, FICS, FKCS – Dr. Rifat Latifi is trauma, surgical critical care and general surgeon. He is research professor of surgery at the University of Arizona, Tucson, Arizona, and a former Chairman and tenured Professor of Surgery at New York Medical College, School of Medicine and Director of the Department of Surgery at Westchester Medical Center Health Network in Valhalla, New York. He is Fellow of the American College of Surgeons (ACS), Fellow of International College of Surgeons (ICS), and of a Fellow Kosova College of Surgeons (KCS). In 2018, Dr. Latifi became the Founding President, and as of this September he is President Emeritus of the Kosova College of Surgeons. Most recently he has become a director of the Kosova’s Center for Research, Simulation, and Advanced Training at the University of Prishtina, established by Kosova College of Surgeons and University of Prishtina.

Dr. Latifi is the embodiment of the academic surgeon, surgical mentor, an avid researcher, and surgical educator with international and global interest, who was promoted to full professor of surgery only five years after he finished his Surgery Residency at Yale University in 1999. He has a broad and comprehensive clinical and research interests, including reoperative surgery, complex trauma and general surgery, surgical critical care, surgical decision making and geriatric surgery, telemedicine, and nutrition support of surgery and critically ill patients and rebuilding departments and healthcare system. Following graduation from the Medical Faculty of the University of Prishtina, Kosova, Dr. Latifi worked for 3 years at orthopedic clinic of University Clinical Center of Kosova in Prishtina, Kosova and subsequently moved to the USA in 1985. From 1987-1993 he was s a research fellow at the University of Texas and Pennsylvania hospital studying nutritional support and re-operative surgery with Prof. Stanley J Dudrick (1935-2019). During 1993/1994, he finished a categorical Internship in General Surgery at the Cleveland Clinic Foundation in Cleveland, Ohio, and then at the invitation of Chairman of and Professor of Surgery Ronald C. Merrell of Yale University, he transferred to New Haven, Connecticut (1994-1999), where under the leadership of Dr. Merrell he completed the residency in General Surgery. He also completed the Surgical Critical Care Fellowship at Lincoln Hospital, affiliated with New York Medical College in the Bronx, New York, under mentorship of Professor Rao Ivatury. In July of 1999, he became an Assistant Professor of Surgery at Virginia Commonwealth University in Richmond, Virginia, in its Department of Trauma, Critical Care, and Emergency Surgery working with Prof. Rao Ivatury. In January 2003, Dr. Latifi moved to the University of Arizona in Tucson, an Associate Professor of Surgery and Director of Surgical Critical Care where he created the Southern Teletrauma and Telepresence (SATT). In May 2005, he was promoted to full Professor of Clinical Surgery at the University of Arizona.

From 2007-2010 he served as the Vice-Chairman of Department of Surgery for International Affairs, while in 2007, he served as Interim Director of Trauma and Critical Section at the Department of Surgery at the UA. From January 2011 to January 2014, he was the Director of Trauma Center at Hamad General Hospital in Doha, Qatar, the only Level I trauma center in Qatar, which under his leadership it became the premier Trauma Center and gained national, regional, and international reputation for significantly reducing mortality and morbidity and for spearheading trauma research. As such, the Trauma Center in Doha became an example of the most successful trauma center, widely respected in the Middle East and beyond. Dr. Latifi oversaw a faculty of 32 surgeons, anesthesiologists, and critical care specialists. In January 2014-2016 returned to the University of Arizona and continued his international telemedicine and trauma work in the Balkans and in Africa and Asia and co-directed the establishing a trauma research institute.

In January 2016 Dr. Latifi became the Director of the Department of Surgery at Westchester Medical Center Health Network in Valhalla, NY and Vice-Chairman and tenured Professor of Surgery at New York Medical College, School of Medicine and subsequently in 2018, he took over as Chairman of the Department of Surgery. In addition, he was a Chief of General Surgery at Westchester Medical Center and served as Director of Trauma, Emergency Surgery and Critical Care. He also served as Director of Surgical Critical Care Fellowship between 2016- 2019, and while rebuilding the Department of Surgery, served as interim Chief of Pediatric Surgery (2017). During his tenure at the Westchester Medical Center, he was responsible for major reforms and rebuilding the department of surgery into an outstanding academic and world renowned clinical and research department and by adding great number of new specialties and increasing clinical contents and increasing surgical volume. He also played a major role in overall institution and served on major committees, including Chairman of Quality & Safety Council – Chairman Committee for WMC network (2019-2021), and Chair of Committee for Recruiting Director and Chairman of Medicine Department.

Between November 2021 and October 2022, he was invited to serve as Minister of Health of the Republic of Kosova where he created a model of healthcare transformation. As minister of Health of the Republic of Kosova, he identified seven major pillars including of transformation: 1) Digitalization of healthcare services, including health insurance; 2) Brain gain and reducing brain drain; 3) Advanced clinical programs; 4) Advancing and reforming residency and training programs with international accreditation; 5) Advanced Research Programs; 6) Increasing quality of healthcare services: and 7) Decentralization of the hospital system and reorganization of University Clinical center (UCCK), with empowering regional hospital and local health system. Based on these pillars, Latifi has initiated creation of 14 clinical centers and programs that include: 1)Trauma system and trauma program/centers; 2) Burn and Wound Care Center; 3) Breast Health Center; 4)Integrated Advanced Oncology Program- Cancer center; 5) Endovascular Surgery; 6) Neuro Science Center; 7) Heart Center; 8) Minimally invasive (laparoscopic, thoracoscopic and arthroscopic) programs in general, urologic, gynecologic, pediatric, thoracic, and orthopedic surgery; 9) Kidney and Tissue Transplant Services; 10) Expansion of Telemedicine from all regional hospitals to Family Medicine Centers, Mental Centers and Prisons Health System; 12) Kosova’s Center for Research, Simulation, and Advanced Training 13) Center Autism, Down Syndrome, and other rare diseases); and 14) The Center for addiction and rehabilitation and adults and youth. Dr. Latifi has initiated 22 advance clinical fellowships (ACF), that will train around 100 physicians and surgeons in international centers of excellence (ICE).

