Nga Kristina Nano

Doktorante në JMU, SHBA/

Në çdo epokë të historisë, ka ardhur një çast kur fati i popujve është varur jo më nga balanca e tregjeve, por nga cilësia e liderëve. Në epokën tonë, ky çast ka ardhur në formën e heshtur, por dramatike të rikthimit të tarifave. Me vendimin e Presidentit Trump për të rikthyer tarifat si mjet proteksionizmi ekonomik dhe presioni diplomatik, bota është futur në një fazë të re të marrëdhënieve ndërkombëtare, ku ekonomia nuk është më hapësirë e lirë shkëmbimi, por front lufte gjeopolitike.

Dhe kjo nuk është thjesht një çështje amerikane.

Ky është një ndryshim paradigme globale, që kërkon një model të ri lideri, sidomos në vendet e vogla, periferike dhe të brishta si Shqipëria. Në botën e ideve klasike, tarifat ishin instrumente të përkohshme për mbrojtjen e prodhimit vendas.

Në kohët moderne, ato ishin shenjë e proteksionizmit të shteruar. Por tani, në këtë epokë që po formësohet përtej librit të tekstualizuar të globalizmit, tarifat janë kthyer në instrumente sovraniteti, prestigji dhe presioni. Presidenti Trump nuk po i përdor tarifat thjesht për të mbrojtur ekonominë amerikane. Ai po riformulon rendin botëror sipas parimit të interesit të zhveshur kombëtar.

Ai po shkruan një version të ri të Hobbesit për shekullin XXI, ku shteti është sërish “Leviathan”, dhe rendi global është një gjendje natyrore e konkurrencës pa moral, ku vetëm të fortët mbijetojnë. Në këtë botë të re, çdo vend që nuk ka fuqi ekonomike, ushtarake apo diplomatike, është i detyruar të gjejë në cilësinë e liderit të vet, atë që s’mund ta gjejë në peshën e vet në rendin global.

Lideri si arkitekt i gravitetit kombëtar.

Në këtë kuptim, lideri i një vendi të vogël si Shqipëria nuk mund të jetë më një menaxher i buxhetit, as një administrator i koncesioneve, e aq më pak një figurë dekori për shfaqje elektorale. Ai duhet të jetë një arkitekt i gravitetit kombëtar. Një krijues i peshës që një vend i vogël nuk e ka nga historia apo ekonomia, por që mund ta fitojë nga qartësia e pozicionit, serioziteti institucional dhe kapaciteti për të manovruar me mençuri në një botë të fragmentuar.

Carl Schmitt na mësonte se sovran është ai që vendos në gjendje jashtëzakonshme.

Sot, i gjithë lidershipi shqiptar ndodhet pikërisht në një gjendje e sfide të tillë: një botë që po zhvishet nga rregullat, ku fuqitë e mëdha po tërhiqen në proteksionizëm dhe ku BE-ja po humb koherencën e saj politike. Në këtë gjendje, sovran nuk është ai që premton rrugë, paga dhe parqe, por ai që mendon strukturën gjeopolitike të kombit të vet, që formulon pozicione të balancuara, që ndërton ura mes fuqive, që parashikon lëvizjet e mëdha dhe përgatit popullin për to.

Nga lidershipi transaksional tek lidershipi transformues?

Në literaturën moderne mbi lidershipin, James MacGregor Burns ndan dy tipe liderësh:

• Transaksionalët: ata që bëjnë pazare me njerëzit, japin për të marrë, qeverisin për të fituar vota.

• Transformuesit: ata që frymëzojnë, udhëheqin me vizion dhe ndërtojnë kulturë politike që i mbijeton edhe largimit të tyre.

Në kohët e tarifave, lideri transaksional është i rrezikshëm. Ai do të kërkojë të bëjë marrëveshje të shpejta, të fitojë përkrahje përmes subvencioneve, të blejë paqe përmes borxhit. Por kjo është rruga drejt varësisë dhe dekompozimit shtetëror.

Shqipëria ka nevojë për një lider transformues që:

• Ndërton pavarësinë ekonomike përmes vizionit industrial, jo përmes koncesioneve që varin të ardhmen,

• Vendos ekuilibra diplomatikë që nuk lëkunden nga një vizitë apo një fotografi,

• Mbron interesin kombëtar pa rënë në nacionalizëm bosh,

• Dhe që i jep popullit ndjenjën e pjesëmarrjes në një projekt të përbashkët historik, jo thjesht në një fushatë tjetër zgjedhore.

Shqipëria në epokën e pas-globalizmit: një vend i vogël me sfida të mëdha.

Kur Rousseau shkruante për paktin social, ai theksonte se në çdo republikë, sovraniteti i vërtetë qëndron në vullnetin e përgjithshëm, jo në emrin e një lideri.

Por në epokën e tarifave, kur fuqitë e mëdha përdorin ekonominë si shantazh, shtetet e vogla kanë nevojë për liderë që nuk e nënshtrojnë vullnetin e përgjithshëm ndaj frikës dhe presioneve.

Shqipëria është një vend që nuk ka luksin e neutralitetit absolut, por ka mundësinë e zgjuarsisë strategjike.

Kjo do të thotë:

• Të ndërtojmë një model ekonomik të qëndrueshëm,

• Të krijojmë marrëdhënie me vlera, jo me interesa afatshkurtra,

• Të përkufizojmë një identitet strategjik shqiptar në botën që po vjen, ku të jemi më shumë sesa një pikë në hartë, të jemi një qëndrim.

Lideri i së ardhmes: ndërtues i një kulture strategjike.

Michel Foucault thoshte se pushteti nuk qëndron vetëm në institucionet, por në mënyrën si njerëzit mendojnë dhe jetojnë realitetin.

Prandaj, një lider i vërtetë nuk ndërton vetëm rrugë.

Ai ndërton kulturë strategjike.

Ai mëson popullin të mendojë në terma të vetëdijes historike, të pozicionimit, të sovranitetit real dhe të qëllimit të përbashkët.

Në këtë botë ku tarifat e Trumpit mund të bëhen standardi i ri global, Shqipëria nuk ka përballë thjesht kriza financiare apo diplomaci të vështirë.

Ajo ka përballë nevojën për rilindje të vërtetë të lidershipit: një lider që nuk është pasojë e zgjedhjeve, por pararendës i epokës që po vjen.

Një lider që nuk përdor ndarjen për të mbretëruar, por unitetin për të udhëhequr.

Që nuk imiton të mëdhenjtë për të rënë në sy, por shpik veten për të qëndruar me dinjitet në një botë të ashpër.

Koha e Madhe kërkon Njerëz të Mëdhenj.

Epoka e tarifave është epoka e pasigurisë globale, por edhe shansi i vogël i kombeve të vegjël për të krijuar peshë përmes mençurisë.

