Dr. Davida Marku/

Arsimi ka qenë gjithmonë një nga shtyllat kryesore të zhvillimit të shoqërive, duke ofruar mundësi për rritje individuale dhe kolektive. Në epokën moderne, me sfidat globale si ndryshimet klimatike, pabarazia sociale, përparimi teknologjik dhe transformimet ekonomike, arsimi merr një rol edhe më të rëndësishëm për ndërtimin e një të ardhmeje të qëndrueshme. 

Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm synon të krijojë individë që janë të aftë të kuptojnë dhe të përballojnë sfidat globale si ndryshimet klimatike, pabarazitë sociale dhe burimet e kufizuara natyrore. Nëpërmjet edukimit për zhvillim të qëndrueshëm, studentët pajisen me njohuri, aftësi dhe vlera që i ndihmojnë ata të kontribuojnë në një shoqëri më të drejtë dhe më të qëndrueshme.

Arsimi nxit ndërgjegjësimin për rëndësinë e ruajtjes së mjedisit dhe promovon praktika të gjelbra si riciklimi, energjia e rinovueshme dhe ruajtja e biodiversitetit.

Përmes edukimit gjithëpërfshirës, shoqëritë mund të reduktojnë pabarazitë, të forcojnë barazinë gjinore dhe të ndërtojnë komunitete më harmonike.

Arsimi luan një rol kyç në përgatitjen e fuqisë punëtore për tregun e punës së së ardhmes, duke nxitur risi dhe kreativitet.

Në thelb, arsimi ndihmon në formimin e vlerave universale si bashkëpunimi, respekti dhe solidariteti, të cilat janë thelbësore për një të ardhme të qëndrueshme. Duke edukuar breza të ndërgjegjshëm dhe të përgjegjshëm, ne mund të sigurojmë një botë më të drejtë dhe të qëndrueshme për të gjithë.

Në një botë që ndryshon me ritme të shpejta, mësimi gjatë gjithë jetës bëhet një domosdoshmëri. Ky koncept ndihmon individët të përshtaten me sfidat dhe mundësitë e reja, duke siguruar një kontribut të vazhdueshëm për zhvillimin e qëndrueshëm.

Për të ndërtuar një të ardhme të qëndrueshme, arsimi duhet të shndërrohet në një prioritet global. Me mbështetjen e qeverive, institucioneve dhe shoqërive civile, ai mund të shërbejë si një urë drejt një bote më të mirë dhe më të qëndrueshme për brezat e ardhshëm.

1. Arsimi dhe të ardhmja e qëndrueshme

Arsimi nuk është vetëm një proces i transmetimit të dijes, por një mjet për ndërtimin e një kulture të qëndrueshmërisë.

Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm (EDQ) synon të ndërtojë qytetarë të ndërgjegjshëm për sfidat globale dhe të aftë për të vepruar në mënyrë përgjegjëse në mjedisin, ekonominë dhe shoqërinë.

Shkollat, universitetet dhe platformat edukative duhet të përfshijnë në kurrikula çështje si ndryshimet klimatike, energjia e rinovueshme dhe drejtësia sociale.

Arsimi, si një shtyllë e zhvillimit të shoqërisë, përballet me një sërë sfidash të rëndësishme në epokën e sotme. Këto sfida lidhen me ndryshimet teknologjike, sociale, ekonomike dhe mjedisore, që kërkojnë përshtatje të shpejtë dhe zgjidhje të qëndrueshme.

Në shumë vende, qasja ndaj arsimit cilësor mbetet e kufizuar, veçanërisht për vajzat, grupet e margjinalizuara dhe komunitetet rurale.

Pandemia COVID-19 e përkeqësoi këtë problem, duke nxjerrë në pah hendekun dixhital dhe mungesën e burimeve për mësimin online.

Arsimi duhet të integrojë edukimin mbi ndryshimet klimatike, duke përgatitur breza që të marrin vendime të përgjegjshme për mjedisin.

Mungesa e programeve edukative për qëndrueshmërinë mjedisore është një pengesë për formimin e qytetarëve të përgjegjshëm.

Ndërsa teknologjia transformon arsimin, mbetet sfida e sigurimit të aksesit universal në infrastrukturë dixhitale.

Rreziku i përqendrimit në teknologji pa një strategji të qartë mund të kufizojë aftësitë sociale dhe kritike të nxënësve.

 Globalizimi dhe automatizimi po ndryshojnë kërkesat e tregut të punës, duke theksuar nevojën për aftësi të reja si të menduarit kritik, kreativiteti dhe fleksibiliteti. Arsimi duhet të adaptohet për të përgatitur të rinjtë për profesione që ende nuk ekzistojnë.

 Përmbajtja mësimore shpesh mbetet e papërshtatur me sfidat aktuale dhe zhvillimet globale. Sistemet arsimore tradicionale nuk arrijnë të promovojnë të menduarit inovativ dhe bashkëpunues.

Arsimi duhet të ndihmojë në ndërtimin e qytetarëve globalë, që respektojnë diversitetin dhe bashkëpunojnë për sfidat ndërkombëtare.

Konfliktet kulturore dhe politike mund të pengojnë promovimin e vlerave universale.

Mungesa e financimit të mjaftueshëm për arsimin dhe infrastruktura e dobët pengojnë arritjen e objektivave për zhvillim të qëndrueshëm.

Zgjidhjet dhe Rekomandimet:

Rritja e investimeve në arsim cilësor dhe gjithëpërfshirës.

Përdorimi i teknologjisë për të përmirësuar aksesin dhe cilësinë.