Dr. Latifi is recognized as one of the authorities in telemedicine and telehealth. Moreover, he is passionately dedicated to global surgery and international telemedicine as tools of rebuilding healthcare systems in the developing world and post-conflict countries. He has created three national telemedicine programs in Europe (Kosova 2002, and Albania 2007) and Cabo Verde Africa, 2012 for which he has received the 2015 American College of Surgeons (ACS)/Pfizer International Surgical Volunteerism award. Furthermore, Dr. Latifi established the first teletrauma and telepresence program in Arizona, the Southern Arizona Telemedicine and Telepresence (SATT) in 2004, and the second teletrauma program which served residents along the U.S.-Mexico border. Dr. Latifi has also received “The 21st Century Achievement Award for Health” from the Computerworld Honors Program and the “International Award for Health Promotion” from the Utilization Review Accreditation Commission (URAC). In 2017, he was awarded the Westchester County Doctors of Distinction “No Land Too Far Award” by the Westchester Business Journal in Westchester, New York, and Top Doctors in 2020, and 2021. In addition, he was awarded the Certificate of Appreciation by NATO HQ, Brussels for Dedication and Excellent Work for the Multinational Telemedicine System. He has participated as a volunteer surgeon in the Philippines since 2006 and serves on ACS Committee on Global Engagement. Currently serve as Vice-president at the International College of Surgeons, US Chapter, and delegate from NY State.

In 2020, he received the inaugural Dean’s Faculty Research Award from New York Medical College, of Touro University, Valhalla, New York, for his work at Department of Surgery Clinical Research Unit (DSCRU) where mentored hundreds of general surgery residents, surgical critical fellows, and medical students of NYMC. The Westchester County Board of Legislators declared November 13, 2021, as Dr. Rifat Latifi Day in honor of Rifat Latifi, M.D., FACS, FICS, FKCS, in celebration of Albanian Heritage Month and in honor of his commitment to the health and well-being of the people of Westchester County and the world. Dr. Latifi is being honored for his commitment to the health and well-being of the people of Westchester County and throughout the world, as he oversees national telemedicine programs in his native Kosovo, Albania, as well as, Cape Verde, Africa. In addition to his surgical skills, he was recognized for his efforts in helping to establish trauma and telehealth systems in rural areas and underdeveloped countries. In 2022 he received a special award from the University of Graz, Austria for contribution to telemedicine, acute care surgery and teaching surgery in Austria.

He is the author or co-author of more than 500 peer-reviewed articles and book chapters. In addition, he has authored/ edited 21 books, and currently working on three more books, and serves on the editorial boards of many international surgical peer-review journals, as well as an and Editor-in-Chief of Kosova Journal of Surgery and editor of Surgical Technology International . He is a member of a few multiple states, national, and international surgical organizations, including the American Surgical Association and European Surgical Association the most prestigious surgical societies in the world. He is an honorary member of the Argentinian Academy of Surgeons, and honorary member of the Brazilian College of Surgeons. This year he was elected a member of European Surgical Association. This year he was selected as ASA-ESA

exchange fellow. Dr. Rifat Latifi’s clinical interests span a wide range of areas within surgery and healthcare, as evidenced by the diverse range of books he has written and edited. His publications reflect a deep expertise in trauma, acute care surgery, nutrition, and telemedicine. Recently he co-edited edited volumes on Prophylactic Surgery, Emergency General Surgery in Geriatrics, and edited Surgical Decision Making in Geriatrics highlight his interest in providing specialized care for elderly patients. Additionally, his works on Surgical Decision Making, Technological Advances in Surgery, Trauma, and Critical Care, and two editions of Surgery of Complex Abdominal Wall Defects demonstrate his commitment to advancing surgical techniques and critical care practices. Dr. Latifi’s contributions to telemedicine and telehealth, as seen in the books Telemedicine, Telehealth, and Telepresence, and Telemedicine for Trauma, Emergencies, and Disaster Management, showcase his dedication to leveraging technology to improve patient care and outcomes. His significant body of work in the realm of nutrition support, as seen in books such as Nutrition Support in Cancer and Transplant Patients and Current Surgical Nutrition, reflects his interest in ensuring holistic care for patients undergoing complex medical treatments. Dr. Latifi’s publications underscore his multifaceted clinical interests and his commitment to enhancing surgical practice, patient-centered care, and healthcare innovation. In addition to his extensive body of published works, Dr. Rifat Latifi is currently immersed in the development of three forthcoming books that promise to make significant contributions to the fields of surgery, healthcare, and medical diplomacy. The second edition of “Surgical Decision Making – Beyond Evidence-Based,” published by Springer Nature, Switzerland just recently, builds upon the success of the first edition and aims to provide updated insights on the complex nuances of surgical decision-making processes. This book was selected the best publications for 2025 by Kosova College of Surgeons.

GADISHULLI BALLKANIK

December 7, 2025 by s p

Termi apo nocioni “Ballkan” është i ngjyrosur me kuptime negative, si: dhunë, mosdurim fetar dhe etnik, prapambetje e përgjithshme, korrupsion dhe ndarje. Në gjuhën angleze, fjala balkanisation (ballkanizim) ka kuptimin e copëzimit dhe të intolerancës midis fraksioneve brenda ndonjë grupi.

* * *

Gadishulli Ballkanik është emërtim i rajonit gjeografik dhe politik të Evropës. Varësisht nga autorët, në veriperëndim ai kufizohet me Gjirin e Kvarnerit, Gjiri i Triestes ose me ndonjë vend tjetër në detin Adriatik. Në lindje kufizohet me grykën e Danubit në Detin e Zi ose deri në portin e Odesës në Ukrainën e sotme. Duke pasur parasysh gjerësinë dhe pasigurinë e vendndodhjes së kufijve të rajonit të përcaktuar kështu ndaj pjesës tjetër të Evropës kontinentale, nga pikëpamja e profesionit gjeografik nuk është mirë të flitet për një “gadishull”.

I pari që e përmendi historinë e “Gadishullit Ballkanik” ishte natyralisti gjerman Johan August Zene (Johann August Zeune, 12 maj 1778 –14 nëntor 1853), i cili në vitin 1808 sugjeroi të flitet për një gadishull, të kufizuar në veri me Malet Ballkanike që shtrihen në territorin e Bullgarisë së sotme paralelisht me lumin Danub. Zene shkroi gabimisht se malet shtriheshin deri në detin Adriatik. Mendimi i tij më vonë u hodh poshtë njëzëri nga ekspertët gjeologjikë dhe gjeografikë. Megjithëkëtë, gjatë shekullit XIX termi “Ballkan” u përdor si një përcaktim gjeopolitik që përfshinte pjesën evropiane të Perandorisë Osmane, kufijtë shtetërorë të së cilës gjatë atij shekulli u tërhoqën gradualisht drejt jugut.

