Skënder MULLIQI

Shumica e viktimave të gjenocidit në Kosovë, kanë qenë mëshkujt të pa armatosur, të lidhur dhe të vrarë.Logjika e gjenocidit ka qenë vrasja masovike e burrave, grave dhe fëmijëve, duke i kombinuar faqet e zeza serbe më dhunime mbi gratë dhe vajzat shqiptare në istikamet e tyre të fëlliqura. Pastaj shkatërrimi i pronave dhe zhdukja e kulturës dhe artit, vrasja e njerëzve eliatar , dhe si qëllim përfundimtar ka qenë zhdukja e shqiptarëve si entitet. Gjenocidi u shkaktua duke i zbatuar platformat dhe elaboratet serbe më të ndyta histiorike kunder shqiptarëve. -Logjika e Urbicidit: Urbicidi është shprehje që është krijuar në shekullin e kaluar, e që nënkupton aktivitetin, që ka për pasojë zhdukjën e qyteteve, duke pa mundësuar jetesën e qytetarëve të atyshem.Bëhët fjëlë për një neologjizem që rrjedhë nga fjala latine – urbis-qytet, dhe cedere –shkatëro dhe vrajë.Në kuptimin e ngushtë të fjalës është aktivitet në kuptimin e ”zhdukjës’ të ndonjë qyteti, përmës rrënimit dhe ndërrimit drastic të strukturës demografike, deri të kuptimi më i gjërë të spastrimit etnik. I shkrova këto radhë lexues të ndëruar për të bërë të ditur më afër kuptimin e fjalës URBICID, të cilën serboqetikët e zbatuan në praktikë më rastin e shpërbërjës më dhunë të ish-Jugollavisë. Shëmbuj të urbicidit kemi pasur më së shumti në Bosnje dhe në Kosovë. Urbicidi është primitivizem serb , të cilët kurrë nuk u liruan. Serbët gjithmonë tentuan të zhdukin traditat tona historike e kulturore, falsifikuan historinë dhe tentuan të zhdukin edhe identitetin tonë kombëtarë, por që nuk e arritën kurrë. Serbia dhe regjimet e saja kurrë nuk u liruan nga frustrimet dhe budallakinat gjoja mbi të drejtën e tyre historike në Kosovë. Ata deri më sot nuk i takuan botës të civilizuar, duke i edukuar çdo gjeneratë të tyre për së mbrapshit! Shëmbulli tipik i urbicidit ndër të tjara në Kosovë, është edhe instalimi i Kishës Ortodokse Serbe në hapësirat e Univerizitetit të Prishtinës, jo për të predikuar fenë, por për shkatërruar hapësiren univerzitare, dhe për të torturuar dhe dhunuar trurin e studentëve dhe të qytetarëve. Ajo duhet të defunksionalizohet apo të rrënohet, së bie ndesh më të gjitha normat ligjore dhe qdo rregullativë tjetër relevante për objektet e kultit në Kosovë. Kur bëjmë fjalë për këtë objekt insitucionet tona shtetërore ishte dashur të marrin masa që ajo mos të funksionalizohet, së edhe kështu si germadhë e kriminelit të luftës, Millosheviq në qënder të qytetet është tepër irrituese.

ALB-Ret. Gen.  Piro AHMETAJ

I. A reminder of the consequences of a barbaric war in Milosevic’s Serbia (1991-1999)

As is well known, the USSR disbanded almost peacefully on the eve of 1990, as did the Warsaw Pact (February 1991).

For 40 years, the Yugoslav Federation had benefited from Tito’s approach “neither east nor west.”. The 90s found it with a more moderate regime concerning property, human rights, religion, and economic status. A stark difference from the exhausted People’s Socialist Republic of Albania, for instance.

Despite optimistic expectations, the first pluralist elections in 1990 were won by Milosevic’s extremists. In mid-1991, Slovenia, Croatia, and Macedonia declared their independence. In the autumn of 1991, the Serbian army demolished Vukovar, even bombing the ancient city of Dubrovnik like barbarians!

The ethnic and religious conflict in Bosnia was the bloodiest. Independence was recognized internationally in April 1992, but the army of the notorious General Karadzic did not recognize the independence and kept Sarajevo under siege for 44 months. During the genocide in Srebrenica (July 11-22, 1995), 8,000 Muslim men, women, and children were barbarically killed. This massacre punished Milosevic & Karadzic as war criminals but also brought shame to weakness of the UN (Blue Helmets), the EU, etc.

The Dayton Accords (December 14, 1995) ended the four-year war. Bosnia and Herzegovina was recognized as a state of three peoples and two entities, B&H and Republika Srpska. But the skeptical strategists of the time stressed that “this was not a 100% just peace, but it was certainly fairer than the continuation of the war!”

Our Kosovo remained the last battlefield of the Milosevic massacre (1998 – June 11, 1999), with over 15,000 killed, 5,000 missing, and 850,000 Albanians forcibly expelled from their lands.

