Dr. Nikollë Loka/

Gjatë epokës hamidiane, nacionalizmi në Perandorinë Osmane ishte një dukuri e përhapur si ndër popujt jomyslimanë edhe ata myslimanë dhe jo vetëm një projekt turk. Turqizmi ishte pjesë e një mozaiku të lëvizjeve identitare që reflektonin shpërbërjen e rendit osman dhe lindjen e ideve moderne të kombit. Në fund të shek. XIX, Perandoria Osmane po përballej me krizë të brendshme dhe me rritje të ndjenjave kombëtare te popujt e saj. Përpjekjet e reformave të Tanzimatit dhe më pas politika e centralizuar e Abdyl Hamitit II krijuan tensione mes identitetit osman dhe identiteteve etnike lokale. Kjo solli lindjen e shumë lëvizjeve që kërkonin autonomi kulturore ose politike.

Në këtë situate, turqizmi përpiqej të afirmonte identitetin turk brenda Perandorisë, etnitë që gjendeshin ende nën sulltanin: shqiptarët, arabët dhe kurdët zhvilluan ndjenja të ngjashme vetëdije për dallimet e tyre kulturore, gjuhësore dhe historike me turqit, madje edhe grupe më të vogla si çerkezët, që kishin ardhur si refugjatë, filluan të ruanin vetëdijen për origjinën e tyre. Por niveli i ndërgjegjes kombëtare ndryshonte. Shqiptarët kishin arritur në një fazë të pjekur që solli pavarësinë kombëtare, pra në një gjendje shoqërore kur ishin shtuar kërkesat e tij dhe ishte rritur vetëdija e përbashkësisë etnike, gjuhësore, historike dhe kulturore.

Lëvizja Kombëtare Shqiptare u zhvillua në rrethana tepër të vështira politike dhe diplomatike, sepse nuk gjeti mbështetje reale ndërkombëtare. Në atë kohë, Fuqitë e Mëdha europiane si: Britania e Madhe, Austro-Hungaria, Rusia, Franca dhe Italia e shihnin Shqipërinë ende si pjesë integrale të Perandorisë Osmane, prandaj çdo lëvizje shqiptare për autonomi apo pavarësi u konsiderua “si çështje e brendshme osmane” dhe jo si problem kombëtar më vete që duhej trajtuar në arenën ndërkombëtare. Nga ana tjetër, përçarjet krahinore dhe fetare e bënin të paqartë vizionin politik të Lëvizjes Kombëtare; një pjesë kërkonte autonomi brenda Perandorisë; një tjetër pavarësi të plotë.

Kjo e dobësoi qëndrueshmërinë e Lëvizjes antiosmane para opinionit ndërkombëtar. Ishte koha kur Fuqitë e Mëdha u angazhuan për ruajtjen e status quo-së, pasi diplomacia evropiane kishte frikë se shpërbërja e Perandorisë Osmane do të sillte një luftë të përgjithshme në Ballkan, prandaj preferuan ta ruanin integritetin e saj territorial përmes reformave dhe jo të nxisnin krijimin e shteteve të reja. Ndryshe mendonin shtetet fqinje ballkanike: Serbia, Greqia, Mali i Zi dhe më vonë Bullgaria, që kishin interesa të kundërta me ato të shqiptarëve. Ato mbështetën përkohësisht kryengritjet shqiptare në rastet kur këto dobësonin Perandorinë Osmane, por kurrë nuk i përkrahën kërkesat kombëtare shqiptare për autonomi apo pavarësi. Në fakt, planifikimet e tyre ushtarake dhe diplomatike kishin për qëllim ndarjen e territoreve shqiptare midis tyre, në përputhje me projektet e tyre nacionaliste.

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, pas Kongresit të Berlinit (1878), shqiptarët e panë qartë se fuqitë evropiane dhe shtetet fqinje nuk do ta mbronin çështjen shqiptare. Autonomia politike dhe kulturore brenda Perandorisë Osmane dukej e vetmja rrugë e mundshme për të shmangur copëtimin e trojeve shqiptare. Por për ta arritur këtë, duhej ndryshuar vetë sistemi politik i Perandorisë, i cili e mbante çdo komb nën kontrollin e rreptë të Sulltanit dhe burokracisë osmane. Kështu, një pjesë e intelektualëve shqiptarë të formuar në shkollat osmane ose evropiane si: Ismail Qemali, Nexhip Draga, Hasan Prishtina etj. e kuptuan se për t’u përmbushur objektivat kombëtare, duhej më parë të përmbysej regjimi absolutist i sulltan Abdyl Hamiti II dhe të vendosej një sistem kushtetues që do të garantonte të drejta politike për popujt e Perandorisë.