Gjeografi serb, themelues i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve, Jovan Cvijiq (1865–1927) është një prej krijuesve të konceptit të Gadishullit Ballkanik në fillim të shekullit XX. Interpretimet e tij ishin në përputhje me pretendimet territoriale të Serbisë të fillimit të shekullit XX. Ai propozoi që edhe Sllovenia të konsiderohej pjesë e Ballkanit. Kufijtë perëndimorë gjeopolitikë të Ballkanit ai i identifikoi me hapësirën etnike të banuar nga “serbo-kroatët”. Aty i përfshiu edhe sllovenët. Duke qenë se ky është një koncept gjeopolitik dhe jo gjeografik, pas ndërprerjes së pranisë së konsiderueshme turke në këto hapësira gjeografike, për zonat e “Gadishullit Ballkanik” përdoret përgjithësisht termi “Evropa Juglindore”. Kjo zonë, varësisht nga burimet, përfshin edhe pjesë të Rumanisë e të Moldavisë dhe Qipron. Por, ndonjëherë e përjashton Slloveninë, Kroacinë dhe Greqinë.

Termi “Gadishulli Ballkanik” u përdor në hartografi në shekullin XX, por në atë kohë nuk përfshinte zona të Bosnjës dhe Hercegovinës dhe të Kroacisë.

Rajoni e ka marrë emrin sipas malit Ballkan të cilin bullgarët e quajnë Mal i Vjetër. Fjala „ballkan“ në turqisht do të thotë mal. “Mal i Vjetër” i bullgarishtes, në gjuhën turke do të përkthehej si „Koxha Ballkan“.

Realizimi i plotë i idesë gjeopolitike të “Ballkanit” dukej i arritshëm në vitet 1940. Së pari, nën patronazhin britanik, në vitin 1941, qeveritë në mërgim të Mbretërisë së Jugosllavisë dhe të Greqisë ranë dakord për krijimin e një konfederate ballkanike. Ideja britanike ishte që kjo konfederatë të përfshinte edhe Shqipërinë, Bullgarinë dhe Rumaninë. Sipas disa historianëve, pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, autoritetet komuniste të Jugosllavisë, të Shqipërisë dhe të Bullgarisë iu afruan realizimit të një ideje të tillë. Ata planifikonin të zgjeronin federatën jugosllave duke bashkuar Bullgarinë dhe Shqipërinë si republika të reja. Po qe se do të ishte e mundur, krijimit të një federate të madhe ballkanike do t’i bashkohej edhe Greqia. Lufta civile greke u zhvillua në vitin 1940 e këndej. Komunistët, të mbështetur nga shtetet komuniste fqinje, u përpoqën që atë vend ta vinin nën kontrollin e vet.

Planet për bashkimin e Ballkanit ranë në ujë kur BRSS pushoi së mbështeturi një ide të tillë në kohën e Rezolutës së Informbyrosë në vitin 1948. Pas kësaj, synimet e jugosllavëve për bashkim me Bullgarinë dhe Shqipërinë pushuan.

* * *

Për shkak të përkufizimit të gadishullit, shumë ekspertë e mohojnë ekzistimin e Ballkanit si një zonë gjeografike. Sipas disa studiuesve, përkufizimi gjeografik i Ballkanit bazohet në vargmalet që përfshijnë Dinaridet, Malet Ballkanike, Rodopet, malin Sharr dhe malin Pind. Ky përkufizimi e përjashton Slloveninë, përjashton pjesë të Kroacisë dhe të Rumanisë, pjesët veriore të Serbisë, veriun e largët të Bullgarisë dhe Greqinë jugore.

Ndonjëherë, e tërë masa tokësore quhet „Gadishull Ballkanik“ për arsye se në jug, në jugperëndim dhe në juglindje rrethohet nga deti Adriatik, nga deti Jon, nga Deti Egje, nga deti Marmara dhe nga Deti i Zi. Edhe pse nuk kemi të bëjmë me gadishull të mirëfilltë, ky emërtim shpesh përdoret për rajonin e gjerë.

* * *

Kufijtë veriorë dhe perëndimorë të Ballkanit janë të diskutueshëm. Fushat e Danubit dhe të Panonisë shpesh nuk konsiderohen pjesë e Ballkanit. Ka të tillë që besojnë se pjesët në veri të lumit Sava dhe të lumit Danub, siç janë Sllovenia dhe pjesa më e madhe e Rumanisë, nuk janë pjesë e Ballkanit.

Ballkani nuk paraqet tërësi për shkak të vargmaleve por për shkak të historisë së përbashkët dhe shpesh të dhunshme të popujve të tij. Kjo histori është shënuar kryesisht nga shekuj nënshtrimi ndaj Perandorisë Osmane ose luftërash kundër saj, si dhe konfliktesh të ndërsjella në shekullin XX. Ballkani më shpesh përdoret si një term politik sesa gjeografik ku përfshihen vendet, kulturat e të cilave kanë qenë të ndërthurura ndër shekuj me kulturën dhe me politikën osmane.

Termi apo nocioni “Ballkan” është i ngjyrosur me kuptime negative, si: dhunë, mosdurim fetar dhe etnik, prapambetje e përgjithshme, korrupsion dhe ndarje. Në gjuhën angleze, fjala balkanisation (ballkanizim) ka kuptimin e copëzimit dhe të intolerancës midis fraksioneve brenda ndonjë grupi.

Për këtë arsye, kjo fjalë nuk përdoret shpesh në rajonet periferike dhe nganjëherë konsiderohet përçmuese. Për Ballkanin ekziston edhe një term më neutral siç është “Evropa Juglindore”. Ky nuk është një term gjeografik për arsye se nuk e përfshin Rumaninë. Ky term përdoret gjithnjë e më shumë për të për të mjegulluar përfshirjen e vendeve të caktuara në Ballkan. Për shembull, një nismë e Bashkimit Evropian e vitit 1999 quhet Pakti i Stabilitetit për Evropën Juglindore. Në vitin 2003 gazeta online Balkan Times u riemërua në Southeast European Times.