In summary, after 20 years of brutal war occurring in front of the eyes of Europe. Citizens of Bosnia, Kosovo, Croatia, Slovenia, North Macedonia, Montenegro, and Serbia, have paid greatly for peace: “about 300 thousand citizens lost their lives and more than 5 million people, left their homes, properties and fled in fear for their lives.”

After the war, there was more at stake than a “honeymoon decade”, where countries (with bloody histories …) entered a race for the fastest NATO and EU memberships. Thanks to US support: “Croatia, Slovenia, are members of NATO and the EU. [Additionally], Albania, Montenegro, NM are members of NATO “, which including Serbia “have been waiting at the door for years not only for the standards [of membership] but also for the bureaucratic details of EU membership! ” Meanwhile Kosovo and B&H continue with “desperate efforts towards NATO and the EU”.

However, I believe that we had dreamed little of these achievements, but the questions about the return of bloody conflicts in the region after less than two decades of peace!

Forget but not forgive remains as a “message-EPITAPH” not only for the martyred Kosovo and B&H, Macedonia, Montenegro, Croatia, Slovenia, and Albania which paid dearly for Milosevic’s madness but also for the USA, NATO, which contributed so much to achieve peace in a region gripped by hatred and bloody wars.

II. Strategic assessments on the risk of a New Balkan War:

I have followed and shared with colleagues in Washington, Brussels, Berlin, Rome, Bucharest, Sofia, Pristina, Podgorica, Sarajevo, Skopje, Belgrade, and of course in Tirana, assessments on the risk of a “New Balkan War”, where we see rising some of the strategic questions:

Why do they spend more than €1 billion a year on defense (equal to about 7 years’ expenditure in Albania & 10 in the Republic of Kosovo, respectively)?; So why arm yourself (mainly from Russia) with Tanks, Mig-29, Mi-35 combat helicopter, Pantsir-S missile (& FK-3), etc.? In other words, who is endangered, and who is threatening Serbia?!

Is it equivalent that Belgrade raids a police detachment enforcing the reciprocity of license plates, with military troops, on the border with Kosovo? Belgrade accuses the Pristina government of threatening the “existence of the Serb minority”. Akin to the claims made by Russia in 2014 and beyond on Ukraine’s sovereignty!

Is it diplomatically correct for the Russian Ambassador to inspect the Serbian army on the borders of a sovereign state/Kosovo!? Is Moscow trying to manipulate and incite Belgrade for its geopolitical goals (?) While Serbia remains “in debt” to Kosovo’s blockade in the UN and its economic, energy, gas pipelines, etc. dependence?

Does this serve as a show of power from Russia to NATO and the US that “it will defend its key ally in the event of a regional war”, as well as test their determination “not to hand over Kosovo’s northern municipalities under the control of Belgrade” (?), while Kosovo is not part of the collective defense (Article 5)?

Well-known Balkan strategist Janusz Bugajski sees Serbia as Russia’s hostage in the Balkans, adding that “to increase the geopolitical weight in Southeast Europe, Moscow can use the Serbs to start a new war with its neighbors.” He further adds: “Gambling with Kosovo can be part of a wider offensive to protect Serbs” in B&H, Montenegro, NM, Croatia, etc., which according to Minister Vulin ” have the right to reunite in a single state”!?

Following Milorad Dodik’s threats to oust Republika Srpska from National Institutions (Armed Forces/Army, Taxes, Medicines Agency), the UN envoy to Bosnia, Christian Schmidt, sounded the alarm: “Bosnian Serbs are threatening to form their army, which would lead to a New Armed Conflict” as well as: “to avoid another bloodshed like the one between 92-95, the internationals, must increase the peacekeeping forces!”

Also, the Croatian Ambassador in Tirana, Zlatko Kramaric, does not spare criticism for the internationals (EU), who according to him support or react in a delayed manner: “they could not escape the syndrome of concessions to “small dictators”, who, if not stopped in time, could cause a catastrophe on a global scale.”

The return of a bloody war and rusty minds may satisfy extremists, organized crime, the oligarchs in power, and the army of the corrupt, but it is a knife in the back to the measures of mutual trust and the Euro-Atlantic integration agenda of the countries of the region.

To this alarm on the ground, not only Belgrade but also Moscow officials, responded nervously: “The wick of the Balkan barrel are the Albanian ultranationalists?!”

On the other hand, with the EU considered by strategists as “lacking a wheel”, in tandem with the US focus on China and “predictable” relations with Russia, the Kremlin may “geopolitically benefit” the option of military confrontation in the region.

But on this “new eve of war”, the “visit of hope” (I shall call it) of Assistant Secretary of State Gabriel Escobar (November 8-10) took place, initially in Bosnia and Herzegovina, where he expressed: “US determination to protect the Dayton Agreement and prevent the collapse of institutions.” After the official talks, including with Mr. Dodik, he stated that: “the possibility is open to withdrawing the decisions taken and reiterated that the USA remains committed to not allowing a new war in the region”. While after the visit to Montenegro, and almost a month later North Macedonia and Albania he received assurances from the local authorities for: “continuing to accomplishing of NATO obligations and the EU integration agenda!”