Integrimi i qëndrueshmërisë dhe zhvillimit të aftësive të reja në kurrikula. Forcimi i bashkëpunimit global për ndarjen e burimeve dhe praktikave të mira. Përballja me këto sfida është kyçe për të siguruar një të ardhme të qëndrueshme për brezat e sotëm dhe të ardhshëm.

2. Sfidat kryesore të kohës

Pabarazia në qasje ndaj arsimit pasi miliona fëmijë në botë ende nuk kanë akses në një arsim cilësor për shkak të varfërisë, konflikteve dhe diskriminimit gjinor.

Teknologjia po transformon mënyrën se si mësojmë dhe punojmë, por krijon edhe sfida, si hendeku dixhital ndërmjet grupeve të ndryshme sociale.

Sistemet arsimore shpesh përballen me burime të kufizuara financiare, duke ndikuar cilësinë dhe qëndrueshmërinë e tyre.

Ndryshimi i shpejtë i tregut të punës: Arsimi duhet të përgatisë brezat e rinj për profesione që ende nuk ekzistojnë dhe për një treg pune gjithnjë në ndryshim.

Në një botë që ndryshon me shpejtësi, arsimi duhet të evoluojë për të përmbushur kërkesat e kohës dhe për të ndihmuar në ndërtimin e një të ardhmeje më të qëndrueshme. 

Kërkesat kryesore përfshijnë përgatitjen e qytetarëve globalë, zhvillimin e aftësive të reja dhe krijimin e një kurrikule që adreson sfidat bashkëkohore.

• Edukimi duhet të përfshijë tema që lidhen me ndryshimet klimatike, energjinë e rinovueshme, mbrojtjen e biodiversitetit dhe ekonominë qarkulluese.
• Arsimi duhet të nxjerrë në pah ndërvarësinë midis vendeve dhe të promovojë veprime kolektive për të adresuar sfidat globale.
• Përgatitja e nxënësve për të analizuar situata komplekse dhe për të gjetur zgjidhje kreative.
• Aftësi për të punuar në ekipe shumëkulturore dhe për të ndërtuar ura bashkëpunimi në nivele globale.
• Përfshirja e aftësive dixhitale dhe kodimit për të përgatitur nxënësit për tregun global të punës.
• Sigurimi i aksesit të barabartë në arsim, duke përfshirë vajzat, minoritetet dhe grupet e margjinalizuara.
• Arsimi duhet të jetë i personalizuar dhe i ndërtuar mbi nevojat e çdo nxënësi.
• Platformat online dhe burimet e hapura duhet të ofrohen për të mbyllur hendekun e qasjes në arsim.
• Për të personalizuar mësimin dhe për të optimizuar përvojën e të nxënit.
• Edukimi duhet të forcojë respektin për diversitetin kulturor dhe të promovojë barazinë, drejtësinë dhe paqen.
• Përgatitja e nxënësve për të kontribuar pozitivisht në një botë të ndërlidhur.
• Sigurimi i një përshtatshmërie më të mirë midis programeve arsimore dhe kërkesave të tregut të punës.
• Edukimi duhet të nxisë inovacionin dhe krijimin e mundësive për vetëpunësim.
• Krijimi i një sistemi arsimor që i përgjigjet ndryshimeve të shpejta në teknologji dhe shoqëri.
• Nxitja e kulturës së mësimit gjatë gjithë jetës për të përballuar sfidat e kohës.

Arsimi i kohës sonë duhet të jetë një sistem dinamik, i cili jo vetëm që u përgjigjet kërkesave bashkëkohore, por edhe parashikon sfidat e së ardhmes, duke përgatitur individë të aftë dhe të ndërgjegjshëm për të krijuar një botë më të mirë.

Kurrikulat duhet të integrojnë dijet tradicionale me ato bashkëkohore, duke u fokusuar te kreativiteti, zgjidhja e problemeve dhe të menduarit kritik.

Edukimi duhet të përfshijë qëndrueshmërinë në të gjitha nivelet, duke mësuar brezat e ardhshëm të jenë qytetarë globalë të përgjegjshëm.

Përgatitja për epokën dixhitale kërkon adoptimin e teknologjisë si një mjet kryesor për mësimdhënie dhe mësimnxënie.

Përveç njohurive akademike, arsimi duhet të mësojë aftësi për menaxhimin e emocioneve, komunikimin dhe bashkëpunimin.

Mësuesit duhet të jenë të trajnuar dhe të pajisur me mjete moderne për të përmbushur nevojat e studentëve të sotëm.

Arsimi është një faktor kyç për zhvillimin e qëndrueshëm dhe për këtë arsye kërkon përfshirje të gjerë nga qeveritë kombëtare dhe institucionet ndërkombëtare. Këto aktorë luajnë një rol kritik në përcaktimin e politikave, mobilizimin e burimeve dhe mbështetjen e përpjekjeve për edukimin gjithëpërfshirës dhe cilësor.

Roli i qeverive

1. Hartimi i politikave kombëtare arsimore . Vendosja e strategjive për arsim cilësor, gjithëpërfshirës dhe të barabartë, zhvillimi i kurrikulave që integrojnë qëndrueshmërinë dhe aftësitë për shekullin XXI, si dhe krijimi i standardeve për trajnim të mësuesve dhe infrastrukturë arsimore.

2. Investimi në infrastrukturë dhe teknologji. Sigurimi i fondeve për shkolla të pajisura mirë dhe me qasje në teknologji modern, zhvillimi i platformave dixhitale për të siguruar arsimim të vazhdueshëm dhe në distancë.