* * *

Ka vende që janë vendosur në Gadishullin Ballkanik sipas vijës Danub-Sava-Kupa

Me tërë sipërfaqen e tyre, pa ishujt, ndodhen në Ballkan vendet, si: Shqipëria, Kosova, Bosnja dhe Hercegovina, Bullgaria, Mali i Zi, Greqia dhe Maqedonia e Veriut.

Vetëm pjesërisht në Ballkan ndodhen vendet, si: Serbia 60%, Turqia (Trakia lindore), Rumania 9% e zonës midis Detit të Zi dhe Danubit, Kroacia me pjesën më të madhe (në jug të lumit Sava).

Natyra dhe burimet – Pjesa më e madhe e rajonit është e mbuluar nga vargmalet. Vargmale kryesore janë Dinaridet në Bosnje dhe Hercegovinë që vazhdojnë në masivin Sharr-Pind në Shqipëri, Maqedoni dhe Greqi. Bullgaria e ka Malin Ballkan dhe Rodopet në kufi me Greqinë. Maja më e lartë është Musala në Bullgari, me lartësi 2925 m.

Në detin Adriatik dhe në detin Egje klima është mesdhetare. Në brigjet e Detit të Zi klima është oqeanike e lagësht dhe nëntropikale, ndërsa në brendësi është mesatarisht kontinentale. Veriu i gadishullit dhe malet kanë dimra të ftohtë dhe me dëborë si dhe verë të nxehtë dhe të thatë. Në jug, dimrat janë më të butë.

* * *

Në jug dhe në bregdet rriten dru halorë. Në brendësi ka pyje tipike të Evropës Qendrore (lisi dhe ahu, në male rriten pishat dhe bredhi). Kufiri i shtrirjes së pyjeve është 1800 deri në 2000 m.

Toka në Ballkan është përgjithësisht e varfër, përveç fushave ku bari natyror, toka pjellore dhe verat e nxehta janë të përshtatshme për t’u shfrytëzuar si tokë e punueshme. Në pjesën më të madhe të gadishullit, bujqësia është e dobët për shkak të maleve, verave të nxehta dhe tokës së varfër e cila është e përshtatshme vetëm për disa kultura bujqësore, siç janë ulliri dhe rrushi.

Burimet e energjisë janë të rralla. Ka qymyr sidomos në Bullgari, në Kosovë, në Serbi dhe në Bosnjë e Hercegovinë. Depozitat e linjitit janë më të përhapura. Nafta është e rrallë, ndonëse në Shqipëri dhe në Serbi ka depozita të vogla. Gjithashtu nuk ka shumë gaz natyror. Ka një numër të madh hidrocentralesh.

Prej lëndëve të para, ka sasi të konsiderueshme metalesh. Hekuri është i rrallë, por disa vende të rajonit kanë sasi të konsiderueshme bakri, zinku, kallaji, kromi, mangani, magnezi dhe boksiti. Disa metale eksportohen.

E kaluara dhe e tashmja – Një hartë gjeografike të Kroacisë turke, të Bosnjës dhe Hercegovinës turke dhe të rajoneve të tjera deri në Stamboll, në hartën e pushtimeve osmane në Evropë e ka punuar në vitin 1827 hartografi amerikan Entoni Finlej (Anthony Finley, 25 gusht 1784 – 9 qershor 1836).

Ballkani është rrugë tokësore e drejtë midis Evropës Perëndimore dhe Azisë Jugperëndimore (Azia e Vogël dhe Lindja e Afërt). Prandaj gjithmonë ka pasur rëndësi strategjike të madhe.

Dikur pjesa më e madhe e Ballkanit politikisht ka qenë e bashkuar nën Bizantin, pastaj edhe nën Perandorinë Osmane, kurse qendra e të dy perandorive ka qenë në Anatoli, e cila sot bie në pjesën aziatike të Turqisë.

Edhe pse nën Bizantin u takonte pjesëve më të përparuara të Evropës, 550 vitet e fundit Ballkani ka qenë pjesa më e pazhvilluar e kontinentit, për arsye se politika dhe tregtia evropiane i është kthyer oqeanit Atlantik, kurse Perandoria Osmane ka qenë relativisht e izoluar prej rrjedhave ekonomike dhe politike kryesore.

Vendet ballkanike nisën të fitojnë pavarësi në shekullin XIX, kështu që Lidhja Ballkanike e viteve 1912-1913, në Luftërat Ballkanike e dëboi Turqinë deri në kufijtë e tashëm të saj.

Lufta e Parë Botërore shpërtheu në vitin 1914 për shkak të vrasjes në Sarajevë të trashëgimtarit të fronit Franc Ferdinad (Franz Ferdinand Carl Ludwig Joseph Maria of Austria;18 dhjetor 1863 – 28 qershor 1914). Pas mbarimit të Luftës së Parë Botërore dhe të Luftës së Dytë Botërore, ndikim të fuqishëm në Ballkan ushtruan edhe Bashkimi Sovjetik dhe komunizmi.

Gjatë Luftës së Ftohtë(, shumica e vendeve të Ballkanit ishin nën diktatura komuniste dhe ishin anëtare të Paktit të Varshavës. Megjithëkëtë, Jugosllavia në vitin 1948 dhe Shqipëria në vitin 1961, u ndanë nga Bashkimi Sovjetik dhe u përpoqën të distancoheshin. Jugosllavia u përpoq të afrohej me Perëndimin. Themeloi edhe Lëvizjen e të Painkuadruarve (e të Paangazhuarve). Shqipëria në fillim iu drejtua Kinës, kurse më vonë i prishi marrëdhëniet me Pekinin. Të vetmet vende jokomuniste të Ballkanit ishin Greqia dhe Turqia të cilat atëherë, siç janë edhe sot, ishin anëtare të NATO-s.

Shënim: Lufta e Ftohtë ishte konflikt politik midis aleancës së NATO-s të udhëhequr nga ShBA-ja dhe Traktatit të Varshavës, të udhëhequr nga Bashkimi Sovjetik. Filloi në vitin 1945 dhe u mbyll në vitin 1991.

* * *

Rajoni u prek rëndë nga luftërat në ish-Jugosllavi që shpërthyen në fillim të viteve 1990. Këto luftëra çuan në ndërhyrjet e NATO-s në Bosnjë dhe Hercegovinë, në Kosovë dhe në Maqedoni. Ndërkohë, të gjitha vendet e Ballkanit vendosën marrëdhënie të mira me BE-në dhe me SHBA-në. Shikuar në përgjithësi, çështja shqiptare në Ballkan ende është pjesërisht e hapur. Shqiptarët synojnë bashkimin e trojeve historike dhe krijimin e Shqipërisë etnike.