III. Can the ghosts of war recycling be avoided and how can lasting peace be built for the Balkans as well ?

Writer Misha Glenny in his book THE BALKANS (1804-2012) investigates the roots of bloodshed, occupation, and nationalism for the south-eastern tip of Europe. Among other things, he reveals that: “the countries we think of as relentless enemies, over the centuries have created impossible alliances”, and exposes the often-catastrophic relationship between the Balkans and Europe, raising critical questions!

With the status of an expert with experience in weighing the risks and opportunities of regional security and NATO matters, I would strongly advise regional state actors to exercise the “Open Balkans, Berlin Process, CEFTA,  or with any other designation” agreement with a package of Confidence and Security Building Measures (CSBM), through which member countries must commit that:

1. They have no official goals (Aims), do not plan offensive operations (Ways), and do not develop military skills & capabilities (Means) that threaten cross-border countries; to respect the Dayton Agreement concerning Bosnia and Herzegovina and beyond.

2. They implement the NATO standard for defense spending (not more than 2%) and discontinue armaments programs (Aircraft, Missiles, Combat Helicopters, Tanks, etc.) that disrupt military power balances (in the air, land, and sea) between the 6 signatory countries.

3. Will not establish installations nor conduct military activities, respectively in 20 km air distance and 5 km land distance, from the official borders of the signatory countries.

4. They exchange information between national intelligence agencies regarding arms trafficking, ADM, organized crime, radical groups, terrorists, etc.!

5. Will not allow their territories (air, land & sea) to serve as arms crossings for potential adversaries of NATO/EU countries (Russia, China).

6. Will be structures, capacities, and a memorandum of cooperation for joint responses in cases of civil, natural emergencies, medical epidemics, etc.

7. The agreement will be subject in advance to a comprehensive discussion with prominent representatives, citizens, and interest groups so that its approval can be achieved with the widest possible consensus among political parties.

8. The agreement, including this package with the preconditions of mutual trust, remains open for discussion and approval by the parliaments of the 6 Balkan countries, (Albania, Bosnia, Montenegro, North Macedonia, Kosovo & Serbia), but based on the principle of self-determination, can be signed even between countries that have no claims or agree to the above preconditions.

11. Agreements focused on economic interests (free movement of citizens, goods, markets, services, and investments) must have as a prerequisite the package of Mutual Trust Measures according to the above points.

12. They establish a Board of Experts, to formulate the Draft-Agreement and the implementation matrix with obligations from the institutions of the signatory countries.

13. They establish a Joint Committee (Regional Steering Committee) to monitor and inform in real time the authorities of the member countries on the fulfillment of the obligations by the respective institutions according to the final matrix that will accompany the agreement.

14. The member countries of the South-Easter Region (Croatia, Slovenia, Montenegro, Albania, NM, Bulgaria, Romania), to submit to NATO, a strategic risk assessment and to formally request the preparation of the operational plan (Contingency Plan) with joint response scenarios if any of the countries or geopolitical status quo in the region is threatened.

15. Any agreement, including this package of preconditions of mutual trust, will (must) be consulted with the USA and NATO before approval, which remains critical to peace, stability, the region’s Euro-Atlantic integration agenda, and have geopolitical interests and responsibilities in the Region and the Mediterranean.

In addition, with the humility of an expert, with more than modest experience and contributions in matters of national security, in the region, in NATO, etc., I would publicly and fraternally advise political actors and institutional actors in Tirana and Pristina, due to vital national interests, that they: “avoid political abuse, populist-electoral façades, personalization and irrational grudges between them.” Moreover: “to kneel before the bloody history as well as state responsibilities by preparing a Strategic Partnership Platform between the Republic of Albania and the Republic of Kosovo. In other words, the implementation of the project: “Two States One Nation” and the “Smart Project” on sovereignty and protection of national interests, confirming that this “delayed approach” does not threaten any country, but will contribute as a rational balance for the long-term peace of the region.

Finally, evil when forgotten is repeated even more painfully; the screaming cry “People stay Vigilant”; Peace, security, and democracy are not eternal gifts “, remain global lessons as well as alarm bells to stay awake and work/fight every day.

Considering these lessons and not only, I believe even stronger than NOT the ghosts of the recycling of WAR and centuries-old bloodshed but PEACE, the agenda of Euro-Atlantic integration & prosperity, remains the only mission of the Balkan fellow citizens.

General ® Piro AHMETAJ,

Seignior Expert on National, Regional & NATO Matters,

Vice President of the Atlantic Council, & Former:

Military Adviser to the President;

Deputy Chief of Staff of AAF & 

National Representative to SHAPE/NATO.

