Paulin Zefi/

Fortifikimi i Zejmenit është një vendbanim parahistorik me mure mbrojtës, që ndodhet 8.5 km në juglindje të qytetit të Lezhës, në kodrat që ngrihen mbi ultësirën bregdetare, rreth 800 m në lindje të fshatit Zejmen. Ky fortifikim është i vendosur mbi një kodër shkëmbore me lartësi rreth 163 m mbi nivelin e detit, e cila ofron një pamje dominuese mbi zonën përreth. Ajo ka një rëndësi strategjike pikërisht për shkak të pozicionit të saj dominant, nga ku kontrollohej rrjedha e poshtme e lumit Mat, qasja në drejtim të Lezhës dhe në brendësi të territoreve përreth. Vetë fshati i Zejmenit është një vendbanim shumë i hershëm dhe përveç fortifikimit në fjalë, pak më lart në drejtim të veriut gjenden mbetjet e një fortifikimi tjetër i njohur si “Kalaja e Gaboit [1]”, por që është një ndërtim më i vonë.

Të dhënat për Fortifikimin Prehistorik të Zejmenit vijnë kryesisht nga një raport mbi vëzhgimet e kryera nga arkeologët, Rovena Kurti dhe Rudenc Ruka, në zonën kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore (Lezhë-Shkodër) në vitin 2017 [2]. Mbi këtë fortifikim shumë pak të njohur, por me një vertikale shumë të thellë historike, anipse në mënyrë sintetike, flet edhe Prof.Dr.Neritan Ceka [3]. Struktura e fortifikimit përbëhet nga tre rrethime të harkuara që zbresin në shpatin jugor të kodrës, duke mbuluar një sipërfaqe prej afërsisht 2 ha. Gjatësia dhe gjerësia maksimale e fortifikimit arrijnë rreth 200 metra. Rrethimi i majës së kodrës, mbulon një sipërfage të përgjithshme rreth 1.950 m² [gjatësia maksimale 33 m; gjerësia maksimale rreth 60 m] [4]. Ai ka formë rrethore në katërkëndore të çrregullt me kënde të harkuara.

Një hyrje duket në murin perëndimor, pranë këndit jugperëndimor, e cila formohet nga ndërprerja e murit pranë një shkëmbi natyror. Rrethimi i dytë ndodhet rreth 45 m më poshtë, drejt jugut, dhe përcaktohet nga një mur i dytë i harkuar, i cili lidh dy muret anësorë. Edhe përgjatë këtij muri duket të ketë një hyrje pranë këndit jugperëndimor të rrethimit. Muret anësorë vazhdojnë poshtë shpatit jugor dhe ndalojnë në një brez të thepisur shkembor, i cili ofron një mbrojtje shumë të mirë natyrore. Gjurmë të një muri të tretë rrethues në këtë skaj të fortifikimit janë pak të dukshme në këndin juglindor, ndërsa humbasin drejt jugperëndimit, për arsye të pranisë së shkëmbit të thiktë natyror në këtë pjesë. Muret mbrojtëse janë ndërtuar me gurë gëlqerorë të çrregullt, pa përdorimin e materialit lidhës, një teknikë tipike për periudhën prehistorike ose protohistorike.

Në zona të caktuara, shkëmbi natyror është përdorur si pjesë integrale e murit, ose në raste të tjera, muri është ndërtuar direkt mbi të. Gjerësia e murit eshtë e vështirë të përcaktohet me saktësi, pasi paraqitet në formën e një trakti të gjerë e të çrregullt gurësh, por në pjesët e ruajtura më mirë gjerësia arrin rreth 2 – 2.50 m [5]. Në bazë të rilevimit të fundit që kam bërë më 18.09.2025 pranë majës së masivit shkëmbor, lartësia maksimale e mureve arrin deri në 0.80 m. Organizimi dhe teknika e ndërtimit të këtij fortifikimi tregojnë ngjashmëri me fortifikime të tjera protohistorike në Shqipëri, si ato të Malit Kolaj, Trajanit dhe Podgories në juglindje, si dhe me fortifikimet e Karosit, Hadëraj dhe Kuçit në jugperëndim të vendit.

Datimi i saktë i ndërtimit të fortifikimit të Zejmenit vjon të mbetet i pasigurt për shkak të mungesës së gërmimeve arkeologjike sistematike, por duke u bazuar në teknikat e ndërtimit dhe materialet e gjetura në sipërfaqe, mendohet se i përket periudhës së Bronzit të Vonë ose fillimit të Epokës së Hekurit, pra në periudhën tranzitore të kalimit nga Epoka e Bronzit në atë të Hekurit. Ky fortifikim është një dëshmi shumë e rëndësishme e zhvillimit të hershëm urban dhe sistemit mbrojtës në territorin shqiptar, duke pasqyruar organizimin dhe teknikat ndërtimore të kohës. Ai ka një rëndësi të madhe historike dhe arkeologjike, pasi është një nga vendbanimet e fortifikuara më të hershme në truallin shqiptar. Nga vëzhgimet e fundit arkeologjike në zonat kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore, rezulton se Fortifikimi Prehistorik i Zejmenit mund të ketë qenë pjesë integrale e një rrjeti më të gjerë vendbanimesh të fortifikuara ilire në rajonin e Lezhës dhe Shkodrës.

