Debati mbi Qeverisjen e Trashëgimisë dhe Përgjegjësinë Sovrane.
Nga Cafo Boga, MDY – 18 Shkurt 2026
Po ndiqja deputeten Ina Zhupa duke folur në Kuvendin e Shqipërisë në replikë me deputetin Kurti, lidhur me ndryshimet në Ligjin për Trashëgiminë Kulturore dhe Muzetë dhe rolin e ndërmarrjeve apo fondacioneve private në administrimin e pasurive kombëtare. Në një vend me institucione që funksionojnë normalisht, një debat i tillë mbi “pro” dhe “kundër” nuk do të ishte i nevojshëm, sepse çështja do të ishte juridikisht e qartë. Por, duket se në Shqipëri nuk është kështu.
Si ish-anëtar i bordit të organizatës që është protagoniste në këtë diskutim dhe si dikush i përkushtuar ndaj mbrojtjes së interesit më të mirë të kombit shqiptar, e ndjeva të domosdoshme të shkruaj edhe një herë mbi këtë çështje.
Transferimi i autoritetit afatgjatë mbi Butrintin tek një fondacion privat i themeluar nga Albanian American Development Foundation nuk është thjesht një zgjedhje politike. Është një çështje kushtetuese – dhe si e tillë, duhej të ishte zgjidhur përfundimisht nga Gjykata Kushtetuese.
Butrinti nuk është një sit i zakonshëm kulturor. Ai është një pasuri e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s me vlerë universale të jashtëzakonshme. Si i tillë, mbrojtja e tij rregullohet nga detyrime ndërkombëtare detyruese sipas Konventës së vitit 1972 për Trashëgiminë Botërore, të administruar nga UNESCO. Sipas kësaj Konvente, shteti palë mban përgjegjësi përfundimtare dhe të patransferueshme për identifikimin, mbrojtjen, ruajtjen dhe transmetimin e trashëgimisë tek brezat e ardhshëm.
Kjo përgjegjësi nuk është gjuhë dekorative. Është detyrim ligjor.
Për të mundësuar këtë model qeverisjeje, Shqipëria ndryshoi legjislacionin e saj për trashëgiminë kulturore, duke krijuar një strukturë që i jep një fondacioni privat autoritet të gjerë dhe afatgjatë operativ. Pyetja qendrore juridike nuk është më nëse lejohet pjesëmarrja private. Pyetja është nëse shteti, duke ndryshuar ligjin e vet, ka kaluar nga delegimi në zhveshje efektive të autoritetit.
E drejta ndërkombëtare lejon delegimin e shërbimeve. Nuk lejon abdikimin e përgjegjësisë sovrane. Nuk ekziston asnjë shtet i njohur në botë që të ketë transferuar formalisht dhe plotësisht kontrollin sovran mbi një territor apo sit të Trashëgimisë Botërore tek një ent privat, në një mënyrë që anashkalon përgjegjësinë e shtetit sipas kuadrit të UNESCO-s.
Sipas doktrinës kushtetuese, trashëgimia kulturore kombëtare mbahet në besim nga shteti në emër të qytetarëve. Ajo nuk është një aset që mund t’i nënshtrohet privatizimit funksional. Kuvendi mund të miratojë mekanizma administrimi, por nuk mund të heqë dorë nga përgjegjësia kushtetuese.
Edhe më shqetësues është fakti që amendamenti ligjor që mundësoi këtë model qeverisjeje nuk është rrëzuar nga Gjykata Kushtetuese. Duke qenë se trashëgimia kulturore është e mbrojtur me Kushtetutë dhe mbahet në besim nga shteti, çdo ligj që ndryshon në mënyrë thelbësore autoritetin kujdestar mbi një sit të UNESCO-s kërkon një shqyrtim të rreptë kushtetues. Mungesa e një ndërhyrjeje të tillë ngre shqetësime legjitime nëse amendamenti është shqyrtuar me rigorozitetin që kërkon një çështje kaq themelore. Kur kontrolli kushtetues duket i përmbajtur në çështje që prekin sovranitetin kombëtar, lindin pyetje të pashmangshme mbi pavarësinë institucionale.
Parimi në lojë është hierarkia.
Një fondacion – pavarësisht kredencialeve – nuk është organ sovran. Nuk është i zgjedhur nga qytetarët. Nuk është i mandatuar nga Kushtetuta. Nuk i nënshtrohet të njëjtave kërkesa transparence të së drejtës publike që i imponohen institucioneve shtetërore. Nëse kontrolli operativ afatgjatë mbi një sit të Trashëgimisë Botërore i besohet një entiteti të tillë, edhe nën mbikëqyrje formale, balanca e autoritetit zhvendoset në praktikë.
Kjo zhvendosje krijon dobësi reale juridike.
Së pari, çështja e supremacisë: Në rast konflikti mes vendimeve të fondacionit dhe autoriteteve rregullatore shtetërore, ku qëndron pushteti përfundimtar në praktikë?
Së dyti, çështja e mbikëqyrjes: A janë mekanizmat e kontrollit parlamentar dhe gjyqësor realë dhe të vazhdueshëm, apo thjesht formalë?
Së treti, çështja e kohëzgjatjes: Një delegim afatgjatë, i strukturuar për të garantuar autonomi, rrezikon të krijojë një gjendje faktike të përhershme që tejkalon vullnetin politik që e autorizoi.
Së katërti, çështja e precedentit: Nëse Butrinti mund të vihet nën autoritet privat të zgjeruar përmes ndryshimeve ligjore, çfarë pengese ligjore ekziston për pasuri të tjera kombëtare?
Këto nuk janë kundërshtime politike. Janë shqetësime kushtetuese.
Sipas Konventës së Trashëgimisë Botërore, përgjegjësia para-UNESCO-s mbetet tek shteti. Nëse standardet e ruajtjes dështojnë apo qeverisja rezulton problematike, është Shqipëria – jo fondacioni – që do të përballet me pasojat ndërkombëtare. Kjo e bën thelbësore që dallimi mes administrimit operativ dhe kontrollit sovran të mbetet i qartë dhe i pakompromis.
Efikasiteti nuk është standard kushtetues. Ligjshmëria është.
Ekziston një ndryshim thelbësor mes punësimit të ekspertizës dhe ristrukturimit të sovranitetit.
Trashëgimia kulturore nuk është projekt zhvillimi. Nuk është biznes. Është një besim kushtetues. Çdo strukturë që në dukje nënshtron autoritetin shtetëror ndaj qeverisjes private rrezikon të minojë këtë besim.
Butrinti i paraprin Republikës së Shqipërisë. Ai i përket kombit – jo një ministrie, jo një qeverie të radhës, dhe sigurisht jo një fondacioni privat. Qeveritë janë të përkohshme. Fondacionet janë të përkohshme. Trashëgimia është e përhershme.
Standardi juridik duhet të mbetet i thjeshtë dhe i pakompromis:
Shteti mund të delegojë detyra.
Nuk mund të delegojë sovranitetin.
Nëse kjo vijë turbullohet, nuk kemi thjesht një eksperiment qeverisjeje.
Kemi një rrezik kushtetues.
Dhe rreziqet kushtetuese, sapo normalizohen, rrallë mbeten të izoluara.