Ajo kërkon liderë që kuptojnë filozofinë e rendit botëror, që lexojnë kohën, që mendojnë përtej mandatit dhe shikojnë përtej vetes.

Të jesh lider në këtë kohë, është të jesh strateg, filozof dhe arkitekt i fatit të kombit tënd, në një botë që nuk të fal më për naivitetin.

Sepse në kohët e tarifave,

ose bëhesh mendimtar i kombit tënd,

ose mbetesh noter i interesave të huaja.

Analizë nga Rafael Floqi

UASHINGTON – Presidenti Donald Trump kërcënoi të hënën se do të vendosë një tarifë shtesë prej 50% për importet nga Kina nëse Pekini nuk tërheq tarifat hakmarrëse ndaj eksporteve të SHBA, duke dyfishuar një politikë tregtare që ka bërë që tregjet të bien.  Megjithatë, pavarësisht nga përshkallëzimi i një lufte tregtare me rivalin më të madh ekonomik të SHBA-së, Trump hapi gjithashtu derën për të negociuar tarifat e tij të vendosura së fundmi për mallrat nga kombet e tjera sime Japoninë ose Korenë e Jugut.

Trump, në një postim në Truth Social, kritikoi Kinën për goditjen e SHBA me tarifa hakmarrëse 34% javën e kaluar në përgjigje të tarifave të larta universale të Trump. 

Trump shtoi se ai planifikon të negociojë tarifat e tij të reja me liderët e kombeve të tjera që kanë kërkuar takime.

“Negociatat me vendet e tjera, të cilat gjithashtu kanë kërkuar takime, do të fillojnë të zhvillohen menjëherë”, tha Trump.

Trump javën e kaluar vendosi një tarifë minimale prej 10% për të gjitha importet dhe tarifa më të larta reciproke për partnerët më të mëdhenj tregtarë të SHBA-së, përfshirë Kinën dhe Bashkimin Evropian. Tarifa bazë hyri në fuqi të shtunën dhe tarifat reciproke do të fillojnë të mërkurën.

Trump : Ndonjëherë duhet të marrësh ilaçe

Presidenti Trump mbron tarifat mes kaosit të tregut: ‘Ndonjëherë duhet të marrësh ilaçe shkroi ai në Truth social

“Nëse Kina nuk e tërheq rritjen e saj prej 34% mbi abuzimet e tyre tashmë afatgjata tregtare deri nesër, 8 Prill 2025, Shtetet e Bashkuara do të vendosin Tarifa SHTESË 50% ndaj Kinës, duke filluar nga 9 Prilli”, tha Trump. “Përveç kësaj, të gjitha bisedimet me Kinën në lidhje me takimet e tyre të kërkuara me ne do të ndërpriten!” 

Trump ka argumentuar se tarifat më të larta – të cilat synojnë të rikthejnë dekada të tëra të globalizimit – janë kritike për të rinovuar sektorët e prodhimit vendas në rënie të Amerikës dhe për të krijuar një fushë loje të barabartë me vendet e tjera që vendosin tarifa mbi eksportet e SHBA.

Çfarë është tarifa, çfarë roli luajnë ato në ekonomi

Le të kthehemi te bazat. Çfarë është tarifa, çfarë roli luajnë ato në ekonomi dhe si janë aplikuar, historikisht dhe tani?

Tarifat ishin dikur mënyra kryesore me të cilën Shtetet e Bashkuara mblidhnin të ardhurat nga taksat, por me kalimin e kohës udhëheqësit e zgjedhur dhe ekonomistët i kanë refuzuar ato për anët e shumta negative.

Presidenti Trump po kërkon të ndryshojë atë valë të gjatë.

Bazat: Tarifa është një taksë për mallrat e importuara. Kur një anije plot banane ose bluza ose Toyota mbërrin në një port të SHBA-së, një pjesë e dokumentacionit për kalimin e kufirit është pagimi i tarifës së zbatueshme, e njohur edhe si detyrim importi. Nga epoka koloniale deri në fillim të viteve 1900, tarifat ishin burimi mbizotërues i të ardhurave të qeverisë federale.

Taksat mbi importet ishin relativisht të lehta për t’u zbatuar edhe në ditët para kompjuterëve, numrave të sigurimeve shoqërore dhe të ngjashme. Kur një anije arrinte në një port, oficerët doganorë mund të inspektonin mallrat, të ngarkonin tarifën e duhur dhe të siguronin respektimin e taksave.

Kushtetuta kufizoi autoritetin tatimor të qeverisë federale, kështu që një taksë moderne mbi të ardhurat nuk ishte ligjërisht e lejueshme deri në miratimin e Amendamentit të 16-të në 1913.

Politikanët u përpoqën të mbronin industrinë vendase nga konkurrenca evropiane ndërsa ajo piqej. (Ka jehonë në mënyrën se si Japonia dhe Koreja e Jugut përdorën politika proteksioniste në gjysmën e dytë të shekullit të 20-të për të lejuar vendet e tyre të arrijnë liderët botërorë).

Ata nuk mblodhën pothuajse para të mjaftueshme për të paguar për një qeveri moderne, me një ushtri të madhe, programe të mirëqenies sociale si Sigurimet Sociale dhe Medicare, e të ngjashme.

Kur ekonomia botërore u pengua në vitin 1930, kombet nxituan të zbatonin tarifat me shpresën për të forcuar industrinë vendase, veçanërisht Akti Smoot-Hawley në ekonomitë kryesore të SHBA-së e shohin këtë kaskadë të proteksionizmit si një pjesë kyçe se pse ai episod u bë Depresioni i Madh.

Bazuar në këto mësime dhe si pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për të bashkuar ekonomitë e demokracive të botës me shpresën për të siguruar paqe të qëndrueshme, SHBA-të dhe vendet e tjera të përparuara kaluan epokën e pasluftës duke hequr gradualisht tarifat dhe barrierat e tjera tregtare.

Tarifa dhe proteksionizmi

Në disa raste, është një çështje e thjeshtë e politikës reale, si kur Presidenti Bush ngriti tarifat e çelikut në vitin 2002 në përpjekje për të forcuar mbështetjen në shtetet prodhuese të çelikut.

Interesat bujqësore ushtrojnë ndikim të madh politik dhe kanë siguruar historikisht tarifa të larta për ushqimet e importuara, duke përfshirë qumështin dhe sheqerin. Ka raste për tarifa të kufizuara me të cilat mund të jetojnë edhe ekonomistët pro tregtisë, të tilla si mbrojtja dhe edukimi i industrive vendase që shihen si të rëndësishme për sigurinë kombëtare.

Në mandatin e tij të parë, Trump përdori dispozitat e ligjeve të tregtisë që lejojnë një autoritet të njëanshëm të presidentit të zbatojë tarifa për vende dhe produkte specifike për arsye të sigurisë kombëtare, ose si hakmarrje për praktikat e padrejta.