3. Promovimi i edukimit për zhvillim të qëndrueshëm (EDQ)

Përfshirja e tematikave mbi ndryshimet klimatike, biodiversitetin dhe energjinë e rinovueshme në arsim si dhe mbështetja e projekteve komunitare që lidhen me qëndrueshmërinë.

4. Garantimi i qasjes së barabartë në arsim

Eliminojnë pabarazitë gjinore dhe mbështesin grupet e margjinalizuara, si dhe sigurimi i arsimit falas dhe të detyrueshëm për të gjithë fëmijët.

Roli i institucioneve ndërkombëtare

1. Vendosja e objektivave globale për arsimin

Institucione si UNESCO, UNICEF dhe World Bank luajnë rol udhëheqës në përcaktimin e objektivave globale siç janë objektivat e zhvillimit të qëndrueshëm si dhe promovimi i arsimimit cilësor, gjithëpërfshirës dhe mundësive të të nxënit gjatë gjithë jetës.

2. Mbështetja financiare dhe burimet teknike

Financimi i projekteve arsimore në vendet me të ardhura të ulëta si dhe ofrimi i ekspertizës dhe praktikave të mira për të përmirësuar sistemet arsimore kombëtare.

3. Ndërtimi i rrjeteve ndërkombëtare

Mbështetja e partneriteteve midis vendeve për ndarjen e burimeve, ideve dhe inovacioneve si dhe organizimi i forumeve ndërkombëtare për diskutime mbi politikat arsimore.

4. Monitorimi dhe raportimi

Vlerësimi i përparimit në përmbushjen e qëllimeve arsimore si dhe raportimi i të dhënave globale mbi arsimin dhe ndikimin e tij në zhvillimin e qëndrueshëm.

Literaturë në shqip

1. “Arsimi për zhvillim të qëndrueshëm” – Botim i UNESCO Shqipëri.

2. “Strategjia kombëtare për arsimin 2021–2026” – Ministria e Arsimit dhe Sportit e Shqipërisë.

3. Revista “Polis” – Artikuj që trajtojnë lidhjet midis arsimit dhe zhvillimit të qëndrueshëm në Shqipëri.

4. “Zhvillimi i qëndrueshëm dhe roli i arsimit” – Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave Sociale.

Literaturë në frëngjisht

1. “L’éducation pour le développement durable” – UNESCO.

3. “L’enseignement et les objectifs de développement durable” – OCDE (Organisation de coopération et de développement économiques).

Burime Online

• Portali i UNESCO për Edukimin dhe Qëndrueshmërinë (në shqip dhe frëngjisht): https://www.unesco.org

• Biblioteka e Kombeve të Bashkuara: Artikuj dhe raporte mbi rolin e arsimit në SDG-të.

• Revista “Éducation et Développement Durable”: Artikuj akademikë në frëngjisht mbi temën.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Institucionet paralele serbe që veprojnë në veri të Kosovës përfaqësojnë një sfidë të rëndësishme për sovranitetin dhe integritetin territorial të Republikës së Kosovës. Këto struktura, të financuara dhe mbështetura nga Serbia, përfshijnë administrata, institucione arsimore dhe shëndetësore, si dhe grupe të maskuara si “mbrojtje civile.” Veprimtaria e tyre jo vetëm që cenon sundimin e ligjit dhe rendin kushtetues të Kosovës, por gjithashtu nxit tensione ndëretnike dhe favorizon destabilitetin rajonal.

Në këtë kontekst, mbyllja e këtyre institucioneve nuk është thjesht një çështje juridike, por një domosdoshmëri për forcimin e shtetësisë së Kosovës. Megjithatë, qëndrimet e SHBA-së dhe BE-së shpesh reflektojnë një kujdes të veçantë për të ruajtur balancat dhe shmangur përshkallëzimin e tensioneve me Serbinë.

E Drejta e Kosovës për të Vepruar

Sipas Kushtetutës së Kosovës dhe dokumenteve ndërkombëtare që mbështesin pavarësinë e saj, përfshirë opinionin e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (GJND) mbi shpalljen e pavarësisë, Kosova ka të drejtën:

-Të ushtrojë sovranitet të plotë në të gjithë territorin e saj.

-Të ndalojë çdo aktivitet që cenon rendin kushtetues dhe sundimin e ligjit.

-Të garantojë barazinë qytetare dhe të drejtat e komuniteteve brenda juridiksionit të saj.

Kjo përfshin ndërmarrjen e veprimeve për të mbyllur institucionet paralele, të cilat janë të jashtëligjshme dhe bien ndesh me funksionalizimin e shtetit të Kosovës. Në këtë drejtim, Plani i Ahtisaarit mbetet një referencë kyçe: ai garanton të drejtat e minoriteteve, por nuk legjitimon struktura që operojnë jashtë autoritetit shtetëror.

Raste të Mbylljes së Institucioneve Paralele

1. Shpërbërja e “Mbrojtjes Civile” në veri të Kosovës (2015):

Këto struktura të paautorizuara sigurie, të financuara nga Serbia, u shpërbënë me ndihmën e EULEX-it dhe presionin e BE-së. Shumë nga anëtarët e tyre u integruan në institucionet legjitime të Kosovës, duke përfaqësuar një hap të rëndësishëm drejt konsolidimit të rendit kushtetues.