Anëtarësimi në Bashkimin Evropian – Greqia ka qenë anëtare e Bashkimit Evropian që nga viti 1981. Bullgaria dhe Rumania u bashkuan në vitin 2007, kurse Kroacia – në vitin 2013. Maqedonia është bërë kandidate zyrtare, por bisedimet po ecin shumë ngadalë dhe nuk dihet se kur do të pranohet. Turqia aplikoi për anëtarësim qysh në vitin 1963, por deri në vitin 2016 nuk arriti të bëhet anëtare. Duke marrë parasysh lëvizjet e ngadalshme, përkatësisht inekzistente, edhe gjatë nuk do të mund të anëtarësohet. Edhe pse janë lidhur marrëveshje doganore të caktuara. Edhe vende të tjera kanë shprehur dëshirën të hyjnë në BE, por ende nuk dihet se kur do ta arrijnë këtë.

Qëndrimet e popullit dhe të elitës politike në Kroaci mbi (mos)përkatësinë Ballkanit – Historia e kohëve të fundit e Kroacisë u shënua së pari nga shembja e Austro-Hungarisë si një kuadër shtetëror i Evropës Qendrore dhe pranimi i saj në Jugosllavinë e vjetër dhe në Jugosllavinë e re, shtete me një karakter “ballkanik” të qartë. Pas përpjekjeve për të zgjidhur çështjen kombëtare brenda kornizës jugosllave përmes Banovinës së Kroacisë dhe Republikës Socialiste të Kroacisë, trazirat gjeopolitike në Evropë në vitet 1940 çuan në krijimin e Shtetit të Pavarur të Kroacisë që ekzistoi vetëm pak kohë dhe në rrethana tragjike. Elitat kroate e shfrytëzuan më mirë paqëndrueshmërinë gjeopolitike të shkaktuar nga rënia e murit të Berlinit, nga shpërbërja e BRSS-së dhe nga ngjarje të tjera gjeopolitike dramatike në Evropë në vitet 1990. Pasoi “Lufta për atdhe” e viteve 1991-1995. Kroatët arritën ta shkëpusnin përgjithmonë Republikën e Kroacisë nga Jugosllavia, pra “nga Ballkani”. Megjithëkëtë, gjurmët dhe arsyet për lidhjen me rajonin e Evropës Juglindore pjesërisht ende ekzistojnë. Në vitin 2021 u tha se kufijtë kulturorë të kroatëve shtrihen në Evropën Qendrore, në “Ballkan” dhe në Mesdhe. Popullsia identifikohet më lehtë me rrethin kulturor dhe qytetërues mesdhetar, pastaj në një masë disi më të vogël me Ballkanin, domethënë me “rrethin kulturor dhe qytetërues të Evropës Juglindore” dhe vetëm pas kësaj, me Evropën Qendrore. dilema të ngjashme lidhur me identifikimin e përkatësisë rretheve kulturore dhe qytetëruese vërehen edhe te popujt e vendeve të tjera post-socialiste të Evropës.

Integrimi i tregtisë së jashtme të “Ballkanit Perëndimor” brenda kornizës së CEFTA-s – Pas rënies së bllokut Lindor, Bashkimi Evropian mbështeti integrimin e ndërsjellë ekonomik të vendeve deri vonë socialiste në Evropë, brenda kornizës së Marrëveshjes së Tregtisë së Lirë të Evropës Qendrore (CEFTA). Pasi shumica e vendeve anëtare të CEFTA-s u bënë anëtare të plota të Bashkimit Evropian, pas vitit 2013, Shqipëria, Kosova, Bosnja dhe Hercegovina, Mali i Zi, Moldavia, Maqedonia e Veriut dhe Serbia mbetën brenda kornizës së CEFTA-s. Me fjalë të tjera, u krijua një zonë e tregtisë së lirë, kryesisht me “karakter ballkanik”. Në vitin 2022, tregtia e jashtme e Republikës së Kroacisë realizohej kryesisht me Italinë, Slloveninë, Hungarinë, Gjermaninë dhe Austrinë. Shkëmbimi tregtar i Kroacisë me vendet e CEFTA-s dhe me vendet anëtare të BE-së që i përkasin “Ballkanit”, arrin më pak se 20%.

Popuj të Ballkanit – Popuj kryesorë të rajonit janë: shqiptarët, grekët, malazezët, maqedonasit, serbët, bullgarët, boshnjakët, kroatët, turqit.

Fetë kryesore të rajonit janë: krishterimi (ortodoksia) dhe islami, që u përhap gjatë sundimit të Perandorisë Osmane.

Ortodoksia është e përhapur në Bullgari, në Mali të Zi, në Greqi, në Rumani, në Serbi, në Maqedoni, në Shqipëri.

Feja islame është e përhapur në Turqi, në Bosnjë dhe Hercegovinë, në Kosovë, në Maqedoni, në Shqipëria, në Serbi, në Bullgari.

Katolicizmi është i përhapur në Kroaci dhe në Slloveni. Serbët e Kroacisë i përkasin fesë ortodokse. Në Kroaci ka edhe shqiptarë katolikë që kanë vajtur aty nga Kosova si dhe shqiptarë të fesë islame, që kanë vajtur aty kryesisht nga Maqedonia. Një numër boshnjakesh (myslimanë) janë vendosur në Kroaci dhe në Slloveni.

Vendet me një përzierje të theksuar të feve:

– Bosnja dhe Hercegovina: feja islame, islame, feja ortodokse dhe feja katolike;

– Qiproja (ishull): feja ortodokse dhe feja islame. Grekët janë kryesisht ortodoksë (70-72% e ishullit); turqit janë kryesisht myslimanë (28–30% e ishullit);

– Maqedonia e Veriut: Maqedonasit janë kryesisht ortodoksë, shqiptarët në Maqedoni janë kryesisht myslimanë. Në Maqedoni ka pasur dhe vazhdon të ketë shqiptarë katolikë. Në rajonin e Rekës që ndodhet midis Gostivarit dhe Mavrovës, kanë jetuar dhe vazhdojnë të jetojnë shqiptarë të fesë ortodokse. Aty ka lindur poeti, publicisti dhe veprimtari i Rilindjes Kombëtare Josif Bageri (Nistrovë të Rekës, sot Maqedoni e Veriut, 1868 – Prishtinë, 1915)

– Kosova ka një popullsi shumicë absolute shqiptare. Pjesa më e madhe i përkasin fesë islame, por ka edhe një përqindje të konsiderueshme shqiptarësh katolikë. Serbët e Kosovës janë të fesë ortodokse.