Ato erdhën me kufizime të kujdesshme ligjore dhe një proces që kompanitë të kërkonin përjashtime – dhe shkalla e tyre totale nuk ishte e mjaftueshme për të pasur shumë efekt në ekonominë e përgjithshme të SHBA-së

Si mund të ndihmojë barazimi i tarifave:

Këtë herë është ndryshe. Trump po zbaton tarifa në një shkallë një shkallë më të lartë, në çdo vend në tokë dhe pothuajse të gjitha mallrat, dhe duke thirrur një autoritet emergjence që nuk është përdorur kurrë për këtë qëllim.

Kjo është arsyeja pse tregjet kanë reaguar me kaq tërbim ndaj njoftimeve të presidentit.

Konkurrencë më e ndershme – Nëse vendet e tjera aplikojnë tarifa të larta për mallrat amerikane, por SHBA nuk bën të njëjtën gjë për importet, kjo krijon pabarazi. Barazimi i tarifave mund të forcojë pozicionin amerikan në tregti.

Mbështetje për prodhimin vendas – Rritja e tarifave ndaj mallrave të huaja mund ta bëjë prodhimin vendas më konkurrues, duke nxitur investime dhe punësim në industri të brendshme.

Negocim më i fortë – Përdorimi i tarifave si mjet presioni mund t’i shtyjë partnerët tregtarë të heqin ose ulin tarifat që i vendosin SHBA-së.

Por ka edhe efekte negative të mundshme:

Çmime më të larta për konsumatorët amerikanë – Kur tarifat rriten për mallrat e importuara, kompanitë zakonisht i kalojnë këto kosto te konsumatori, duke rritur çmimet.

Kundërmasa nga vendet e tjera – Partnerët tregtarë mund të përgjigjen me tarifa të tyre ndaj mallrave amerikane, duke dëmtuar eksportuesit amerikanë.

Ndikim negativ te zinxhirët globalë të furnizimit – Bizneset që varen nga pjesë ose materiale të importuara mund të preken nga kostot më të larta, duke ulur fitimet ose duke shkaktuar ndërprerje. 

Gjatë administratës Trump, SHBA vendosi tarifa ndaj mallrave kineze për të luftuar praktikat e padrejta tregtare. Disa industri u mbrojtën (si prodhuesit e çelikut), por të tjerat (si fermerët amerikanë pësuan humbje nga kundërmasat kineze.

A do të çojnë tarifat në recesion? 

Rritjet e mprehta të tarifave të Presidentit Donald Trump javën e kaluar e kanë çuar tregun e aksioneve në një kaos, kanë ngritur këmbanat e alarmit midis drejtuesve të Wall Street dhe kanë rritur shqetësimet e shumë ekonomistëve se SHBA mund të futet në recesion.

Tarifat, të vendosura të hyjnë në fuqi të mërkurën, përfshijnë një tarifë totale prej 10% për pothuajse të gjitha vendet dhe taksa shtesë të importit në 60 vende. Rritjet janë aq të mëdha dhe po hyjnë në fuqi aq shpejt sa që ka të ngjarë të jenë shkatërruese për ekonominë, thonë ekonomistët, edhe nëse ato rikthehen pjesërisht përmes negociatave në javët ose muajt e ardhshëm.

Ekonomistët në Goldman Sachs e kanë rritur vlerësimin e tyre për shanset që SHBA të përjetojnë një recesion – ku ekonomia tkurret dhe papunësia rritet – në 45%, nga 35% javën e kaluar. Dhe edhe ky parashikim supozon se shumë nga detyrat janë negociuar ose reduktuar. Nëse jo, “ne presim të ndryshojmë parashikimin tonë në një recesion,” thanë Jan Hatzius, kryeekonomist i Goldman dhe kolegët e tij në një shënim analisti.

Ekonomistë të tjerë po ngrenë alarme të ngjashme, me JPMorgan që vendos shanset për një recesion në 60% dhe inflacioni i projektuar do të arrijë në 4.4% deri në fund të këtij viti, nga 2.8% aktualisht.

Çfarë është një recesion dhe pse ankthi në rritje për të po trondit tregjet?

Rreziku i ‘stagflacionit’ e vendos Rezervën Federale në një vend të ndërlikuar ndërsa takohet këtë javë  Shqetësimet ekonomike rriten mes tarifave, shkurtimeve të vendeve të punës dhe ngrirjes së shpenzimeve Shqetësimet ekonomike rriten mes tarifave, shkurtimeve të vendeve të punës dhe ngrirjes së shpenzimeve

Nëse tarifat mbeten në fuqi për një periudhë të zgjatur, ato ka të ngjarë të rrisin kostot dhe pasigurinë për bizneset, gjë që mund të zvogëlojë gatishmërinë e tyre për të punësuar, investuar në pajisje ose softuer të rinj ose për t’u zgjeruar në tregje të reja. Amerikanët mund të shkurtojnë shpenzimet e tyre përballë çmimeve më të larta. Ekonomia mund të fillojë të tkurret, pas zgjerimit me 2.8% në 2024. 

Deri më tani, shumica e masave të ekonomisë, të tilla si fitimet e vendeve të punës, mbeten solide. Punëdhënësit shtuan më shumë vende pune sesa pritej në mars, raportoi qeveria javën e kaluar dhe pushimet nga puna mbeten historikisht të ulëta.

Të dielën, Trump u tha gazetarëve se “ndonjëherë duhet të marrësh ilaçe për të rregulluar diçka”. Megjithatë, Sekretari i Thesarit Scott Bessent në të njëjtën ditë tha se “nuk duhet të ketë një recesion” dhe se administrata është e fokusuar në “ndërtimin e bazave ekonomike afatgjata për prosperitet”.

Prof. Emil Lafe/

Në njëqindvjetorin e prof. Sami Repishtit: 6 prill 1925 – 6 prill 2025.

Më 6 prill bota intelektuale shqiptare, të afërmit dhe  miqtë e tij të shumtë do t’i shprehnin prof. Sami Repishtit urimet e zemrës dhe admirimin e çiltër me rastin e 100-vjetorit lindjes. Mjerisht ai u nda nga jeta para katër muajsh, më 27 nëntor 2024, në prag të këtij jubileu. Sami Repishti lindi në Shkodër më 6 prill 1925. Atje ndoqi gjimnazin e shtetit dhe më 1942 kreu maturën. Po atë vit fitoi konkursin e Ministrisë së Arsimit për bursë në Itali. Studioi një vit për histori në Universitetin e Firences. Në verën e vitit 1943, ndodhej me pushime pranë familjes, u bastis shtëpia e tij, sepse i ati kishte strehuar një nipin e vet me ide komuniste. Pas vdekjes së të atit nga dhuna fizike e milicëve, i mbeti barra e familjes, ndonëse fort i ri, dhe u detyrua të ndërpresë studimet e të punojë. 