2. Kontrolli i institucioneve arsimore dhe shëndetësore:

Shkollat dhe spitalet që operonin me financime nga Serbia shpesh refuzonin të bashkëpunonin me Ministritë përkatëse të Kosovës. Përmes reformave dhe monitorimit, Kosova ka arritur të ndalojë një pjesë të financimeve ilegale, duke kërkuar që këto institucione të regjistrohen brenda sistemit të Kosovës.

3. Vendosja e taksës 100% ndaj produkteve serbe (2018):

Edhe pse ishte një masë ekonomike, kjo taksë synonte të reduktonte ndikimin financiar të Serbisë në Kosovë dhe të rrisë ndërgjegjësimin për rëndësinë e forcimit të sovranitetit ekonomik.

Qëndrimet e SHBA-së dhe BE-së

SHBA-ja dhe BE-ja, si mbështetësit kryesorë të pavarësisë së Kosovës, shpesh ndjekin qasje të kujdesshme për shkak të:

1. Rrezikut të tensioneve ndëretnike: BE-ja ka një interes të theksuar për ruajtjen e stabilitetit në Ballkan dhe shpesh sugjeron zgjidhje përmes dialogut Kosovë-Serbi.

2. Ruajtjes së procesit të dialogut: Veprimet e njëanshme nga ana e Kosovës konsiderohen si potencialisht të dëmshme për negociatat e ndërmjetësuara nga BE-ja.

Megjithatë, SHBA-ja ka treguar një mbështetje më të qartë për veprime sovrane të Kosovës, si në rastin e dërgimit të policisë në zonat strategjike si Ujmani dhe Liqeni i Gazivodës.

Mësime nga Rajoni

Përvoja nga vendet e tjera të Ballkanit ofron mësime të vlefshme:

1. Bosnja dhe Hercegovina: Shpërbërja e forcave paralele të Republika Sërpska u realizua me presion ndërkombëtar dhe përmes një integrimi gradual.

2. Maqedonia e Veriut: Decentralizimi pas Marrëveshjes së Ohrit ndihmoi në integrimin e strukturave të pavarura të zonave shqiptare brenda sistemit shtetëror.

3. Herceg-Bosna në Bosnjë: Strukturat kroate u shpërbënë përmes ndërhyrjes së fuqishme të BE-së dhe SHBA-së.

4. Kosova në vitet ’90: Shqiptarët e Kosovës zhvilluan struktura paralele gjatë regjimit të Milosheviqit, të cilat më vonë u integruan në sistemin e ri të pasluftës.

Rekomandime për Kosovën

Kosova duhet të ndjekë një strategji të qartë dhe të koordinuar:

1. Ligjshmëri dhe gradualitet: Çdo veprim duhet të jetë në përputhje me të drejtën ndërkombëtare dhe kushtetutën e Kosovës, duke shmangur tensionet e panevojshme.

2. Angazhim diplomatik: SHBA-ja dhe BE-ja duhet të jenë partnerë të ngushtë në proces, duke siguruar mbështetje politike dhe teknike për veprimet e qeverisë së Kosovës.

3. Përfshirja e komuniteteve lokale: Dialogu me qytetarët serbë në veri është thelbësor për të shmangur izolimin dhe për të rritur besimin në institucionet e Kosovës.

Mbyllja e institucioneve paralele serbe është një hap i domosdoshëm për funksionalizimin e shtetit të Kosovës dhe për ruajtjen e rendit kushtetues. Përvoja nga rajoni tregon se, megjithëse procesi mund të jetë i ndërlikuar dhe i ngadalshëm, një strategji e koordinuar që përfshin ligjshmërinë, gradualitetin dhe bashkëpunimin ndërkombëtar mund të sjellë rezultate të qëndrueshme. Në këtë drejtim, Kosova duhet të vazhdojë të angazhohet me aleatët e saj dhe të ndjekë politika që forcojnë sovranitetin dhe integritetin territorial të saj.

Analizë nga Rafael Floqi

“Ferri në Parajsë: Los Angeles i përpirë nga flakët” mund të jetë një mënyrë për ta përshkruar situatën tragjike të zjarreve të fundit që kanë goditur qytetin dhe zonat përreth. Është ironike si një vend i njohur për bukurinë, ëndrrat dhe madhështinë e tij mund të shndërrohet kaq shpejt në një arenë të katastrofës natyrore.

Zjarret shpesh simbolizojnë një “ferr të gjallë” për ata që humbasin gjithçka: shtëpitë, kujtimet dhe ndonjëherë edhe jetët. Ndërkohë, në një qytet si Los Angeles, ku kontrastet janë gjithmonë të pranishme – nga supervila në kodrat e Hollywood-it te rrugët ku njerëzit luftojnë për mbijetesë – këto zjarre tregojnë brishtësinë e asaj që mund të duket si “parajsë”.

Zjarret e Los Anxhelosit ishin ende të ndezura të pakontrolluara kur drejtuesit e shtetit filloi të tregohen me gisht. Shkatërrimi nuk u shkaktua nga thatësira e zgjatur apo erërat e Santa Ana-s, sipas Presidentit të zgjedhur Donald Trump dhe të tjerëve, por nga politikanë demokratë, prioritetet e të cilëve lejuan përhapjen e zjarreve.

A është politizim ky ?

Duke iu përgjigjur akuzës së Trump, guvernatori i Kalifornisë, Gavin Newsom i tha Anderson Cooper-it të CNN: “Njerëzit po ikin fjalë për fjalë, njerëzit kanë humbur jetën, fëmijët kanë humbur shkollat ​​e tyre, familjet janë copëtuar plotësisht, kishat janë djegur. Dhe ai donte ta politizonte situatën. Kam shumë gjëra, që dua të them, por nuk do t’i them.”