Analizë / nga Eugent Kllapi

Sipas studiuesit francez Bertrand Bareilles, në vitin 1938, Shqipëria kishte 420 të diplomuar në shkollat më të rëndësishme të nivelit universitar. Në sistemin universitar në vitin akademik 2017-2018, INSTAT thotë se janë 129,394 studentë, kurse për vitin akademik 2016-2017 kishte 139,607 studentë. Interesant është fakti që numri i studentëve për 80 vjet nga viti 1938 në 2018 është rritur 308 herë. Sipas INSTAT per 6 vjet studimi kemi 810 mijë studentë. Në një vit akademik me rrumbullaksim kemi 120 mijë studente në mos më shumë. Ky është një triumf i arsimimit dhe njëkohësisht disfatë për jetën, ndryshe quhet paradoks. Me shtimin që shoqëria do të arsimohet, me më shumë fuqi ajo është në mungesë dhe e papapunë. Një në 3.5 të rinj janë student në shkollat e larta. 23 për qind është raporti i studentit me tërësinë e studentëve e aq më shumë ata nuk kanë punë. Etnopsikologu Gustav lë Bon në librin e tij ‘Psikologjia e popujve dhe e turmave’ në lidhje me arsimin masiv rreth viteve 1900, flet pikërisht për të njëjtin problem në Evropë. Shumësia nuk do të thoshte cilësi në arsim dhe do të thoshte sipas tij shkretim qytetërimi të Evropës. A po duket ky shkretim sot në Evropë, kjo është analizë më vete dhe e gjatë në historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare, por Shqipëria po ndjek të njëjtën linjë. Ndryshe, amerikanët specialistë të shkolluarit e brezit të sotëm me të meta i kanë quajtur ‘analfabetë funksionalë’. Kjo armatë pas 10 vjetësh arrin përafro 1 milion dhe pas 20 vjetësh një në dy persona mund të jetë me shkollë të lartë. Të rinjtë që do të duan të futen në shkollë të lartë pas 10 vjetësh do të përballen me një brez të vjetër që janë të shkolluar. 80 për qind do të jenë të gjithë me shkollë të lartë. Dhe sigurisht e ardhmja është më e dhimbshme, të gjithë të rinjtë pa sigurime shëndetësore dhe shoqërore neser pasnesër do i flakë sistemi si lecka, për të mos thënë që kj odo jetë një nga krizat më të mëdhaja të Shqipërisë në të ardhmen.

Njerëz me diplomë ujqër për njeriun me diploma.

Në këtë lloj situatë krijohet një ‘ushtri industriale moderne’ që do vetëm fitil për të shpërthyer si baruti, që bën presion dhe protestë përkundrejt kushteve, si dhe kthehet mbrapsht të zhvillimit ekonomik, pra e kundërta e zhvillimit, krizë. Ndryshe kjo ushtri është quajtur nga Karl Marks, si ‘ushtria rezervë industriale’. Kur kemi një fazë aktuale të kapitalizmit, e cila ndërthur sistemin demokratik me monopole, oligopole, duaopole a forma të përqendrimit të kapitalit rikthehemi në teorinë e Marksit mbi kritikën që i bën ai ekonomisë së lirë të tregut në stadin e demokracisë klasike, ose të hershme (fazat e para të saj). Për t’u kuptuar, kjo nuk është kritikë e demokracisë së konsoliduar nga ai, por ka tipare të hershmërisë së kapitalizmit të egër ose formë klasike e të bërit kapitalizëm në një demokraci difektoze dikur ne vendet evropiane dhe amerikane. Po e shtjellojë pak më qartë problemin aktual me një citim të marrë nga një studiues filozof, Karl Poper. Në librin e tij ‘Shoqëria e hapur dhe armiqtë e saj’, ai citon Marksin për kapitalin që ‘përqendrohet në pak duar’ dhe akumulimi i kapitalit do të thotë, “rritje e prodhimtarisë, rritje e pasurisë dhe përqendrim i pasurisë në pak duar”, “rritjen e mjerimit dhe e varfërisë, punëtorët mbahen me pagat sa për të ekzistuar ose vdesin urie, kryesisht nga fakti që punëtorët e tepërt, të quajtur ‘ushtria rezervë industriale’ mban pagat në nivelin më të ulët të mundshëm, që ndodh si centralizim i kapitalit”. Evropa dhe Amerika e rirregulloi këtë politikë me Ligjin e Pronës, Ligjin Antirust, shërbimet sociale, etj., kurse në Shqipëri asgjë. Sa më tepër është rritur shkollimi këtë 10 vjeçar, aq më tepër Shqipëria është në stadet e fundit në çdo aspekt të jetës së saj në lidhje me vendet evropiane, rikthehemi në fis. Me fjalë të thjeshta, studenti sa do të mundohet të marrë dije të kompletuara përballet me një varfëri në rritje, falë diplomës ai ka pothuajse asgjë dhe është i fundit i Evropës përballë evropianit që ka shkolla profesionale më të shumta dhe është shumë herë më mirë se ai. Tregu i punës kërkon më shumë njerëz teknikë profesionale, sa me atë forcë shtohet dëshira e të rinjve për të shkuar në shkolla të larta.