Dihet se Shkodra ka qenë porta kryesore nga depërtuan idetë komuniste në Shqipëri, sidomos në rrethet e rinisë së gjimnazit. Edhe gjimnazisti S. Repishti jetonte në atë atmosferë të shoqërisë së gjimnazit. Në një letër (17.02.2018) më ka shkruar për takimin e tij me Qemal Stafën (ishte pesë vjet më i vogël se ai): “E kam takue vetëm nji herë, kur erdhi në Shkodër (shkurt 1942) e unë ishe student gjimnazi. Ai përpiqej me organizue rininë komuniste në Shkodër. Disa shokë të mi me tendenca komuniste më mbajshin afër, sepse kishin mësue që babai i im – deputet fanolist – ishte dënue me vdekje në mungesë nga Zogu në 1925, dhe kështu unë ishe material i mirë për Lëvizjen. Unë e kundërshtova që në fillim Qemalin tue i thanë se “unë nuk jam komunist!” Ai më dha lejen me u largue nga mbledhja. Por nuk më harrohet energjia e tij, guximi dhe vendosmenia e ti me krijue nji shoqëni të re… Vdekja e ti ka qenë nji humbje e randë dhe aksidentale. Në burg kam takue kapterin e policisë që ka qenë prezent kur ashtë zbulue – aksidentalisht – ndërtesa ku ai strehohej, dhe ashtë largue nga frika se ishte zbulue. Gjatë ikjes e kanë vra. Mëkat!” Si atdhetar dhe antifashist S. Repishti vërente me dëshpërim zvetënimin moral që kishte sjellë pushtimi te një pjesë e të rinjve e të rejave të qytetit të tij, që kishin humbur orientimin në jetë dhe “… ishin dalldisë mbas jetës së luksit të siguruem nga fitimet e mëdha në tregti e spekullimet e ndryshme. Shkujdesja e pabesueshme ishte ba normë për shumë bashkëqytetarë, që nuk dëshirojshin me dijtë për asgja, veç dëfrimeve të jetës së tyne të shthurun…” 

I edukuar me ideale demokratike, S. Repishti i ri nuk u pajtua më pas me veprimet shtypëse e ndrydhëse të pushtetit të ri të udhëhequr nga Partia Komuniste. Me guxim rinor themeloi me disa shokë një organizatë të rinisë demokratike. Në tetor 1946 u arrestua me akuzën “Për agjitacion e propagandë”. Pas dhjetë vjetësh burgimi, u lirua më 1956 dhe punoi si punëtor në detyra të ndryshme. Për jetën në burg dhe në kampet e punës ka folur në librin “Pika loti” (1997, ribotim 2009). Në këtë libër tregon edhe për familjen, ku mori një e edukatë atdhetare e qytetare të shëndoshë. Gjyshi i tij kishte nënshkruar në Shkodër memorandumin e 13 qershorit 1878 të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, ndërsa i ati kishte luftuar për mbrojtjen e qytetit nga ushtria malazeze si komandant vullnetarësh (1912–1913) dhe më pas qe zgjedhur deputet në parlamentin shqiptar (1923–1924).

I mbikëqyrur dhe i rrethuar me një atmosferë mbytëse, u arratis në Jugosllavi më 1959 e më pas në Itali. Ia doli më në fund të shkojë në SHBA (1962). U afrua me federatën “Vatra” dhe plotësoi formimin e tij universitar. Më 1977 mori gradën “Doktor” dhe ndoqi karrierën shkencore në Universitetin Adelphi të shtetit të Nju-Jorkut e në disa kolegje, ku dha mësim për njëzet e pesë vjet. 

Në fjalën që mbajti kur iu festua 90-vjetori i lindjes, prof. S. Repishti tha ndër të tjera: “Unë kam jetue në Shqipëri, nji vend që ka vuejtë shumë dhe që ka pasë shumë trazime, nji vend ku jeta e njeriut ka kushtue pak. Aty ka fillue interesimi im kryesor. Nuk ka gja ma të shenjtë në botë se jeta e njeriut.” Prandaj të drejtat e njeriut u bënë çështja më e lartë për të cilën prof. S. Repishti punoi me përkushtimin më të madh gjatë gjithë jetës. Me kohë ai u bë një nga veprimtarët më aktivë dhe një nga zërat më me ndikim në këtë fushë dhe për çështjen kombëtare. Për këto tema ka shkruar një varg artikujsh e studimesh, që janë botuar në shtypin e SHBA, ku flet sidomos për përndjekjet dhe vuajtjet e shqiptarëve në Kosovë si dhe për tragjedinë e mjerimin e çamëve në verën e vitit 1944. Me nismën e tij, më l965, Kongresi Amerikan dëgjoi, për të parën herë, një tablo publike për shkeljen e të drejtave të shqiptarëve në Jugosllavi, që u pasua me peticione e raporte për këtë çështje drejtuar Kongresit dhe Shtëpisë së Bardhë. Më l986 kërkoi nga zëvendëspresidenti Bush hapjen e Zyrës amerikane në Prishtinë dhe të Zyrës së Kosovës në Uashington DC. Ka qenë organizator dhe pjesëmarrës i konferencave e i simpoziumeve ndërkombëtare që trajtuan çështjen kombëtare shqiptare dhe bashkëthemelues i disa organizatave, si: “Miqtë Amerikanë të Shqipërisë” (l992), “Këshilli Kombëtar Shqiptar Amerikan” (l996) etj., që luajnë rol në njohjen e çështjes kombëtare gjithëshqiptare në SHBA. Për këto ka folur dhe në librin Ten memoranda – The Plight of the Albanians in Yugoslavia, 1988 (“Dhjetë memorandume – Gjendja e vështirë e shqiptarëve në Jugosllavi”). Humanizmi i lartë dhe angazhimi i drejtpërdrejtë për të drejtat e shqiptarëve në ish Jugosllavi dhe për të drejtat e njeriut mbeten tipari më dallues i personalitetit të prof. S. Repishtit dhe fusha ku ai ka dhënë një kontribut me vlerë të pashlyeshme e të përhershme. 