Politika e Sulltanit, që synonte t’i paraqiste shqiptarët si “kurorën e Perandorisë” dhe si element besnik të pushtetit osman, nuk arriti t’i largojë ata nga vetëdija e përkatësisë së tyre kombëtare. Përkundrazi, klasa e re intelektuale dhe politike shqiptare, e frymëzuar nga lëvizjet kombëtare europiane, e kuptoi se ardhmëria e kombit nuk mund të mbështetej më mbi strukturat e një perandorie në shthurje, por mbi krijimin e një shteti të pavarur kombëtar, sipas modeleve moderne të Evropës së kohës. Në këtë kuptim, lëvizja kombëtare shqiptare gjeti përkohësisht një pikë takimi me lëvizjen e turqve të rinj (xhonturqve), e cila synonte rikthimin e Kushtetutës së vitit 1876 dhe vendosjen e një monarkie kushtetuese.

Por, ky bashkim interesash ishte më shumë taktik sesa strategjik. Shqiptarët e shihnin përmbysjen e regjimit si një hap drejt autonomisë kombëtare dhe ruajtjes së tërësisë territoriale të Shqipërisë, ndërsa turqit e rinj synonin forcimin dhe unifikimin e Perandorisë nën një identitet të vetëm osman apo turk. Për shqiptarët, liria kishte kuptimin e autonomisë politike e kulturore, ndërsa për xhonturqit ajo nënkuptonte modernizimin e shtetit osman, pa e prishur unitetin e tij.

Revolucioni i vitit 1908 u perceptua fillimisht si një frymë e re lirie dhe reformash, që premtonte përmbysjen e autokracisë së Sulltan Abdyl Hamitit II dhe rikthimin e Kushtetutës së vitit 1876. Për shqiptarët, ky zhvillim dukej si mundësi për të fituar autonomi administrative, arsim shqip dhe përfaqësim politik, pa qenë e nevojshme shkëputja e menjëhershme nga Perandoria Osmane. Në këtë kontekst, bashkëpunimi me turqit e rinj kishte dy motive të qarta: Për të shfrytëzuar ndryshimet kushtetuese në dobi të zhvillimit kombëtar shqiptar brenda Perandorisë; për të forcuar pozitën politike të shqiptarëve në raport me fqinjët ballkanikë, që synonin copëtimin e trojeve të shqiptarëve. Mirëpo, ky bashkëpunim, qe në fillim i mbështetur mbi ideologjinë e osmanizmit (osmanlıcılık) dhe të konstitucionalizmit dhe kishte kundërthënie të brendshme. Për shqiptarët, osmanizmi ishte një mjet për të fituar barazi e liri; për xhonturqit, ishte një mjet për uniformizim dhe centralizim, që në praktikë do të nënkuptonte asimilim kulturor e politik të kombeve joturke. Kjo bëri që shumë shqiptarë ta kuptonin se osmanizmi binte ndesh me aspiratat e tyre për autonomi.

Të huajt kërkonin një shtet të unifikuar, ndërsa shqiptarët kërkonin njohje të veçantë për gjuhën, arsimin dhe administratën lokale. Koha e parë e sundimit të xhonturqve do të ishte më liberale në raport me çështjen shqiptare, sidomos në fushën e arsimit dhe të kulturës. Prej ngadhënjimit të revolucionit e deri në pranverën e vitit 1909, duke shfrytëzuar liberalizmin e jetës shoqërore dhe politike, patriotët shqiptarë u angazhuan në hapjen e klubeve dhe të shkollave shqipe. U nxorën shumë gazeta dhe revista shqipe që i dhanë hov zhvillimit të arsimit dhe kulturës kombëtare e krahas me të edhe ngritjes së vetëdijes kombëtare.