Çfarë thonë faktet e këtyre viteve?

Në anketa që Shërbimi Kombëtar i Punësimit ka bërë në vitet 2008, 2010 dhe 2012 me bizneset, ka gjetur se mungesa e aftësive është e pranishme në të gjithë sektorët e ekonomisë. Këshilli i Investimeve, në një anketë, referoi se mungesa e kualifikimit të punonjësve ishte një ndër gjashtë shqetësimet kryesore.Qeveria i jep një rëndësi të madhe arsimit profesional nga mandati i saj nga 2013 në 2018 por shikohet se duhet profesionalizuar më mirë trupa mësimore, ambientet dhe laboratorët e praktikave mësimore që janë krejt të vjetruara, ndërsa arsimi profesional ndiqet nga nxënësit më të dobët të ciklit nëntëvjeçar. Informacionet demografike tregojnë se numri i nxënësve që u regjistruan në arsimin e mesë, klasa 10, do të zbresë nga 60,139 nxënës (për grupin e personave të lindur në vitin 1998) te 39,612 nxënës (për ata të lindur në vitin 2005). Në vitin arsimor 2016-2017, në shkollat profesionale u regjistruan 20,981 nxënës, me një rënie të lehtë nga viti 2015-2016. INSTAT raportoi se për vitin shkollor 2014-2015 në shkollat profesionale u diplomuan vetëm 4,702 nxënës. Ndryshe nga sa thuhet se dëshira po drejtohet për nga profesionet dhe nga shkollat profesionale. E para dhe më e rëndësishmja është se investimet e huaja sipas Bankës Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim dhe Bashkimi Evropian po shkojnë më shumë në Serbi dhe Maqedoni. Shqipëria nuk i plotëson kushtet për të thithur investime masive. Madje dhe kinezët e dikurshëm me mall për Shqipërinë po shkojnë drejt vendeve të tjera të Ballkanit. Investimet më të mëdha në Ballkan po shkojnë në Serbi, Maqedoni, Mal të Zi. Për vetë faktin që ish-Jugosllavia nuk i prishi gjithçka që i doli para, e ka ruajtur strukturën e zhvillimit dhe ndërtimit industrial. Pesha e investimeve të industrisë në Ballkan shkon për nga Serbia dhe Kosova. Kjo të lë të kuptosh se Shqipëria nuk ka peshë në industri, sipas raportit të fundit të Bankës Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim ajo e ka peshën e saj ekonomike në administratën publike. Mungon teknika dhe prodhimi. Nga ky fakt del që pikërisht në Shqipëri çalon lënda e parë e punës profesionale. Industria dhe bujqësia, sidomos blegtoria dhe përpunimi i tyre. Puna profesionale është e lidhur zinxhir me të gjitha hallkat e tjera prodhuese deri te ajo e shërbimit. Një rritëm të shpejt Shqipëria po proklamon agro-kulturën, fshatra të zgjedhur për ndërtimin e turizmit dhe agrikulturës, megjithatë projekti ‘100 fshatrat’ duan shtysën e fshatrave të tjerë që po zhduken nga faqja e dheut dhe ku po humbasin sasi të mëdha natyrore. Pa këto kushte shkollat profesionale janë invalidë dhe të paralizuara, nuk ka asnjë vlerësim dhe asnjë perspektivë për to. Turizmi nuk mundet dot të mbajë gjithë këtë peshë mbi supe. Edhe Greqia, vendi fqinjë që është pararojë në turizëm ka ngritur rëndësinë e fshatit, teknikës që në vitet 1980 dhe ngre bujqësinë bashkëkohore.

Ku ndodhet udhëkryqi i shkollimit?

Deri tani jemi në këtë situatë. Piramida e madhe është me më shumë studentë në arsim të lartë, një piramidë e vogël është me nxënës të shkollave profesionale. Nevoja kërkon punë të profesioneve të ndryshme. Punët për shkollë të lartë sa vijnë e ulen, punë për njerëz me formim profesional sa vijnë e rriten, kurse nga ana tjetër me prirjet e sotme ndodh e kundërta, shumica duan shkollat e larta ku kanë një vetëbesim më të lartë për veten dhe të ardhmen e tyre. Ky vetëbesim shkatërrohet kur kërkojnë punë dhe gjejnë punë profesionale teknikë të mesëm, elektricist, hidraulik, sekretare, kamerierë, agjente shërbimesh, shitëse, kryesisht shërbime. Neve si shtet dhe si shoqëri nga ana tjetër na duhet të xhirojmë sistemin tonë të dështuar me prirje nga shkencat shoqërore, ku të gjithë kërkojnë të bëhen filozofë dhe dalin të papunë. I gjithë populli është filozof, si dikur i gjithë populli ushtar, tashmë i gjithë populli filozof, poet, gazetar, ne na duhet i gjithë populli teknicien. Në këtë mënyrë piramida e madhe e shkollave të larta dalëngadalë shteron dhe piramida e vogël e shkollave profesionale ngrihet.