Por nuk ishte vetëm Trump. Pyetjet po fluturonin nga banorët e Los Anxhelosit, duke përfshirë të famshmit e Hollivudit, shtëpitë e të cilëve u shkatërruan, në lidhje me disponueshmërinë e ujit dhe rrugët e evakuimit dhe pse autoritetet nuk ishin më të përgatitura për rrezikun që Shërbimi Kombëtar i Motit kishte paralajmëruar një javë më parë. Kryebashkiakja e Los Anxhelosit Karen Bass madje, nuk ishte as në vend kur shpërthyen zjarret – ajo ishte në Gana. 

Dhe ekspertët zbuluan shpejt se biografia zyrtare e shefit të zjarrfikësve të Los Anxhelosit, Kristin Crowley, thotë se prioritetet e saj janë “krijimi, mbështetja dhe promovimi i një kulture që vlerëson diversitetin, përfshirjen dhe barazinë ndërsa përpiqet të përmbushë dhe tejkalojë pritshmëritë e komuniteteve.”

Memet e Gavin Newsom me Los Anxhelosin që digjet 

Faji u ngarkohet gjithashtu demokratëve në përgjithësi, me disa që parashikojnë se perspektivat politike kombëtare të Newsom-it po bëhen tym tok me zjarret, ndërsa memet qarkullojnë për të me Los Anxhelosin që digjet në sfond.

Duke folur me Laura Ingraham në Fox, aktori James Woods, i cili humbi shtëpinë e tij nga zjarri i Palisades, e quajti Newsom-in një “idiot drithërues” dhe tha se nëse politikat e tij të menaxhimit të zjarrit ishin përgjegjëse, “kjo nuk është një thirrje zgjimi; kjo është një lloj gjëje për të cilën kemi gjykata.” Duke folur për shefin e zjarrfikësve të LA, Woods tha: “Ky nuk është një ushtrim i drejtësisë sociale për të cilin ju jeni në krye; kjo është dërgimi i ujit në zonat që kanë nevojë për ujë, sepse ka zjarre dhe erëra me shpejtësi 100 milje në orë që i djegin shtëpitë deri në tokë.”

Dhe podkasteri dhe komediani Adam Carolla, i cili duhej të evakuohej dhe nuk e di nëse shtëpia e tij është ende në këmbë, u shfaq si në Fox News ashtu edhe në emisionin radiofonik Clay Travis dhe Buck Sexton për të folur për “qeverisjen e keqe” që çoi në shkatërrim. Carolla vuri në dukje se Malibu pati një zjarr të madh vetëm muajin e kaluar dhe tha se zyrtarët po dështojnë të ndërmarrin hapa që do t’i lehtësonin ato. Për shembull, paratë që shpenzohen për hekurudhat me shpejtësi të lartë duhet të përdoren për të përmirësuar linjat e energjisë elektrike “të rrënuara” që mund të ndezin zjarre,” tha ai. “Ata duan të fajësojnë ndryshimet klimatike, për gjithçka, por në të vërtetë është mosveprimi i tyre.”

Mosveprimi, jo ndryshimet klimatike

Dhe duke iu përgjigjur një videoje virale që tregon kryebashkiaken e Los Anxhelosit duke qëndruar e heshtur kur u pyet për zjarret dhe përgjegjësinë e saj, Carolla i tha Sean Hannity se zyrtarët demokratë në Kaliforni “nuk janë mësuar t’u bëhen pyetje të vështira … ata as nuk e dinë si të reagojnë, kur u bëhet një pyetje e vështirë.”

Është e vështirë të shihet se si karriera politike e Bass do t’i mbijetojë shqyrtimit të ripërtërirë në rrugën e saj. Ajo ishte tashmë e diskutueshme, pjesërisht falë admirimit të saj në të kaluarën pro Fidel Kastros, të cilës iu desh të tërhiqej kur u konsiderua për pak kohë si kandidatja e Joe Biden në vitin 2020. Kur shpërthyen zjarret, ajo ishte në Ganë si pjesë e delegacionit duke përfaqësuar SHBA-në në inaugurimin e presidentit të ri të Ganës; Në kohën kur ajo u kthye në shtëpi, më shumë se 1000 shtëpi ose struktura ishin shkatërruar shkrum e hi.

Shërbimi Kombëtar i Motit kishte paralajmëruar për “kushte ekstreme të motit të zjarrit” disa ditë përpara se të shpërthente zjarri i parë dhe një i evakuuar tha për New York Times se katastrofa është rezultat i “një shkatërrim të plotë në udhëheqje dhe fillon me zyrën e kryetares së bashkisë. ”

Në një konferencë shtypi të mërkurën, Bass fajësoi thatësirën dhe erërat për zjarret dhe tha: “Ne duhet t’i rezistojmë çdo përpjekjeje për të na ndarë”.

Një katastrofë e shkaktuar nga njeriu

Ajo ka të drejtë – por edhe kritikët e saj. Ajo që po shpaloset në LA është më shumë se një fatkeqësi natyrore dhe një “katastrofë e shkaktuar nga njeriu”, siç e ka thënë Free Press.