Në ditën e 10-vjetorit të Shpalljes së Republikës së Kosovës (17.02.2018) u botua në shtypin e Tiranës artikulli i tij “Nji botë e re premtuese na pret: Le ta përqafojmë!”. E përgëzova dhe i shpreha mirënjohjen për mësimet e këshillat e tij aq të dobishme e frymëzuese jo vetëm për shqiptarët e Kosovës, por edhe për ne këtu në shtetin e vjetër shqiptar. Më tej i pata shkruar: “Titulli i artikullit më çoi vetvetiu te fjalët e Schiller-it “E vjetra po shembet, kohët po ndryshojnë, një jetë e re po lulëzon gërmadhash”. Këtë thënie Qemal Stafa, atëherë 15 vjeç, e shtjelloi si temë hartimi në gjimnazin e Shkodrës (ua pati dhënë prof. Skënder Luarasi). Brezi im ka pasur adhurim të veçantë për Qemalin jo aq nga propaganda, sesa nga përfytyrimi që na ngjallnin për të ato pak shkrime që ka lënë e që i kemi pasur nëpër librat e letërsisë.” (Përveç këtij hartimi është fjala për prozën “Qortimet e vjeshtës” dhe për vjershën “Hijes së tim vëllai”). Dhe në përgjigje më shkroi ato që përmenda më lart për takimin e tij me Qemalin në Shkodër në shkurt 1942. Lidhur me Kosovën në atë letër më shkruante: “Kosova ka qenë “my darling” si thojnë amerikanët dhe, çuditërisht, për arsye të vuejtjeve të mëdha që ka kalue, ndoshta reflekt i vuejtjeve të mia që më kanë ba vëlla me çdo qenie njerëzore që vuen pa faj.” 

Takimi im i parë i tërthortë me prof. Sami Repishtin ka qenë me rastin e themelimit të Institutit Alb-Shkenca, i cili lindi si nismë e studiuesve shqiptarë në diasporë dhe nga trojet shqiptare për të krijuar një platformë të unifikuar shkëmbimi të dijes mbi çështjet kombëtare. Nismëtarët e themelimit të tij, ndër të cilët prof. Niko Qafoku (biolog, SHBA) patën vizionin për të mbështetur me forca të bashkuara kërkimin shkencor, zhvillimin intelektual dhe ruajtjen e trashëgimisë kulturore e historike të shqiptarëve. Ky institut mbulon një spektër të gjerë disiplinash të shkencave natyrore e shoqërore, ndër të cilat historia, gjuhësia, letërsia, arti, kultura materiale dhe shpirtërore e shqiptarëve që nga lashtësia deri në ditët tona. Çlirimi i Kosovës nga sundimi i Serbisë dhe përmirësimi i statusit të shqiptarëve në Republikën e Maqedonisë së Veriut e në Malin ne Zi krijuan rrethana të reja historike, në të cilat shqiptarët mund të bashkonin gjithçka që ishte vetëm në vullnetin e tyre, pavarësisht ndarjeve shtetërore. Ky bashkim është për të mirën tonë të përbashkët, pa i sjellë ndonjë dëm kurrkujt. Lumturisht bashkimi rreth një gjuhe të përbashkët standarde kishte ndodhur më 1968 në Konsultën e Prishtinës dhe qe sanksionuar në Kongresin e Drejtshkrimit më 1972 në Tiranë. Kur po themelohej dhe ngrihej më këmbë Instituti Alb-Shkenca, kam qenë në valën e punës për “Fjalorin enciklopedik shqiptar” (botim i dytë, në tri vëllime, 2008–2009), i cili u konceptua dhe u realizua si vepër që mbulon gjithë hapësirën historike e gjeografike të shqiptarëve dhe të paraardhësve të tyre: Shqipërinë si shtet, Kosovën, trojet shqiptare në RMV, në Malin e Zi dhe më gjerë, si edhe diasporën e vjetër dhe të renë. Gjatë punës për këtë vepër ne kemi provuar gëzimin e bashkimit të forcave intelektuale shqiptare dhe kemi parë të hapen përpara nesh mundësi reale për një bashkim të tillë të mëtejshëm, që mund të quhej një “shtet i përbashkët shqiptar” në të gjitha fushat e punës ku vepron Instituti Alb-Shkenca. 

Përkrahja që gjeti Alb-Shkenca nga prof. Sami Repishti (atëherë po u afrohej të 80-ave) ishte si një bekim dhe trimërim për punën tonë të mëtejshme. E kemi pasur ndërmjet nesh si të parin Anëtar Nderi të Institutit dhe si nestor dashamir e të vëmendshëm ndaj ecurisë së punëve tona. Në qershor 2013, një grup veprimtarësh të Alb-Shkencës (Ardian Maçi, Evan Rroço, Edlira Sadiku, Fatos Ylli, Lluka Qafoku, Besnik Dobi dhe unë) patëm kënaqësinë ta kishim prof. S. Repishtin ndërmjet nesh, në Tiranë, në një takim mbresëlënës dhe vlerësues nga ana e tij për punën tonë në atë institut. Një muaj më vonë, me rastin e përgatitjeve për Takimin VIII vjetor të Institutit Alb-Shkenca, prof, S. Repishti ato që na tha me gojë, do t’i formulonte edhe si këshilla për bashkëpunimin e institutit tonë me shtetin: “Nji bashkëpunim i këtillë njihet këtu me termin “interface”, i cili interpretohet, ose kuptohet, “…a space where two units meet and act together for a definite purpose” (një hapësirë ku dy njësi takohen dhe veprojnë së bashku për një qëllim të caktuar). Në nji rast të këtillë Instituti Alb-Shkenca duhet të zgjanojë veprimtarinë e vet me analiza dhe rekomandime konkrete që mund të shërbejnë dhe të paraqesin ide thelbësore në formulimin e politikave në sektorë të ndryshëm: marrëdhanie ndërkombëtare, siguria kombëtare, zhvillimi ekonomik, arsimi i përparuem, shëndeti bashkëkohor etj. Instituti Alb-Shkenca ka “ekspertë” në pothuejse çdo lami që mund të kontribuojë. Temat bashkëkohore dhe zhvillimi i Seminarit duhet të përcaktohen nga Shteti dhe Instituti Alb-Shkenca së bashku. Nji veprimtari e këtillë, e marrun seriozisht, fiton respektin e udhëheqjes shtetnore dhe siguron përkrahjen – në të gjitha nivelet. Ky ashtë nji shërbim i madh për Atdheun: shkenca në shërbim të popullit tonë!” 

Në Samitin e parë të Diasporës (12–20 nëntor 2016), Institutit Alb-Shkenca iu akordua nga Kryeministri i Shqipërisë trofeu “Shqiponja e Artë” për kontributin në rrjetëzimin e Diasporës. Duke marrë këtë medalje, prof. Fatos Ylli, sekretar i përgjithshëm i Institutit, e vlerësoi S. Repishtin si “njërin prej frymëzuesve të Institutit tonë, anëtar nderi i tij, personaliteti që mund të konsiderohet si figura më emblematike e gjallë e gjithçkaje të madhe e fisnikëruese që Diaspora e vjetër dhe e reja i ka dhënë Botës Shqiptare.”