Kjo piramidë mund të shtohet në disa mënyra.

– Duke i ngritur shkollat profesionale me kushtet moderne, laboratorë, infrastrukturë, burime njerëzore, literaturë bashkëkohore. Kjo rrit profesionalizmin.

– Duke iu dhënë një premisë shkollarëve teknikë se mund të jenë armata profesionale e institucioneve shtetit në radhë të parë dhe e PPP në radhë të dytë në punët private. Privatët kërkojnë punonjës të specializuar që mund të gjenden fare mirë aty me bashkëpunimin publik-privat.

– Duhet certifikim serioz mundësisht ndërkombëtar për të krijuar atë besimin e humbur të zanateve dhe profesioneve të profilizuara, kjo rrit premisën e ndjekjes së këtyre shkollave.

– Duke i dhënë një rrogë mujore normale për të jetuar normal për stadin e jakave të bardha. Kjo rrit premisën për shtresën e mesme dhe për vrullin e zhvillimit shoqëror.

– Duke i krijuar një strategji kombëtare për rëndësinë e punësimit të shkollimit profesional, me kusht thelbësor dhe qenësor që rroga të jetë e nivelit normal, te themi më e ulëta 400 mijë lekë.

– Kjo bëhet vetëm me forma keinsianizmi nga institucionet shtetërore në ekonomi dhe në institucione, apo në forma mikser të ekonomisë, pra duhet hequr dorë nga kapitalizmi i hershëm ku nuk ka as sigurime, kontrata, mbështetje, sindikata, aksione.

I njëjti model është në Evropë dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës që pas luftës së dytë botërore. Dalëngadalë për 10 vjet piramida e madhe e shkollave profesionale do të arrinte në 129 mijë punëtorë të profesionalizuar që mund t’i shërbenin si institucioneve dhe vendit, si privatit dhe institucioneve, si vetes dhe shoqërisë, si shoqërisë dhe zhvillimit të përgjithshëm kombëtar. Zhvillimi i tillë i burimeve njerëzore do të kthehesh nga ‘ushtri rezervë industriale’ dhe një bombë sociale për shpërthime krizash në ushtri industriale që do të zhvillonte më pas shtetin, shoqërinë dhe vetë kuptimin e shkollave të larta.

Çfarë po ndodh sot në Shqipëri?

Në përgjithësi ekonomia e shërbimeve ka tiparin mekaniko-automatik të bërjes së punëve. Kjo nuk do të thotë që më shumë se punëtorë mekanikë, kërkohen individë automatë për kryerjen e punëve, që do të thotë që kërkesat për punësim, nuk varen më shumë nga arsimi i lartë në profesionalizëm, sesa nga elektronizimi a automatizimi i mjeteve të prodhimit, që kërkon individë të përqendruar rreth një procesi automat, me status të ulët profesional, punëtorë robot dhe punëtorë të nënshtruar. Jo më kot kërkohet ose shikohet me mëdyshje specializimi, ekspertiza, profesionalizimi, sesa përvoja në punë që zhvleftëson jo rrallë certifikimin dhe në pamje të parë duam shoqëri me stade të specializuara. Shumë punë nuk duan CV-të por miqësitë për punësim, duna sekserin, ndërhyrësin, nuk i duan notat dhe i mëshojnë fort eksperiencës. Për paradoks, gjithë biznesmenët, apo kapitalistët e rinj me një kulturë të re kapitaliste (anadollake me tipare feudalizmi dhe amatorë në kapital, injorantë që nuk dinë të ngrenë kapital), kur shikojnë që u troket në derë një ekspert, i kthejnë kurrizin. Ka dalë dhe shprehja e famshme “Je tepër i kualifikuar, nuk bën për ne”. Shërbimet motivojnë bindjen, propagandimin shabllon sesa idetë novatore të individëve, krijimet e tyre. Ato nuk përfillen nga një kuadër i përcaktuar i bizneseve si mënyrë e të sjellit të kompanive, për këtë mendojnë kompanitë nëna që prodhojnë platforma strategjike ideore. Vetëm një 10 për qind e tyre kanë fatin të konkurrojnë me kualifikimin, pjesa tjetër bëhen specialistë të shumtë. Shumica e ushtrisë së radhës së parë të shërbimeve si bletë punëtore apo milingona luftuese janë femra telekomunikacion, postë, biblioteka, media, tatime, arsim në marrëdhëniet publike të shumë institucioneve, shitëse butikësh, etj. Me këdo të takohemi në hapin dhe në zyrat e para, do të shihet kjo tendencë. Kapitalisti ankohet shpesh se “ka punë, por nuk ka specialistë”. Në vendet e zhvilluara ka vende për punë të specializuara, ka trajnime, specializime, në mos shkollë të specializuar që u bëjnë punonjësve drejtuesit e bizneseve, ka partneritet siç përflitet privat-shtet mbi politika përzgjedhëse që në bankat e shkollave. Më shumë se arsyetimi duhet bukuria. Dhe njëkohësisht armata e të papunëve rritet në përpjesëtim të zhdrejtë me punët që ekzistojnë në treg. Kurse shkollat teknike të larta si inxhinieritë, arkitektet, etj., janë në masë më të vogël burimesh njerëzore dhe kanë më shumë punë, madje nuk i përballojnë dot. Një teknik kompjuteri i rritet paradoksalilsht mundësia për punët në 10, 20 raste, një në shkencat shoqërore i ulen mundësitë në 10, 20 raste.