Revolucioni xhonturk do të bënte ndryshime të mëdha në Perandorinë Osmane. Ky revolucion do të sillte edhe ndryshime të theksuara te shqiptarët, të shoqëruara me përplasje të madhe midis nacionalizmit shqiptar dhe atij turk. Revolucion tregoi qartazi se Lëvizja Kombëtare Shqiptare nuk mund të priste që programi i saj politik të realizohet përmes lëshimeve të xhonturqve. Revolucioni kushtetues i vitit 1908 ishte një moment i dyfishtë në historinë shqiptare: njëherazi “shpresë për ndryshim” dhe “fillim i zhgënjimit politik”. Ai shënoi kulmin e afrimit me turqit e rinj nën flamurin e osmanizmit dhe konstitucionalizmit, por edhe pikën e kthesës, kur shqiptarët kuptuan se rruga e tyre drejt lirisë nuk mund të përputhej me interesat e një Perandorie që kërkonte uniformizim, dhe jo barazi.

Turqit e rinj filluan të ndalojnë hapjen e shkollave shqipe, të mbyllin gazetat dhe klubet shqiptare, dhe të centralizojnë administratën, duke e parë çdo kërkesë kombëtare si kërcënim ndaj unitetit të Perandorisë. Kjo solli zhgënjimin e shqiptarëve dhe kalimin nga faza e bashkëpunimit në atë të kundërshtimit të hapur, që do të shpërthente me kryengritjet e viteve 1909 -1912 dhe do të përfundonte me shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë më 1912.

Elez Osmani/

“Një Histori Gojore e të Mbijetuarave të Përdhunimit gjatë Luftës në Kosovë” – Anna Di Lellio dhe Garentina Kraja, Seria e Historisë Gojore e Oksfordit.

Në jetën e popujve ka ngjarje historike që kanë peshë të veçantë historike, jo vetëm për territorin që çlirohet, por edhe për mbarë historinë kombëtare. E tillë është edhe lufta për çlirimin e Kosovës. Lufta e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, as nuk piku nga qielli, as nuk doli nga dheu. Ajo ishte përgatitur nga breza të tërë të atdhetarëve shqiptarë, në mënyrë që në nëntorin e vitit 1997, kur doli publikisht Ushtria Çlirimtare e Kosovës, të fillonte realizimi konkret i kërkesave të shqiptarëve për të mos jetuar në robëri. Do të thotë, çlirimi i Kosovës nuk është vetëm ngjarje për jetën e popullit shqiptar të Kosovës dhe të viseve që kishin mbetur jashtë shtetit amë, Shqipërisë.

Çlirimi i Kosovë është ngjarje me përmasë kombëtare, sepse më Luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, është hapur procesi i madh historik i bashkimit kombëtar. Prandaj, mund të thuhet, se vetëm me luftë çlirimtare, jo vetëm fitohet liria, por edhe ndryshojnë rrethanat historike në jetën e një kombi, në këtë rast të Kombit shqiptar. Madhështia historike qëndron në faktin se Kosova është pjesë e lirë e kombit shqiptar, pra është e pavarur, si shtet.

Por, edhe i gjithë ky rrugëtim historik, në jetën e popullit të Kosovës dhe të popullit shqiptar në përgjithësi, e kishte një çmim të rëndë në rrugën e zhvillimit historik. Jo vetëm pse lufta është luftë, gjë që sjellë shumë shkatërrime dhe humbje të jetëve të njerëzve, deri edhe të fëmijëve të pafajshëm, por edhe pse përpara kishim një armik shekullor, që hartonte programe për zhdukjen e shqiptarëve, që nuk respektonte ligjet e luftës, e të mos flasim për moralin e luftës së tyre.

Prandaj, sot në këtë takim, jam i emocionuar, thjeshtë për shkak se tema bosht, që trajtohet në librin e posa botuar, nga Profesoresha Anna Di Lellio dhe Garentina Kraja, të zgjon ndjeshmërinë, dhembjen, keqardhjen, për personazhet e librit, që janë nënat, motrat, nuset dhe vajzat tona. Por, meriton që të diskutojmë të vlerësojmë dhe t’i përgëzojmë autoret për punën e vyer, duke e përballur lexuesin me një realitet që vështirë se mund të gjendet në historinë e përbotshme të luftërave.