Siç u pa edhe më lartë, rreth 30 për qind e popullsisë së Maqedonisë së Veriut janë shqiptarë. Greqia veriore dhe Bullgaria jugperëndimore kanë një pakicë maqedonase. Trakia (provincë në Greqinë lindore) ka një pakicë myslimane. Greqia ka një bashkësi shqiptare e cila përbëhet kryesisht nga shqiptarë që emigruan në vitin 1990 e këndej dhe një komunitet ortodoks të quajtur arvanitë që janë vendosur në Greqi gjatë Mesjetës. Shqipëria jugore ka një pakicë ortodokse greke në zonën e Epirit të veriut.

Në Kosovën lindore (Preshevë, Bujanoc, Medvegjë) jetojnë shqiptarë. Janë të fesë islame. Në Sanxhak të Serbisë jetojnë boshnjakë (myslimanë), kurse në Vojvodinë jetojnë hungarezë katolikë. Në Vojvodinë ka edhe malazezë. Kuptohet, ata i përkasin fesë ortodokse. Boshnjakë (myslimanë) jetojnë edhe në Mal të Zi. Në veri të Rumanisë ka hungarezë katolikë. Në Rumani dhe në Bullgari ka turq.

Sikundër shihet, Ballkani është përzierje gjuhësh, përkatësish etnike, kulturash, traditash, zakonesh, dokesh, adetesh, ushqimesh, veshjesh, vallesh, këngësh popullore, lojërash popullore, instrumentesh dhe veglash muzikore, psikologji, mendësi, vese, virtyte, vlera, etj. Popujt kanë marrë nga njëri-tjetri dhe i kanë dhënë vlera njëri-tjetrit. Ballkani në paqe dhe në luftë, fuçi baruti. Mitet dhe legjendat e lashta ballkanike, Ismail Kadareja ia përçoi Perëndimit, si asnjë artist tjetër.

Duke u përfshirë në familjen e botës demokratike, Ballkani do t’i jepte fund Bellum omnium in omnes.

Xhelal Zejneli

Lindja e Mesme, Trump dhe kthimi në Realpolitikë

December 7, 2025 by s p

Nga Rafael Floqi

Lindja e Mesme ka qenë gjithmonë laboratori i dështimeve të mëdha amerikane, vendi ku idealizma presidenciale dhe teoritë e transformimit demokratik janë fundosur duke u përplasur me realitetin e pamëshirshëm. Shumica e presidentëve amerikanë kanë dashur të shmangin përplasjet dhe labirintet e saj politike, por çdo administratë është kthyer sërish aty, e shtyrë nga bindja se interesat jetike të SHBA-së janë të pandashme nga ajo hapësirë ku gjenden rezervuarët e naftës të Gjirit, pranë të cilëve qëndron një Iran agresiv në prag të armatimit bërthamor, një botë arabe që prodhon ekstremizëm politik e fetar dhe kujtimi i 11 shtatorit, sulmit më të rëndë mbi territorin amerikan pas Pearl Harborit ngjallet me vrasjet e dy gardistëve nga sulmues afgan.

Bota si një garë mes fituesve dhe humbësve.

Gjatë dy dekadave të fundit, presidentët amerikanë provuan receta të ndryshme për t’i dhënë zgjidhje nyjës së Lindjes së Mesme, ndërhyrje tokësore, diplomaci të thellë, ndërhyrje humanitare të kufizuara, të gjitha shpesh dështuan ose prodhuan pasoja edhe më të rënda. Pushtimi i Irakut në 2003 krijoi terrenin për një brez të ri terroristësh, ndërhyrja në Libi në 2011 prodhoi kaos në gjithë Afrikën e Veriut, dhe gjithmonë mbeti ideja se SHBA mund të impononte një vizion të ri rajonal, derisa Donald Trump ndryshoi themelin e qasjes, duke hequr idealizmin dhe duke e zëvendësuar me transaksionalitet të pastër dhe politikë të zhveshur force. Ai e sheh botën jo si një skenë ideologjike por si një garë mes fituesve dhe humbësve. Izraeli është i fortë, atëherë meriton liri të veprimit. Emiratet dhe Arabia Saudite kanë para dhe tregti, janë partnerë të vlefshëm. Palestinezët humbës, nuk ia vlen të investohet shumë tek ta.

Stabilitet të krahasueshëm për interesat amerikane

Qasja është e ashpër, shpesh cinike, por ka dhënë rezultate që as Bush, as Obama e as Biden nuk mundën t’i prodhonin. Në pesë vitet e para të presidencës së Trump, ai arriti të normalizonte marrëdhëniet midis Izraelit dhe shteteve arabe, të ndalë luftën Izrael–Hamas, të sigurojë qasje të privilegjuar për firmat amerikane në tregjet dhe energjinë e Gjirit dhe të godasë rëndë armiqtë e SHBA-së përfshi regjimin iranian. Trump nuk e ka bërë Lindjen e Mesme më demokratike dhe nuk ka zgjidhur plagët historike të rajonit, por ka arritur diçka që administratat e tjera nuk ia dolën, stabilitet të krahasueshëm për interesat amerikane.

Eksperimenti i Bush-it ishte shembulli më i qartë i idealizmit të zhgënjyer. Pas 11 shtatorit, ndërhyrja kundër talibanëve ishte e pritshme, por bindja se vendosja e demokracive të reja do të transformonte Lindjen e Mesme solli pushtimin e Irakut dhe rezultatet ishin rritja e ndasive sektare dhe fuqizimi i Iranit. Rajoni u bë më i paqëndrueshëm se kurrë. Obama erdhi në pushtet me dëshirën për të kufizuar angazhimet ushtarake dhe për t’u fokusuar te diplomacia, por reagimi i tij gjatë Pranverës Arabe përfundoi me kaos; Egjipti ra nga një diktaturë në një islamist të zgjedhur e më pas në një diktator të ri, ndërsa Libia u shkërmoq dhe mbeti e ndarë në dy qeveri. Biden trashëgoi konfuzionin dhe shtoi një gabim tjetër, duke deklaruar Arabinë Saudite “shtet paria” pas vrasjes së Khashoggit, me rezultat refuzimin e rritjes së prodhimit të naftës dhe sabotimin e presionit amerikan mbi Hamasin.