Në takimet vjetore të Alb-Shkencës terminologjia e shkencave dhe e teknikës ka tërhequr interesimin si të gjuhëtarëve, ashtu edhe të specialistëve të disiplinave të tjera. Dhe kjo është e kuptueshme, pasi përveç çështjeve terminologjike që shtron zhvillimi i shkencës e i teknikës (p.sh. zhvillimi i informatikës dhe kompjuteristikës), këtu përballemi edhe me dallime jo të parëndësishme ndërmjet terminologjisë që përdoret në Shqipëri dhe asaj në Kosovë e në RMV. Dua të përmend edhe një herë me këtë rast shqetësimin e akademikut Esat Stavileci (1942–2015), i cili në një kumtesë në vitin 2009 tërhiqte vëmendjen për një shkallë relativisht të lartë të mosnjësimit në fushën e terminologjisë administrative ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës: “Shkalla e mosnjësimit ndonjëherë arrin kuotën e moskuptimit dhe nevojën e sqarimit term për term për të kuptuar thelbin e problemit, edhe pse përdoret një gjuhë e një fjalor.” Ajo që quhet në Shqipëri gjykatë e shkallës së parë dhe gjykatë e lartë, në Kosovë quhet gjykatë themelore dhe gjykatë supreme; dhomës ekonomike në Tiranë i përgjigjet oda ekonomike në Prishtinë; ajo që quhet te ne lidhje (në rrjetin elektrik), në Kosovë quhet kyçje etj., dhe duke kaluar në sferën e fesë ajo që në Kosovë e në RMV quhet Bashkësia Islame,  në Shqipëri quhet Komuniteti Mysliman (a nuk mund të merren vesh shqiptarët për një terminologji të përbashkët?). Të gjitha këto dallime në terminologji dhe në emërtesa i kanë vënë mirë në dukje dy anëtarë të zellshëm të Alb-Shkencës nga Prishtina, Nebi e Ali Caka. Dihet se terminologjia kudo është çështje e shtetit dhe kodifikimi e standardizimi i saj marrin vulën e shtetit për t’u zbatuar në praktikë, por gjithsesi Alb-Shkenca mund të japë këtu një ndihmesë organizative dhe shkencore me vlerë, mund ta nxitë shtetin, ose më mirë të dy shtetet shqiptare, që t’i kushtojnë vëmendjen e duhur kësaj fushe me rëndësi gjithnjë e më shumë në rritje si për gjuhën shqipe, ashtu edhe për shkencën, arsimin, kulturën dhe veprimtarinë ekonomike, aq më tepër sot kur po flitet për një bashkim ekonomit Shqipëri-Kosovë.

Lidhur me këto çështje i pata shkruar edhe prof. S. Repishtit kur më ra në dorë libri “Fizika” (për shkollat e mesme), botim i Ministrisë së Arsimit (1941, 422 fq.). Libri ishte përkthim i një teksti të gjimnazeve italiane nga Fadil Repishti (kushëri i parë i S. Repishtit), atëherë profesor në liceun e Shkodrës dhe më pas në gjimnazin e Tiranës. Nuk e kam njohur nga afër, por sipas thënieve e kujtimeve të ish-nxënësve të tij, mendoj se ka qenë një nga figurat më të shquara të shkollave të mesme të Shqipërisë. “Fizika” e përkthyer prej tij ishte i pari libër mësimi i kësaj lënde që botohej në gjuhën shqipe (në atë kohë në shkollat e mesme të Shqipërisë disa lëndë mësimore zhvilloheshin me tekste të huaja, italisht ose frëngjisht). Libri sot ka rëndësi për të studiuar historinë e krijimit të terminologjisë së fizikës në gjuhën shqipe. Prof. S. Repshti më ka dhënë disa hollësi e sqarime për këtë libër, që mendoj se është me dobi të bëhen të njohura edhe për të tjerët: 

“Gjatë verës së vjetit 1940, besoj, më kujtohet se Italianët kërkojshin që të përdoren sa ma shumë tekste shkollore në gjuhën italiane. Në nji mënyrë gjysëm-konfidenciale, nji grup profesorësh shqiptarë, me pëlqimin e heshtun të Ministrit Ernest Koliqi, ndërmorën me përkthye libra të të gjithë subjekteve në shqip. Për këte punë, ata morën tekstet shkollore të shkollave italiane. Fadili mori përsipër fizikën, si landë e preferueme e tij. Fadili ka qenë afërsisht 30 vjeçar.

Ka punue me zell të gjithë vakancën e verës. Edhe unë e kam ndihmue disa herë, ose me përkthim, ose me korrigjim, ose me daktilografim. Më kujtohet se disa fjalë e shprehje shkencore nuk i kishim shqip, por ai kontaktoi kolegët e erdhi në disa përfundime që gjinden në librin e fizikës që ju zini me gojë. Më kujtohet fjala “pendolo” u përkthye “lavjerrsi”. Në shtator e paraqiti për botim dhe u pranue. Në verën e vitit 1941 ka qenë inspektor i shkollave të posahapuna në ish Jugosllavinë deri në shtator. Ashtë kthye me nji entuziazëm të papërshkruëshëm për dëshirën e shqiptarëve në ish Jugosllavinë për arsim shqip. Kosovarët e kane trajtue si “nji i dërguem nga qielli” që sjell dritë në Kosovë. 

Unë kam qenë mjaft afër me te, me gjithë diferencën në moshë (rreth 15 vjet – E.L.). Ka qenë rigoroz në shkollë e në klasë, por mjaft aktiv dhe mësues i mirë. Ma vonë për arsye të studimeve të tia në Pavia (Itali) nuk ashtë shikue me sy të mirë. Disa kolegë të tij më kanë tregue se nuk e kanë promovue me dhanë mësime në Universitet për arsye se ishte “familje e prekur” kryesisht për aktivitetin tim. Ndoshta! Por e kam marrë me pak rezervë këte njoftim.”

Kisha hyrë në lidhje me e-mail me prof. Repishtin që me organizimin e Institutit Alb-Shkenca (mjerisht nuk i kam ruajtur email-et e viteve të para) dhe herë pas here këmbenim ndonjë përshëndetje a urim festash.  Kur ndoqa në Zërin e Amerikës ceremoninë e organizuar me rastin e 90-vjetorit të tij, i dërgova edhe unë urimet e mia më të përzemërta. Në përgjigje më shkruante ndër të tjera: “Marrja e mesazhit tuej fisnik më erdhi si nji e papritun e kandëshme dhe më gëzoi shumë. Unë thashë dy fjalë për nji problem që më shqetëson, dhe këto kohët e fundit më frikëson shumë. Kur ideologjia merr nji randësi ma të madhe se bashkimi i të gjithëve për nji kauzë kombëtare – dhe njerëzore – siç ashtë pajtimi dhe vëllaznimi i shqiptarëve kudo që janë (për mue nji priopritet i pazëvendsueshëm), atëherë ka arsye për shqetësim e frikë. Për natyrë jam optimist: prandej dëshiroj të besoj se ka potencial intelektual dhe vullnet politik në Shqipëri me krijue nji shoqëni e shtet shqiptar ma të qytetnuem, ma përparimtar dhe eventualisht ma të begatshëm. Nganjiherë, guxoj të besoj se duhet “la spinta iniziale” e Galileut që të vejë në lëvizje nji “lëvizje” në drejtimin e duhun. Ndoshta kur “aparatçikët” do të kuptojnë se janë parimet e partisë dhe programet e partisë që duhen ndjekë me ndërgjegje e jo “bajraktarët” e partisë, mund të krijohet nji atmosferë si ajo që “andrroj” unë.” Besoj se edhe sot pas dhjetë vjetësh ky vëzhgim përmbledh dhe shpreh një shqetësim të thellë në shtresat e gjera të popullit tonë, veçanërisht të atyre që janë ushqyer me idealizmin e demokracisë dhe të marrëveshjes për të mirën e përbashkët.