Paradoksi vazhdon, institucionet mërzejnë

Në fjalimin kur Sokrati ndodhej përpara dhe kundër gjithë parisë së aristokratëve athinas në antikitet, që në një farë mënyre quheshin oligarkë në kuptimin e sotëm dhe të djeshëm pasi kishin marrë gjithë pasuritë e mundshme dhe nuk linin që të mbizotëronte e vërteta në Athinë, ai shprehet me një sentencë, “meqë jap gjykimin më të saktë se ju të gjithë, siç duket, mua më përket të marr edhe pagat tuaja”. Sokratë ka pak në këtë botë, sigurisht që ata nuk mund të jenë në anën tonë të kufirit, ‘sokratidë’ ka sa të duash. Në shumësinë e atyre që do të këmbëngulnin se shkollat profesionale janë kyçi i suksesit në këtë ‘demokraci’ dhe në këtë lloj rendi me forcë të bërtituri nga trotuari në trotuar, ‘kapitalizëm’ shumë do të thoshin se po, megjithatë kjo ‘po’ do të thotë gjithçka dhe njëkohësisht asgjë. Qeveria dhe kryeministri Edi Rama argumenton se shkollat profesionale janë çelësi i suksesit të rinisë së sotme këtu në Shqipëri. Unë do të isha me kryeministrin po mos të më sëmbonte thënia e famshme, se “më shumë mik se ty, kam të vërtetën”. Pikë së pari, duhet të diversifikohet popullsia dhe të kontrollohet migrimi i popullsisë. Ky faktor kyç do të çojë në decentralizimin e qendërzimit të burimeve natyrore dhe njerëzore, profesionale si dhe ekonomike në rrafshin qendror dhe rajonal. Shumë ekspertiza botërore tregojnë se centralizimi i burimeve sjell krizën në qytetërim, është paradigmë e pakundërshtueshme. Jemi në kushtet kur ndodh qendërzimi i burimeve natyrore, njerëzore, ekonomike dhe kulturore që lulëzon gjithçka, kthehet kundër vetvetes, vdes gjithçka. Ndodh centralizimi i çfarëdolloj pushteti në çdo aspekt të jetës, jo decentralizimi shoqëror, kulturor, ekonomik politik ose ndryshe patriarkalizmi, elitarizmi ekstrem, monopolizimi, kulti i individit dhe udhëheqësia. Këto çojnë në krizën e qytetërimit. Zhvillimi teknologjik ka arritur në stadin e robotizimit në revolucion postindustrial, një përzierje të mekanikës me elektronikën, ne duhet t’i rikthehemi mekanikës po me stade moderne. Kapitalistët duhet të motivojnë vetë që punëtorët të jenë të kënaqur që të mos ketë konflikte social-politike. Madje kapitalistët e paditur, amatorë në kapitalin e tyre 30 vjeçar kthehen kundër si vetë shkollat, vetë politikat, vetë dëshirat e të rinjve. Pra, duhet që politika të ndërmarrë nisma konkrete ekonomiko-politike për shërbime sociale. Pas luftës botërore në Britani të Madhe ishte një moto “Përkujdesje e individit nga lindja deri në varr”. Ka 28 vjet që në Shqipëri shteti do ta vrasë individin, do ta shkatërrojë dhe po e shkatërron, nuk do të përkujdeset, pasoja duket shoqëri që do të arratiset në emigrim. Pas luftës së dytë botërore mendimi filozofik ra në pikëpyetje dhe hodhi pyetjen ekzistenciale për individin.

 Ku kemi gabuar?

Mulliri duhet të lëvizë, niseni nga armata profesionale, si dikur Napoloni me ushtrinë e vet profesionale! Në këto kushte, kush nuk do të donte të bëhesh Napolon.