Fortifikimi ka shërbyer njëkohësisht si vend mbrojtjeje për banorët e tij, si qendër strehimi për popullsinë lokale në rastet kur përballeshin me sulme eventuale nga armiq të ndryshëm, por edhe si pikë vrojtimi dhe sinjalizimi. Po ashtu, ky fortifikim prehistorik, si një pikë e rëndësishme strategjike, ndoshta shërbente edhe si një qendër mbrojtëse për rrugët tregtare që lidhnin bregdetin e Adriatikut me brendësinë e Ilirisë. Në mungesë të një burimi të shkruar që ta lidhë drejtpërdrejt me një fis specifik ilir, përcaktimi etnik i ndërtuesve të këtij fortifikimi mund të bëhet vetëm nëpërmjet analizës arkeologjike dhe krahasimit me të dhënat për shpërndarjen e fiseve ilire në këtë rajon. Fisi ilir i Abrejve (ose Abroi, sipas varianteve të ndryshme leksikore), i përmendur nga autorë antikë si Hekateu i Miletit dhe Plini Plaku, banonte kryesisht në hapësirën ndërmjet qytetit të Lezhës dhe rrjedhës së poshtme të lumit Mat, me një prani mjaft të fuqishme edhe në krahina të brendshme të Shqipërisë së Veriut. Kjo shtrirje përputhet plotësisht me pozicionin gjeografik të fortifikimit prehistorik të Zejmenit, çka e bën të arsyeshme hipotezën se ky vendbanim mund të ketë qenë pjesë e territorit të Abrejve.

Megjithatë, në mungesë të gërmimeve të thelluara arkeologjike dhe dëshmive të drejtpërdrejta epigrafike apo dokumentare, kjo lidhje mbetet në nivel hipotetik. Duhet marrë parasysh gjithashtu se kufijtë midis fiseve ilire nuk kanë qenë gjithmonë të fiksuar dhe karakterizoheshin nga lëvizshmëri në kohë të ndryshme historike. Prandaj, ka gjasa që përtej Abrejve, në këtë hapësirë të kenë ndikuar edhe fise të tjera si Albanët më në jug apo Pirustët më në lindje, nëse shtrirja e tyre ka qenë më e gjerë në kohët prehistorike. Ndërmarrja e gërmimeve sistematike arkeologjike në fortifikimin prehistorik të Zejmenit do të mundësonte jo vetëm identifikimin më të saktë të autorëve të ndërtimit të tij, por edhe do të kontribuonte ndjeshëm në zbardhjen e fazave të hershme të zhvillimit të qytezave të hershme ilire në këtë rajon. Rezultatet e një ekspedite të tillë do të ndihmonin në përftimin e një panorame më të qartë mbi mënyrën e organizimit shoqëror dhe strukturat ekonomike të këtyre bashkësive në periudhën e kalimit nga Epoka e Bronzit në atë të Hekurit.

Për më tepër, këto të dhëna do të ishin me rëndësi thelbësore për kuptimin më të thelluar të proceseve të formimit dhe konsolidimit të etnosit ilir si një grup etnik i veçantë në kontekstin historik dhe kulturor të Ballkanit Perëndimor. Megjithëse aktualisht pak i njohur dhe i pazbuluar në mënyrë të plotë, siti arkeologjik i fortifikimit të Zejmenit paraqet një potencial të konsiderueshëm për t’u integruar në Trashëgiminë Kulturore Kombëtare si një monument me vlera të veçanta historike dhe arkeologjike. Përveç rëndësisë së tij shkencore në kuadër të studimeve mbi vendbanimet prehistorike në Shqipërinë Veriperëndimore, ky sit mund të zhvillohet edhe si një destinacion i rëndësishëm për turizmin kulturor, duke kontribuar në promovimin dhe valorizimin e Trashëgimisë sonë Historike në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar.

BIBLIOGRAFIA:

1- L.Gjergji, Toponamastika e Zejmenit, në: Lisi, 3, Lezhë: 1971, f. 200.

2- R.Kurti & R.Ruka, Raport mbi vëzhgimin arkeologjik në zonën kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore (Lezhë-Shkodër, viti 2017), në: Candavia, 7, Akademia e Studimeve Albanologjike / Instituti i Arkeologjisë, Tiranë: 2018, f. 150-152.

3- N.Ceka, Në fillimet e qytetit ilir, f. 65-66.

4- R.Kurti & R.Ruka, Raport mbi vëzhgimin arkeologjik në zonën kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore (Lezhë-Shkodër, viti 2017), në: Candavia, 7, Akademia e Studimeve Albanologjike / Instituti i Arkeologjisë, Tiranë: 2018, f. 151.

5- Ibidem, f. 151.