Letërkëmbimi im i fundit me prof. S. Repishtin ka qenë para një viti, me rastin e 99-vjetorit të lindjes së tij. Duke i uruar “rrugëtim të mbarë në vitin e 99-të të jetës, ku sapo keni hyrë!”, i shkruaja edhe: “Njohjen me ju e me veprimtarinë tuaj e ndiej si një pasuri morale e intelektuale të çmueshme dhe takimin me ju në Tiranë si një nga kujtimet më të bukura të jetës. Ju uroj nga zemra që ta jetoni edhe këtë vit me mendim e me veprim, si një shembull frymëzues i idealit njerëzor e kombëtar për inteligjencien shqiptare.” Edhe pse në atë moshë, m’u përgjigj menjëherë me korrektësinë e tij të zakonshme dhe me një thënie përmbyllëse, ku shprehet gjithë bota e tij shpirtërore, frymëzimi i jetës dhe i veprës së tij: “Mora mesazhin tuej dhe më gëzoi pa masë. Përshtypjet e jueja për punën time dhe personalitetin më ngritën nga nji lloj pesimizmi që më shkakton gjendja në vend dhe vuejtjet e pandërpreme të atij vendi që na ka rrëmbye zemrat.” Deri në fund të jetës zemra e tij rrahu për atdheun!

Hisen Berisha/

Më 31 mars 1999, në kulmin e ofensivës së egër serbe dhe në prag të ndërhyrjes vendimtare të NATO-s, Ushtria Çlirimtare e Kosovës mori një nga vendimet më të rëndësishme të luftës: mobilizimin e përgjithshëm. Ky urdhër ishte akti që shndërroi betejën e organizuar në një luftë gjithëpopullore për liri, duke thirrur në radhët e UÇK-së çdo shqiptar të aftë për të mbajtur armë, brenda dhe jashtë Kosovës.

Ky mobilizim shënoi një pikë kthese në luftën për liri, duke krijuar struktura më të fuqishme dhe duke përfshirë në radhët e UÇK-së mijëra luftëtarë të rinj, të gatshëm të përballeshin me forcat serbe në të gjitha frontet e Kosovës. Ishte një vendim i domosdoshëm në një moment kritik, kur forcat serbe po kryenin sulme masive, masakra dhe spastrime etnike kundër popullsisë shqiptare.

Në zbatim të Urdhrit Nr. 151, datë 31.03.1999, u shpall mobilizimi i përgjithshëm për të gjithë shqiptarët e moshës 18 deri në 50 vjeç. Të gjithë kuadrot ushtarake u urdhëruan të merrnin detyrat në strukturat e UÇK-së, ndërsa për trupat e rinj u ngritën qendra të reja stërvitore për përgatitje intensive para futjes në beteja. Ky urdhër nuk ishte thjesht një akt administrativ ushtarak, por një thirrje për përgjegjësi kombëtare. Ishte një mesazh i qartë se lufta kishte hyrë në fazën përfundimtare dhe se përballja me okupatorin kërkonte sakrificën e të gjithëve.

Mobilizimi i përgjithshëm shënoi shndërrimin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në një forcë ushtarake me përmasa kombëtare, duke forcuar strukturat e saj dhe duke rritur kapacitetet për organizimin e operacioneve të mëdha luftarake. Në të gjitha zonat e luftës, njësitë e UÇK-së pranuan qindra luftëtarë të rinj, ndërsa shqiptarët në diasporë mobilizuan resurset për mbështetje logjistike dhe financiare. Ky akt shfaqi vendosmërinë e popullit shqiptar për të mos lejuar një tjetër spastrim etnik dhe për të marrë fatin e Kosovës në duart e veta. Ishte një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj dhunës serbe dhe një sinjal për aleatët ndërkombëtarë se shqiptarët ishin të vendosur të luftonin deri në fund për lirinë e tyre.

Si rezultat i mobilizimit të përgjithshëm, forcat e UÇK-së jo vetëm që u rritën në numër dhe organizim, por gjithashtu krijuan kushte për qëndresën e gjatë që çoi në kapitullimin e Serbisë. Përballja e organizuar në frontet e luftës dhe sakrifica e mijëra dëshmorëve u kurorëzua me lirinë e Kosovës, e cila u realizua pas 78 ditësh sulmesh ajrore të NATO-s kundër forcave serbe.

31 marsi 1999 mbetet një nga momentet më të rëndësishme të historisë sonë kombëtare. Ishte dita kur UÇK-ja dhe populli shqiptar dëshmuan se liria nuk dhurohet, por fitohet me sakrificë dhe vendosmëri. Në këtë përvjetor, kujtojmë dhe nderojmë të gjithë ata që iu përgjigjën thirrjes së kombit dhe kontribuuan në fitoren e madhe për Kosovën e lirë.

Nga Prof.dr Skender ASANI/

(Me shkas: Demonstratat e 2 Prillit 1981 në Prishtinë)

Historia e një kombi është e mbushur me momente kyçe që e formësojnë të ardhmen e tij. Demonstratat e 2 prillit 1981 në Prishtinë ishin një prej atyre ngjarjeve që jo vetëm e tronditën regjimin e atëhershëm jugosllav, por edhe i dhanë hov lëvizjes për barazi dhe liri të shqiptarëve të Kosovës. Ato nuk ishin thjesht një revoltë studentore, por një protestë e organizuar që shpalosi kërkesën e kahershme për njohjen e Kosovës si njësi e barabartë shtetërore në federatën jugosllave. Edhe pse u shtypën brutalisht, këto demonstrata ishin një pikë kthese që ndikoi thellësisht në rrugën e Kosovës drejt pavarësisë.