Agim Baçi

Nuk është aspak e lehtë në fakt t’i mbushësh mendjen sot një adoleshenti se sfidat në këtë botë zgjidhen duke besuar më shumë te vetja, pasi në një botë spektakli është gjithnjë e më e vështirë të kuptosh ku ndahet e vërteta me gënjeshtrën. Edhe për mjaft të rritur nuk është kaq e thjeshtë të dallohet ky hendek. Madje ka shumë të rritur që nuk kanë mundur të shohin kurrë asgjë as te vetja e as te tjetri edhe pasi janë rritur dhe janë bërë prindër. Ndoshta kjo vjen pikërisht se kurrë nuk kanë guxuar ta kundërshtojnë ligësinë që na mbjell në shpirt tallja që i bëjmë tjetrit, apo netët pa gjumë kur dikush është tallur apo na ka fyer ne të rriturit apo fëmijë tanë. Aq më shumë duhet të shqetësohemi sot, kur përmes telefonave, internetit e gjithçkaje tjetër që transmeton gjendjen dhe fjalët tona, tallja nuk mbetet thjesht jona, por bëhet publike, shpërndahet duke tronditur këdo, sidomos të vegjlit, adoloshentët, që nuk arrijnë të kuptojnë fuqinë e gabimeve të çastit, sidomos të gabimeve që kanë të bëjnë me botën e tyre në rritje e plot enigma për mendjen dhe trupin e tyre.Në fakt, çdo qytet në botë ka shpirt dhe shpirti i qytetit janë fëmijët tanë dhe miqtë e tyre. E nëse ne të rriturit jemi treguar të pakujdesshëm që të mbajmë qytetet ku jetojmë me një shpirt të pastër, me njerëz që të adhurojnë të mirën, apo që kemi heshtur përpara së keqes së përditshme, atëherë mundet që këtë pakujdesi tonën, këtë gabim tonin, ta ndreqim me fëmijët tanë, duke i mësuar se e keqja dhe tallja nuk mund të jenë të admirueshme. Sepse, nëse jetojmë në një qytet me zemra të errësuara dhe që humbin besimin se ia vlen të jetosh duke menduar dhe vepruar mirë, atëherë askush nuk do ndjehesh kurrë i qetë, e aq më pak i gëzuar që po jeton këtu.Shpesh njerëzit justifikohen se nuk kanë faj përballë së keqes, sepse besojnë se vetë nuk kanë bërë ndonjë gjë të keqe. Por në jetë ka gabime nga veprimet, aq sa ka edhe nga mosveprimet. Sepse shumë gjëra ndodhin kur ne mbyllim sytë ndaj talljes së një shoku apo një shoqeje, ndaj vjedhjeve, ndaj së keqes apo ndaj së ligës, duke mos e ditur se ajo është errësira jonë, që na mbulon të gjithëve e na pengon të lëvizim drejt një vendi me dritë.

Dr. Hasan Bello

Komuniteti çam në SHBA ka qenë një nga komunitetet më të organizuar. Ai i ka fillesat që në fund të shek.XIX dhe fillim të shek.XX-të kur për shkaqe politike dhe ekonomike, popullsia e kësaj krahine të Shqipërisë e gjendur nën presionin grek do të detyrohet të emigroi në vende të ndryshme të botës. Dokumenti i mëposhtëm është marë nga arkivat amerikane. Ai mban datën 26 qershor 1945 dhe i drejtohet Presidentit të SHBA-ve Harry Truman. Në këtë peticion komuniteti çam i SHBA-ve shkruan për persekucionin e kësaj popullsie nga viti 1913 deri në 1940 dhe për kontributin e saj gjatë Luftës së Dytë Botërore përkrah aleatëve anglo-amerikanë, kundër nazi-fashizmit. Ky komunitet kërkon nga Presidenti i SHBA-ve organizimin e një plebishiti nën kujdesin e aleatëve për të vendosur nëse kjo krahinë duhej t`i bashkohej trungut amë Shqipërisë apo Greqisë. Kjo e fundit, në këtë periudhë, duke shfrytëzuar rrethat e kohës dhe pretekstin se çamët kishin bashkëpunuar me gjermanët po i jepte “dorë e fundit” spastrimit etnik, që kishte dekada që kishte nisur. ***“Çamëria me një popullsi prej 80.000 banorë, të gjithë shqiptarë nga raca, gjuha dhe ndjenjat, iu dha Greqisë në vitin 1913. Gjatë viteve 1913 deri më 1940, popullsia e tërë provincës u persekutua dhe u përndoq pa asnjë proces legal, ku u dhunuan të gjitha të drejtat e njeriut nga qeveria greke. Në luftën e sotme, burrat dhe gratë e Çamërisë morën armët kundër fuqive të Boshtit, duke luftuar në anën e aleatëve. Për këtë arsye, ata u persekutuan dhe u vranë në shtëpitë e tyre. Shtëpitë e tyre u shkatërruan nga italianët, gjermanët dhe grekët. Për këtë arsye, ne qytetarët amerikanë nga provinca e Çamërisë ju drejtohemi ju të ngrini zërin tuaj, të ndalni abuzimet e mëtejshme dhe të lejoni mbajtjen e një plebishiti nën mbikqyrjen e aleatëve, nëse kjo pjesë do të jetë me anën e Greqisë apo të Shqipërisë.”