Shkatërrimi është pjesërisht rezultat i një thatësire që e kishte kthyer bimësinë në ndezje nga erërat me shpetjësi të madhe  të Santa Ana-s, të cilat hodhën prush që ndezën zjarre të reja dhe që penguan përpjekjet për shuarjen e zjarrit. Shkatërrimi është padyshim gjithashtu një dështim i largpamësisë së lidershipit, i bërë i dukshëm nga raportet se rezervuarët e ujit ishin mbyllur dhe hidrantët e shuarjes së zjarrit mbetën thatë.

Sipas NBC News, “Ekspertët në menaxhimin e ujit urban thanë se nuk ka gjasa që planifikimi i dobët ose neglizhenca të jenë fajtorë për tharjen e rezervuarëve të ujit. Përkundrazi, “këto sisteme nuk janë të dizajnuara për t’u marrë me këto fatkeqësi në madhësinë dhe shkallën dhe frekuencën që po ndodh”, tha Newsha Ajami, shefi i zhvillimit për kërkimin në Laboratorin Kombëtar, Lawrence Berkeley.

Por kjo është pikërisht çështja. Është e qartë se këto sisteme duhet të dizajnohen më mirë, dhe gjithashtu se, kur përballen me kufizime buxhetore, shkurtimi nga buxheti i departamentit të zjarrfikësve mund të mos jetë i mençur në një kohë të rrezikut të shtuar. Sipas NBC Lo Në Angeles, shefi i zjarrfikësve paralajmëroi kryetarin e bashkisë në një memo muajin e kaluar se shkurtimet e buxhetit “kufizuan rëndë kapacitetin e departamentit për t’u përgatitur, për t’u trajnuar dhe për t’iu përgjigjur emergjencave në shkallë të gjerë, duke përfshirë zjarret”.

Autoritetet nuk e dinë se si filluan zjarret e LA, mundet nga shkëndijat elektrike dhe padyshim që do të ketë vite të tëra hetimesh se si – ose nëse – shkatërrimi i gjerë mund të ishte parandaluar.

Nevojitet llogaridhënie. Por tani për tani, bëhet fjalë për t’u bashkuar për t’u shërbyer atyre që kanë nevojë për ndihmë. Numri i të vdekurve nga zjarret e Kalifornisë jugore arriti në 16, që nga nata e së shtunës, ndërsa zjarret mbetën kryesisht të pakontrolluara dhe urdhra shtesë evakuimi ishin duke u kryer. Zjarri i Palisades shkaktoi pesë nga vdekjet dhe zjarri i Eaton shkaktoi 11 nga vdekjet, sipas një përditësimi nga zyra e mjekëve të kontesë së Los Anxhelosit.

16 vdekje renditën ende si “person i paidentifikuar”

Gjysma e 16 vdekjeve u renditën ende si “person i paidentifikuar” që nga mëngjesi i së dielës, ndërsa rastet më të fundit ende prisnin më shumë informacion nga ekzaminuesi mjekësor përpara se të renditeshin në një mënyrë ose në një tjetër.

Kanë qenë katër zjarre të listuara si aktive, që nga mëngjesi i së dielës. Zjarri Palisades, i cili filloi më 7 janar, ishte vetëm 11 për qind i kontrolluar dhe tashmë dogji 23,654 hektarë. Zjarri Eaton, i cili filloi më 7 janar, ishte vetëm 15 për qind i kontrolluar dhe tashmë dogji 14,117 hektarë.

Zjarri Kenneth, i nisur më 9 janar, ishte nën kontroll 90 për qind, pasi dogji 1052 hektarë; dhe Zjarri Hurst, i nisur më 7 janar, ishte 76 për qind i kontrolluar, pasi kishte djegur 799 hektarë.

Rick Caruso, pronari miliarder i Village Palisades, një qendër tregtare e nivelit të lartë që i shpëtoi për pak nga flakët më të rënda, shprehu mosbesim për shkallën e shkatërrimit. “Shumica e qendrës së qytetit është zhdukur, pjesë të tëra lagjesh janë zhdukur,” tha Caruso për Fox News. “Ajo që është e mahnitshme për mua është se sa i përhapur është shkatërrimi – dhe sesi kjo mund të ndodhë në një periudhë kaq relativisht të shkurtër kohore.”

Guvernatori i Kalifornisë, Gavin Newsom (D), i cili në fillim të kësaj jave shpalli gjendjen e jashtëzakonshme mes shpërthimeve të zjarrit, bëri thirrje të premten për një hetim të pavarur të Departamentit të Ujit dhe Energjisë në Los Anxhelos, pasi u ngritën pyetje në lidhje me furnizimin me ujë të rajonit.  

Duket se fajësimi ka filluar, por kjo është dëshmi se politikat e majta ideologjike nuk mundën ta mbrojnë “Parajsën” nga “Ferri”. 

Xhelal Zejneli/

Me Marrëveshjen e Ohrit si dhe me Ligjin për përdorimin e gjuhëve, shqipja në Maqedoninë e Veriut është gjuhë zyrtare.

Çështja e përdorimit të gjuhës shqipe në Maqedoni, përkatësisht në Maqedoninë e Veriut është rregulluar me Marrëveshjen e Ohrit, të nënshkruar në Shkup më 13 gusht të vitit 2001, në gjuhën angleze. Nënshkrues kanë qenë: kryetari i Republikës së Maqedonisë, Boris Trajkovski, kryeministri i RM-së, njëherazi edhe kryetar i VMRO-DPMNE-së, Lubço Georgievski, kryetari i PDSh-së, Arbën Xhaferi, kryetari i LSDM-së, Branko Cërvenkovski dhe kryetari i PPD-së, Imer Imeri. Dëshmitarë kanë qenë: përfaqësuesi i posaçëm i BE-së, politikani francez Fransoa Leotar (François Léotard, 1942-2023) dhe përfaqësuesi i posaçëm i ShBA-së, diplomati amerikan Xhejms Perdju (James William Pardew Jr., 1944-2021). Lidhur me përdorimin e gjuhës shqipe, në Marrëveshjen e Ohrit ndërmjet tjerash  thuhet:

6. Arsimimi dhe përdorimi i gjuhëve

1. Lidhur me shkollimin fillor dhe të mesëm, mësimi do të zhvillohet në gjuhën amtare të nxënësve, e njëkohësisht në mbarë Maqedoninë do të aplikohen standardet e unifikuara për programet akademike.