Pas Luftës së Dytë Botërore, Kosova mbeti pjesë e Republikës Federative të Jugosllavisë, por jo si një republikë e mirëfilltë, por si një Krahinë Autonome brenda Serbisë. Në vitin 1974, Kushtetuta e re e Jugosllavisë i dha Kosovës një autonomi të zgjeruar, duke i mundësuar njëfarë vetëqeverisjeje. Megjithatë, shqiptarët ende përballeshin me diskriminim politik, ekonomik dhe kulturor. Në fund të viteve ’70 dhe fillim të viteve ’80, Kosova mbeti rajoni më i pazhvilluar i Jugosllavisë. Papunësia ishte e lartë, varfëria e thellë, dhe të drejtat e shqiptarëve vazhdonin të kufizoheshin. Institucionet qendrore të Beogradit nuk i kushtonin vëmendje të mjaftueshme zhvillimit të Kosovës dhe shqiptarët, pavarësisht se përbënin shumicën dërrmuese të popullsisë, ndiheshin të përjashtuar nga qendrat e vendimmarrjes. Në këtë klimë pakënaqësie, studentët e Universitetit të Prishtinës u bënë katalizatorët e një revolte më të gjerë.

Demonstratat nisën më 11 mars 1981, kur studentët protestuan për kushtet e këqija në konviktet dhe mensat studentore. Kërkesat e tyre fillimisht ishin të natyrës sociale, por shumë shpejt u shndërruan në një revoltë politike. Thirrjet për kushte më të mira në arsim u pasuan nga slogane si “Kosova Republikë” dhe “Ne jemi shqiptarë”, duke shprehur kërkesën për status të barabartë me republikat tjera jugosllave. Protestat u përhapën me shpejtësi në qytetet kryesore të Kosovës, si Mitrovicë, Ferizaj, Gjilan dhe Gjakovë, duke përfshirë jo vetëm studentët, por edhe punëtorët dhe qytetarët e thjeshtë. Situata eskaloi më 26 mars, kur policia jugosllave përdori dhunë për të shpërndarë protestuesit, duke shkaktuar zemërim të madh. Kulmi i revoltës u arrit më 2 prill 1981, kur demonstratat në Prishtinë u bënë masive. Në këtë ditë, mijëra protestues mbushën rrugët e kryeqytetit të Kosovës, duke kërkuar liri dhe barazi të plotë. Përballë kësaj vale të paprecedentë pakënaqësie, qeveria jugosllave reagoi me forcë të madhe. Policia dhe ushtria sulmuan demonstruesit, duke përdorur gaz lotsjellës, shkopinj gome dhe armë zjarri. Shumë protestues u arrestuan, u plagosën ose humbën jetën.

Pas demonstratave të prillit 1981, autoritetet jugosllave shpallën gjendjen e jashtëzakonshme në Kosovë. Qeveria nisi një fushatë të ashpër represioni kundër shqiptarëve, duke arrestuar mijëra vetë dhe duke larguar nga institucionet profesorë, intelektualë dhe aktivistë politikë. Demonstratat u cilësuan si një akt “kundërrevolucionar” dhe regjimi u përpoq ta paraqiste revoltën si një rrezik për stabilitetin e federatës. Mirëpo, në vend që ta shuante pakënaqësinë, kjo shtypje brutale e përforcoi edhe më shumë ndjenjën e padrejtësisë tek shqiptarët dhe çoi në radikalizimin e kërkesave politike. Në vitet që pasuan, kërkesa për një Kosovë Republikë u bë më e fuqishme, duke përfshirë të gjitha shtresat e shoqërisë. Në planin më të gjerë, demonstratat e vitit 1981 ishin një nga shenjat e para të krizës së brendshme të Jugosllavisë. Pakënaqësitë kombëtare dhe ekonomike në të gjitha republikat përshpejtuan shpërbërjen e federatës në vitet ’90, duke sjellë konflikte të përgjakshme në Bosnje, Kroaci dhe përfundimisht në Kosovë.

Demonstratat e 2 prillit 1981 ishin më shumë sesa një revoltë studentore. Ato ishin një moment historik në luftën e shqiptarëve për liri dhe barazi. Edhe pse regjimi jugosllav u përpoq t’i shtypte me dhunë, ato shënuan fillimin e një procesi politik që, pas shumë vitesh sakrifice, çoi në pavarësinë e Kosovës në vitin 2008. Sot, këto demonstrata kujtohen si një dëshmi e guximit dhe vendosmërisë së popullit shqiptar për të luftuar për të drejtat e tij. Ato na kujtojnë se rruga drejt lirisë është e vështirë dhe e mbushur me sakrifica, por përfundimisht drejtësia triumfon. Për këtë arsye, 2 prilli 1981 mbetet një datë simbolike në historinë e Kosovës dhe një pikë referimi për brezat e ardhshëm.

Vitet e fundit, hulumtimet tona në Arkivin Qendror të Kroacisë kanë mundësuar sigurimin dhe shqyrtimin e dokumenteve të rëndësishme që ndriçojnë strategjitë dhe veprimet e Sigurimit Shtetëror jugosllav ndaj zhvillimeve historike të viteve ’80 dhe ’90. Përmes analizës së hollësishme të këtyre dokumenteve, kemi arritur të kuptojmë në të gjitha dimensionet masat represive të ndërmarra nga shteti jugosllav ndaj popullit shqiptar, duke përfshirë survejimin, ndëshkimet dhe përndjekjet sistematike që synonin të frenonin çdo përpjekje për emancipim dhe liri. Këto të dhëna historike dëshmojnë jo vetëm për mekanizmat e dhunës shtetërore, por edhe për përpjekjet e vazhdueshme për të mbajtur nën kontroll çdo lëvizje që sfidonte pushtetin e atëhershëm.

Një aspekt po aq i rëndësishëm i këtyre dokumenteve është analiza e detajuar që shërbimi sekret jugosllav ka hartuar ndaj Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Dokumentet zbulojnë strategjitë e ndjekura nga shteti për të përçarë, infiltruar dhe neutralizuar aktivitetet e veprimtarëve shqiptarë që angazhoheshin për të drejtat kombëtare. Përmes këtyre analizave, bëhet e qartë se lëvizja shqiptare shihej si një kërcënim i drejtpërdrejtë për stabilitetin e Jugosllavisë, ndaj dhe kundër saj u përdorën metoda të sofistikuara të përndjekjes dhe dezinformimit. Këto zbulime jo vetëm që ndihmojnë në dokumentimin e së kaluarës, por edhe në kuptimin më të thellë të mekanizmave të shtypjes dhe të rezistencës shqiptare në atë periudhë historike.

Sot, mbi katër dekada pas këtyre demonstratave historike, është e domosdoshme që elitat politike, intelektualët dhe studentët të mbajnë gjallë frymën e atyre që sakrifikuan për një Kosovë të lirë dhe sovrane. Politikanët duhet të punojnë për një shtet të drejtë, të zhvilluar dhe të barabartë për të gjithë qytetarët. Intelektualët duhet të jenë zëri kritik që mbron të vërtetën dhe vlerat kombëtare, ndërsa studentët duhet të jenë gjithnjë të vetëdijshëm për rolin e tyre si forca lëvizëse e ndryshimeve pozitive. Të mbrojmë dhe të kultivojmë lirinë që u fitua me sakrificë, duke ndërtuar një të ardhme më të ndritur për brezat që vijnë.