Trump hoqi dorë nga idealizmi

Trump ishte presidenti i parë amerikan që hoqi dorë nga idealizmi. Ai nuk gjykon karakterin e princave apo diktatorëve, nëse janë të dobishëm për interesat e SHBA-së, ai bën marrëveshje. Shtetet e Gjirit e mirëpritën këtë qasje. Arabia Saudite, Emiratet dhe Bahreini nënshkruan marrëveshje historike me Izraelin, ndërsa Katari mbeti mikpritës i bazës më të madhe amerikane dhe ndërmjetësues kyç në armëpushimin e Gazës. Në këtë rajon, vijat mes politikës, pasurisë personale dhe diplomacisë janë të mjegullta dhe Trump operon pikërisht në këtë terren.

Që nga viti 1979, SHBA-të i kanë trajtuar fraksionet brenda Iranit si të ndara, duke shpresuar se moderatorët mund të forcoheshin përmes marrëveshjeve. Obama ndërtoi doktrinën e tij pikërisht mbi këtë ide, duke negociuar marrëveshjen bërthamore të 2015-s, por ishte një iluzion. Udhëheqësit iranianë bashkohen rreth anti-amerikanizmit dhe marrëveshja njohu të drejtën e pasurimit të uraniumit, ndërsa fondet nga heqja e sanksioneve u përdorën për terrorizëm dhe shtypje të brendshme. Trump e hodhi poshtë marrëveshjen dhe riktheu sanksionet më të ashpra në histori, urdhëroi vrasjen e Qassem Soleimanit, projektuesit të rrjetit të milicive pro-iraniane, dhe parashikimet për një luftë të madhe dështuan; Humbja e Soleimanit dobësoi rëndë ndikimin e Iranit, ushtria siriane u boshatis dhe kryengritësit e al-Sharasë rrëzuan Damaskun brenda dy javësh. Për dy dekada, udhëheqësit amerikanë e shmangën opsionin ushtarak kundër programit bërthamor iranian nga frika e shpërthimit rajonal, ndërsa Trump jo vetëm i dha dritën jeshile Izraelit, por u bashkua në sulme kur operacioni po ecte mirë, duke dëshmuar se forca funksionon dhe se ai është i vetmi president që e aplikoi atë me vendosmëri.

Qasja klasike e Uashingtonit ka qenë krijimi i një shteti palestinez, një ide që Bush artikuloi në 2002, Obama harxhoi energji diplomatike pafund dhe Biden e mbrojti me zell retorik. Rezultati ishte zero, sepse palestinezët kërkojnë atë që e humbën në luftë, oferta izraelite nuk mjaftuan kurrë dhe sulmet terroriste e ngurtësuan opinionin publik izraelit. Trump e kuptoi se Izraeli nuk dëshiron të dorëzojë tokë, shumica e qeverive arabe e dinë këtë realitet dhe një proces pa fund dëmton stabilitetin dhe nuk prodhon rezultat. Administrata e tij nënshkroi Abraham Accords, ndërsa gjatë fushatës së tmerrshme në Gaza, Emiratet dhe Bahreini nuk u tërhoqën nga marrëveshjet. Trump paralajmëroi Izraelin të mos aneksojë Bregun Perëndimor, shtyu armëpushimin dhe përdori popullaritetin e tij për të ndikuar mbi Hamasin.

Sukses relativ, problemet mbeten.

Armëpushimi i brishtë në Gaza, rindërtimi i rajonit dhe ç’armatimi i Hamasit mbeten në letër, ndërsa Iranianët ripërtërijnë shërbimet e tyre të inteligjencës dhe do të presin momentin kur SHBA të shpërqendrohet.

Lindja e Mesme funksionon mbi forcën, interesin dhe pragmatizmin, jo mbi idealizmin. Rendi i Trump-it, stili transaksional dhe përdorimi i forcës dhe ndikimit ekonomik, është i përshtatshëm për këtë rajon, sepse për momentin nafta rrjedh, Irani është dobësuar, luftimet në Gaza janë zbutur dhe nuk ka shpërthime të mëdha rajonale.

Në një rajon ku kaosi është norma, ky është një arritje e rëndësishme edhe pse relative..

HISTORIA E KRYEVEPRES SË NDOC MARTINIT

December 6, 2025 by s p

Saimir Kadiu/

Ndoc Martini (17 janar 1880 – 6 dhjetor 1916), nxënës i Kolë Idromenos, ishte një nga piktorët më të talentuar shqiptarë, me një fat jetësor të ngjashëm me atë të Migjenit. Talentin e tij e kanë krahasuar madje me Rafael Santin. Ai vdiq në një moshë shumë të re, në Paris. Vepra që po postohet është “Doktor Prelaj”, e cila i dedikohet Dr. Pjetër Prelajt, të cilin piktori i madh e njohu gjatë qëndrimit në Paris.

Kush ishte Doktor Pjetër Prelaj?

I pesti i vëllezërve Prelaj, Pjetri, në moshën 18-vjeçare u dërgua për të studiuar në Francë, në Fakultetin e Mjekësisë së Parisit, ku u njoh me bashkatdhetarin e tij, piktorin e njohur Ndoc Martini.

Ndoci jetonte në një papafingo në periferi të kryeqytetit francez, të cilën e përdorte edhe si studio.

Në një nga vizitat e shpeshta që Pjetri i bënte bashkëpatriotit të tij, ai i propozoi që t’i bënte një portret me bojëra vaji.

Teksa Ndoc Martini hidhte ngjyrat mbi telajo, nuk mund ta kishte menduar se ai portret — që sot ndodhet në Galerinë Kombëtare të Arteve në Tiranë — do të bëhej një nga kryeveprat e pikturës shqiptare.

Gjatë viteve të studimeve në Paris, Pjetri mori pjesë në luftë, duke kuruar ushtarët francezë të plagosur. Për meritat e tij, para se të kthehej në Shqipëri, ai u dekorua nga shteti francez me medaljen e artë “Légion d’Honneur”.

Pas diplomimit në Mjekësi dhe përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Pjetri u kthye në qytetin e tij të lindjes, Shkodër.