2. Financimi nga shteti do të sigurohet për arsimimin sipëror në gjuhët të cilën e flasin të paktën 20 për qind e popullatës në Maqedoni, e në bazë të marrëveshjeve të posaçme.

3. Gjatë regjistrimit në universitetet shtetërore të studentëve të rinj të cilët iu takojnë bashkësive që nuk janë popullatë shumicë në Maqedoni do të aplikohet parimi i diskriminimit pozitiv, gjithnjë derisa regjistrimi nuk e shpreh si duhet përbërjen e popullatës në Maqedoni.

4. Në tërë Republikën e Maqedonisë dhe në marrëdhëniet ndërkombëtare gjuhë zyrtare është gjuha maqedonase.

5. Cilado gjuhë tjetër të cilën e flasin të paktën 20 për qind e popullatës, po ashtu është gjuhë zyrtare, sikurse është arsyetuar këtu. Në organet e Republikës së Maqedonisë, cilado gjuhë zyrtare tjetër nga maqedonishtja mund të përdoret në pajtim me ligjin, sikurse është elaboruar më tej në aneksin B. Cilido person që jeton në njësinë e pushtetit vendor në të cilin të paktën 20 për qind e popullatës flasin gjuhë zyrtare ndryshe nga maqedonishtja mund të përdorë cilëndo gjuhë zyrtare për të komunikuar me zyrën rajonale të pushtetit qendror, kompetent për këtë komunë; zyra e tillë do të përgjigjet në atë gjuhë në mënyrë plotësuese në maqedonishte. Cilido person mund ta përdor cilëndo gjuhë zyrtare për të komunikuar me zyrën kryesore të pushtetit qendror, e cila do t’i përgjigjet në atë gjuhë, në mënyrë plotësuese në maqedonisht.

6. Lidhur me pushtetin vendor në komunat ku bashkësia e caktuar përbën të paktën 20 për qind e popullatës së komunës, gjuha e asaj bashkësie do të përdoret si gjuhë zyrtare, në mënyrë plotësuese maqedonishtja. Në raport me gjuhët, të cilët flasin të paktën 20 për qind e popullatës së komunës autoritetit lokale në mënyrë demokratike do të vendosin për përdorimin e saj në organet publike.

7. Në procedurat penale dhe qytetare gjyqësore të cilitdo nivel, personi i akuzuar ose cilado palë do të ketë të drejtë të përkthimit në shpenzim të shtetit të të gjitha procedurave, si dhe të dokumenteve në pajtim me dokumentet përkatëse të Këshillit të Evropës.

8. Cilat do dokumente personale të qytetarëve që flasin gjuhën zyrtare ndryshe nga maqedonishtja po ashtu do të lëshohen në atë gjuhë, në mënyrë plotësuese në gjuhën maqedonase në pajtim me ligjin.

*   *   *

Ligji për përdorimin e gjuhëve

Çështja e përdorimit të gjuhës shqipe në Maqedoni, përkatësisht në Maqedoninë e Veriut është rregulluar edhe me Ligjin për përdorimin e gjuhëve, “Gazeta Zyrtare e RM-së, Nr. 7, datë 14.01.2019. Ky ligj përmban 25 nene të përfshirë në shtatë faqe. Në tre nenet e para të ligjit të sipërthënë thuhet:  

Neni 1

(1) Në tërë territorin në Republikën e Maqedonisë dhe në marrëdhëniet e saj ndërkombëtare gjuhë zyrtare është gjuha maqedonase dhe alfabeti i saj cirilik. 

(2) Gjuhë tjetër që e flasin së paku 20% e qytetarëve (gjuha shqipe), gjithashtu është gjuhë zyrtare dhe alfabeti i saj, në pajtim me këtë ligj. 

(3) Në të gjitha organet e pushtetit shtetëror në Republikën e Maqedonisë, institucionet qendrore, ndërmarrjet publike, agjencitë, drejtoritë, entet dhe organizatat, komisionet, personat juridikë që kryejnë autorizime publike në pajtim me ligjin dhe institucionet tjera, gjuhë zyrtare krahas gjuhës maqedonase dhe alfabetit të saj është edhe gjuha që e flasin 20% e qytetarëve të Republikës së Maqedonisë dhe alfabeti i saj, në mënyrë të përcaktuar me këtë ligj. 

(4) Në njësitë e vetëqeverisjes lokale gjuha dhe alfabeti që e shfrytëzojnë së paku 20% e qytetarëve është gjuhë zyrtare, krahas gjuhës maqedonase dhe alfabetit të saj cirilik. Për përdorimin e gjuhëve dhe alfabeteve në të cilat flasin më pak se 20% e qytetarëve në njësitë e vetëqeverisjes lokale, vendosin organet e njësive të vetëqeverisjes lokale. 