Libri, Një histori gojore e të mbijetuarve të përdhunimit gjatë kohës së luftës në Kosovë”, para së gjithash, për gratë që kanë rrëfyer historitë e tyre të dhembjes dhe të çnjerëzimit, pra të jetës së tyre, para, gjatë dhe pas luftës së Kosovës në vitet 1987-1999, thonë autoret. Përkundër faktit se ato kanë përmbledhur rrëfimet e vërteta, origjinale, të dhembshme, te atyre që janë të mbijetuara të dhunës seksuale nga forcat serbe ushtarako-policore dha paramilitare, gjatë luftës. Vlerësohet se mbi 20,000 gra ishin viktima të dhunës seksuale gjatë luftës. Në anën tjetër, për gati më shumë se dy dekada pas përfundimit të saj, pak të mbijetuara kanë dalë hapur për të dhënë rrëfimet tragjike për ato akte çnjerëzore që kanë përjetuar.

Në librin ” Një histori gojore e të mbijetuarve të përdhunimit gjatë kohës së luftës në Kosovë”, Anna Di Lellio dhe Garentina Kraja, i kanë vënë vetes qëllim që ta thyejnë atë heshtje, duke paraqitur historinë gojore të grave që i mbijetuan përdhunimit, nga forcat e armatosura pushtuese gjatë Luftës në Kosovë. Me zërat e tyre, njëzet gra, nëna dhe motra tona, përshkruajnë terrorin e luftës, si dhe makthet që kanë përjetuar, gjë që i ndjekin ato edhe sot e gjithë jetën.

Përmes këtyre rrëfimeve, lexuesve u jepet një pamje e shkurtër, se si është të jesh grua, jeta e së cilës është ndryshuar dhe shkatërruar nga një regjim i dhunshëm serb , dhe nga lufta, e cila këtë shpërfytyrim njerëzor e përdorte për t‘ulur dinjitetin e një populli dhe për të vënë në dilema pa rrugëdalje forcat çlirimtare të Ushtrisë çlirimtare të Kosovës.

Ndërsa rrëfejnë, pra e rikujtojnë atë pjesë të tragjedisë së përgjithshme, edhe si dhembje dhe mjerim personal, përvoja që datojnë pothuajse 30 vjet më parë, ato në të njëjtën kohë, zbulojnë një anë tjetër të tragjedisë që i kishte rënë hise popullit shqiptar, se si dhuna seksuale mund të përdoret dhe përdoret në luftërat bashkëkohore, edhe si mjet për ta GJUNJËZOR ASPIRATËN PËR LIRI TË NJË POPULLI, andaj ajo nuk duhet të lihet në harresë, as nuk mund të mohohjet e të heshtet, sepse ka prekur palcën e asaj që quhet dinjitet jetësor dhe liridashës i një populli.

I kuptoj edhe vështirësitë e autoreve, traumat dhe streset nga ato rrëfime tragjike të dëgjuara, por, mendoj, se kanë arritur me sukses të paraqesin në ato rrëfime dëshmi të pabotuara më parë, edhe pse janë vetëm njëzet të mbijetuara, të cilat kanë përjetuar përdhunimin gjatë luftës.

Rasti i Ellen Gardner

Duke përdorur kështu një qasje, ku historia gojore është pjesë e historisë së një populli, që nuk duhet të lihet në harresë, autoret kanë arritur për t’u ofrojnë lexuesve një perspektivë të nuancuar të jetës së të mbijetuarave, në vend që thjesht të përshkruajë viktimizimin e tyre. Libri përshkruan përshkallëzimin e dhunës në Kosovë gjatë viteve 1998 dhe 1999, kur forcat serbe kishin filluar fushatën e spastrimi etnik të popullsisë shqiptare, që është akti më i lartë i gjenocidit ndaj një populli. Rrëfimet, secili në mënyrën e vet, e lidh luftën, me përjetimet që ju kishin rënë hise. Ato janë bartur nga një vend në tjetrin, ngase në përpjekjet e tyre dhe të familjeve të tyre për të gjetur një strehë të sigurt, gjë që del se nuk e kishte askush, rrjedhimisht as këto motra dhe nënat tona që kanë rrëfyer tragjedinë e tyre, si pjesë e tragjedisë së përgjithshme të kombit tonë.