Atje, Dr. Pjetri iu përkushtua profesionit të tij si mjek, duke fituar shumë shpejt emër të mirë në gjithë qytetin dhe fshatrat përreth.

Me kalimin e kohës, i kënaqur me punën dhe me kursimet që kishte mbledhur, ai kërkoi ndihmën e arkitektit dhe piktorit të famshëm Kol Idromeno, që t’i hartonte projektin e një shtëpie që do të shërbente si banesë dhe klinikë mjekësore.

Idromeno ia realizoi Dr. Pjetrit projektin, i cili edhe sot njihet në Shkodër si një nga ndërtesat më të bukura të qytetit, ku dallohet qartë dora e mjeshtrit të madh.

Në atë kohë, Idromeno kishte pas vetes një eksperiencë të gjerë projektimi, duke përfshirë: Kafenë e Madhe, Bankën e Shtetit, Vilën e Dr. Shirokës etj.

Sipas kërkesës së Dr. Prelajt, kati i parë i shtëpisë u projektua si hapësirë pune, ku u vendos aparati Röntgen dhe dhomat për vizitat e pacientëve, ndërsa kati i dytë shërbente për banim.

Kjo shtëpi, e cila edhe sot ndodhet në fund të rrugës Gjuhadol, është shpallur Monument Kulture dhe konsiderohet pjesë e thesarit të artë të arkitekturës shqiptare.

Mbarimi i luftës e gjeti Dr. Prelajn të transferuar në rrethin e Kukësit, pasi më parë shteti komunist i kishte sekuestruar aparatin Röntgen dhe gjithë literaturën që ai e kishte blerë me flori në Francë.

SI LETRAT BRENDA SHISHEVE…

December 6, 2025 by s p

Mark Simoni/

Sapo mësova se librat shqiptarë qenë nisur me anije prej atdheut, për të përshkuar detra e oqeane deri këtu në New York, ky gjest më romantizoi shumë. M’u kujtuan ato letra të futura në shishe, që marinarët i hidhnin në ujërat e botës me shpresën se dikush, diku, do t’i gjente.

Nuk ishte vetëm udhëtimi i librave nëpër detra e oqeane që më intrigoi, por sidomos fakti se, ashtu si çdo letërsi e madhe që mbart brenga, pritje, nostalgji, dhimbje e ankth, edhe këto libra bartnin në vetvete të njëjtat fate, si ato letrat e shisheve që udhëtonin pafund në sipërfaqet e ujërave.

Transoqeaniku mbërriti në New York duke sjellë me vete qindra emra shkrimtarësh, subjektet e veprave të tyre, personazhet, ngjarjet dhe botët letrare që ato përshkruajnë. Për disa ditë, mallin e nostalgjinë e shqiptarëve të Amerikës e “invadoi” ky prurje librash, dhe madje edhe ata që ndoshta nuk kanë një marrëdhënie të fortë me librin, u bënë blerës të zellshëm, po me atë pasion që blihen sendet e çmuara të antikuareve që përfaqësojnë një komb.

Në Panairin e Librit Shqiptar ndodhën disa nga takimet më të bukura të botës sonë letrare. Pothuajse të gjitha shtëpitë botuese kishin sjellë fondet e tyre më të mira. Mes tyre, personalisht më la përshtypje prania e botuesit gjeneroz dhe altruist Bujar Hudhri i “Onufrit”, i cili mbetet një nga zërat më të angazhuar në mbështetje të letërsisë shqipe. Ai ka vënë në shërbim të saj edhe gazetën prestigjioze “ExLibris”, që sot është një tribunë e denjë e shpalljes së letërsisë më të bukur shqipe dhe e analizës së vlerave të saj estetike.

Po aq mbresëlënës ishte botuesi i mirënjohur Frano Kulli i shtëpisë botuese “Gjergj Fishta”, me stendën e tij të botimeve të veçanta – sidomos të letërsisë së traditës – një target botimesh shumë i kërkuar e tepër i vlerësuar nga vizitorët.

Më gëzoi shumë fakti që me këta dy botues, meqë kishim kohë pa u parë, mundëm të vijonim bisedat e lëna përgjysmë në Shqipëri: për konkurset letrare, për veprat që kanë ndikuar tek ndërgjegjja estetike e lexuesve (por që juritë jo përherë i kanë vlerësuar drejt), për letërsinë me subjekte personale dhe ngjarje autoreferenciale.

Takova, po ashtu, studiuesin dhe autorin e veprës “Kryqtari i fundit” (Gjergj Kastrioti Skënderbeu – Ditar diplomatik), gazetarin Virgjil Kule, një vepër e gjerë, e thellë dhe tejet studimore.

U takova dhe me autorin Pashko R. Camaj, libri i të cilit “Porosia e kullës” (botim i “Onufrit”), ka pasur një tur të suksesshëm promovimesh në mbarë hapësirën shqiptare. Ai më dhuroi disa nga veprat e tij.

Më priti dhe gazetari i talentuar Sokol Paja, një djalë i angazhuar, pasionant dhe me frymëzim të thellë atdhetare, i cili më foli me shumë entuziazëm për “Vatrën” dhe gazetën “Dielli”.

Në këtë event libri më shoqëroi vajza ime, Raisa Simoni, që prej disa vitesh jeton, studion dhe punon në Shtetet e Bashkuara.

Në një stendë plot emocion, takova për herë të parë poetin nga Kosova Ilmi Tahiri, të cilin e kisha përfshirë prej kohësh në kolanën e 12 Antologjive të “Muzgut”, por nuk e kisha takuar kurrë. Mora prej tij falënderime të ngrohta.

Dhe më në fund, njerëzit e së dielës – qindra besimtarë, sapo mbaruan meshën në “Kishën e Shkodrës” këtu në New York – zbritën me shumë dëshirë në hollin e gjerë ku ishte Panairi. Nderuan me praninë e tyre këtë ngjarje të kulturës dhe të librit, duke shfletuar e duke blerë shumë nga veprat e autorëve shqiptarë.

Mendoj se edhe vetë panairet janë njëfarë “meshe frymëzuese”, ashtu siç vetë letërsia është një formë besimi, një lloj religjioni i shpirtit.

Urime të gjithëve!

(Ky reportazh i shkurtër është botuar sot në faqen 3 të gazetës më të madhe letrare shqiptare, “ExLibris”.)