Aty rrëfehet brutaliteti kundër civilëve në zonat rurale të Drenicës dhe të Dukagjinit, por edhe gjetiu nëpër Kosovë, ku UÇK-ja ishte më e pranishme, por edhe në zona ku nuk kishte pasur aktivitete të armatosura. Ndërsa burrat, disa ishin ushtarë e disa ikën nga vdekja e sigurt duke u fshehur në malet e ndryshme të Kosovës, gratë u bënë kujdestare të familjeve të tyre. Qofshin gra të rritura, apo vajza të reja, askush nuk u kursye nga tërbimi i forcave pushtuese serbe, kurse në anën tjetër, u thoshin viktimave të tyre, ndërsa i rrihnin, i mbytnin dhe i përdhunonin, se po u bënin këtë vetëm pse ishin shqiptarë.

Kujtoj se kam të drejte të pohoj se këto skena tmerri i ka dëgjuar që atëherë edhe autorja Garantina, si gazetare e “Kohës Ditore”, e cila ishte gazeta me e besuar dhe citohej edhe nga ndërkombëtarët. Garentina Kraja është studiuese, gazetare dhe ish-këshilltare politikash. Karriera e saj përfshin mbi dy dekada raportimi, kërkimi dhe këshillimi politik në Kosovë dhe vende të tjera në Ballkanin Perëndimor, duke filluar nga mbulimi i luftës së viteve 1998-99, në vendin e saj të lindjes, në Prishtinë.

Anna Di Lellio është Profesoreshë e Asocuar në Masterin e Arteve në Marrëdhënie Ndërkombëtare (MAIR) në Universitetin e Nju Jorkut. Si eksperte për Kosovën, ajo është bashkëthemeluese e Iniciativës së Historisë Gojore të Kosovës. Ajo ka dhënë mësim në Universitetin e Kolumbias, Kolegjin Sarah Lawrence, Shkollën e Re dhe Universitetin Amerikan në Kosovë.

Profesoresha Anna Di Lellio, është sociologe dhe analiste politikash me një gamë të gjerë interesash dhe përvojash, nga politika dhe kultura amerikane te nacionalizmi, siguria dhe ndërtimi i shtetit në Ballkan. Hulumtimi dhe botimet e saj përqendrohen në Kosovë, ku ajo punoi për vite me radhë,

Ajo është redaktore e librit “The Case for Kosova: Passage to Independence” (Himni, 2006) dhe autore e librit ” Beteja e Kosovës 1389: një epikë shqiptare” (I.B. Tauris, 2009). “Dimri i gjatë 1945” Kushtuar masakrës së Tivarit të bërë nga partizanët e Titos, së bashku me ndihmën e partizanëve shqiptarë.

Në vitin 2015 ajo u nderua me Medaljen Presidenciale nga Presidentja Atifete Jahjaga për kontributet e saj ndaj kombit në fushën e kulturës. Ana Di Lellio dhe Kraja rrëfimet e dëgjuara dhe të publikuara i kanë vënë brena një konteksti të një historie shtypjeje shtetërore, spastrimi etnik dhe të një mungesës së përgjithshme të drejtësisë edhe në rrafshin ndërkombëtar. Duke i thurur historitë e këtyre grave së bashku dhe, duke i vendosur ato brenda një linje historie kronologjike, këto histori mund të lexohen, ashtu siç mund të dëgjohen, për të qenë dëshmi të hartimit të historive kombëtare, jo vetëm si rrjedhë e ngjarjeve, por edhe si përjetim njerëzor. Pra, në rrëfimet e tyre shpërfaqet , një histori guximi dhe force e atyre femrave.

Rrëfimet dhe historitë e të mbijetuarave, brenda ngjarjeve më të gjera historike, në mënyrë shumë dokumentare, i ofron çdo lexuesi, mundësinë të kuptojnë se si dhuna seksuale u përdor si armë në këtë luftë. (ani pse disa e quajtën konflikt të armatosur)

Më duhet ta them pa ngurrim, se profesoresha, koautorja, Anna De Lellio se bashku me gazetaren, publicistën, Garantina Kraja kanë bërë një punë te shkëlqyer, sepse e publikojnë një pjesë të të vërtetave, si këto rrëfime të tmerrshme të atyre vajzave dhe grave, që për kaq shumë kohë është heshtur, për arsye të njohura. Ndaj, mund të thuhet, me të drejtë, se zbardhja e së vërtetës është virtyt.