Neni 2

(1) Qytetarët kanë të drejtë ta përdorin cilëndo nga gjuhët e theksuara zyrtare dhe alfabetet e tyre nga neni 1 paragrafët (1) dhe (2) të këtij ligji, ndërsa institucionet nga neni 1 paragrafi (3) të këtij ligji si dhe institucionet tjera e kanë për obligim që t’u mundësojnë qytetarëve shfrytëzim, përdorim dhe zbatim të atyre gjuhëve zyrtare dhe alfabeteve të tyre në cilëndo qoftë procedurë, si edhe zbatim të atyre procedurave në atë gjuhë zyrtare dhe në atë alfabet. 

(2) Në pajtim me të drejtën e qytetarëve që ta përdorin cilëndo nga gjuhët e cekura zyrtare nga neni 1 paragrafët (1) dhe (2) të këtij ligji në procedurat gjyqësore, administrative, ekzekutive, procedurat parahetimore dhe hetimore, procedurat penale dhe për kundërvajtje, procedurat kontestimore dhe jashtëkontestimore, procedurat për ekzekutimin e sanksioneve, si dhe procedurat tjera të parapara me ligje tjera. Gjykatat, prokuroritë publike, si dhe të gjitha organet tjera, trupat dhe institucionet tjera janë të obliguara ta mundësojnë shfrytëzimin, përdorimin dhe zbatimin e cilësdo prej gjuhëve zyrtare nga neni 1 paragrafët (1) dhe (2) dhe alfabetet e tyre në ato procedura dhe procedura tjera. 

(3) Në institucionet e pushtetit shtetëror në Republikën e Maqedonisë nga neni 1 paragrafi (3) i këtij ligji, gjuhë zyrtare krahas gjuhës maqedonase dhe alfabetit të saj është edhe gjuha të cilën e flasin së paku 20% e qytetarëve të Republikës së Maqedonisë dhe alfabeti i saj në: komunikim, përdorim dhe zbatim në të gjitha procedurat e qytetarëve para të gjitha organeve të cilat e përbëjnë pushtetin shtetëror (Kuvendi i Republikës së Maqedonisë, Presidenti i Republikës së Maqedonisë, Qeveria e Republikës së Maqedonisë, gjyqësia, prokuroria publike), Gjykata Kushtetuese e Republikës së Maqedonisë, Avokati i Popullit i Republikës së Maqedonisë, në procesin zgjedhor, arsim, shkencë, shëndetësi, kulturë, gjatë zbatimit të autorizimeve policore, në veprimtarinë radiodifuzive, noteri, përmbarim, objekte infrastrukturore, evidencën e amzës, dokumentet personale, financat, ekonomi, si dhe në sferat tjera. 

Neni 3

Funksionarë të zgjedhur ose të emëruar të institucioneve nga neni 1 paragrafi (3) dhe neni 2 paragrafi (3) të këtij ligji, si dhe institucionet tjera selia e të cilave është në Shkup ose komunat në të cilat së paku 20% e qytetarëve flasin gjuhë të ndryshme nga gjuha maqedonase, në komunikimin e tyre zyrtar e përdorin gjuhën maqedonase dhe alfabetin e saj cirilik, si dhe gjuhën që e flasin së paku 20% e qytetarëve dhe alfabetin e saj, nëse së paku njëri prej funksionarëve të zgjedhur ose të emëruar flet gjuhë zyrtare të ndryshme nga gjuha maqedonase.

*   *   *

Nga sa më sipër shihet në mënyrë të qartë dhe të padiskutueshme se shqipja në Maqedoni, përkatësisht në Maqedoninë e Veriut është gjuhë zyrtare. 

Çështja e përdorimit të gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut nuk është çështje partiake. Përdorimi i shqipes është çështje kombëtare e një rëndësie madhore. Rrjedhimisht, askush s’ka të drejtë të bëjë tregti me gjuhën. Gjuha është elementi themelor i identitetit të një kombi. Kuptohet, ka edhe raste kur në një shtet flitet gjuha e ndonjë populli tjetër. Gjuhë amerikane s’ka. Amerikanët apo australianët flasin anglisht. Nuk është mirë të merren me të drejtën e përdorimit të gjuhës shqipe ata funksionarë apo edhe politikanë të cilët nuk kanë njohuri të mjaftueshme për këtë çështje. Po qe se nuk e ke lexuar Marrëveshjen e Ohrit dhe Ligjin për përdorimin e gjuhëve, atëherë çështjes së përdorimit të gjuhës shqipe do t’i qasesh në mënyrë diletante. Po qe se për çështjen e lartpërmendur nuk ke njohuri të mjaftueshme, atëherë mos u prononco publikisht. Me një prononcim të tillë personi publik, pushtetari apo politikani krijon huti në publik. Prononcimi i tillë – i pamatur, mund të ketë për pasojë defaktorizimin e faktorit politik shqiptar. Të thuash se shqipja në Maqedoni nuk është gjuhë zyrtare do të thotë ta çosh ujin në mullirin e armikut, do të thotë t’i bësh shërbim armikut. 

Duke qenë se çështja e gjuhës është zgjidhur me Marrëveshjen e Ohrit, atëherë vënia në dyshim e karakterit zyrtar të gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut, zhvlerëson edhe marrëveshjen e sipërthënë. Ajo është një marrëveshje me karakter ndërkombëtar, është një marrëveshje që e ka ndalur një luftë, atë të 2001-shit. 

Askush s’ka të drejtë të ruajë “pushtetin” në dëm të përdorimit zyrtar të gjuhës shqipe. Për ta bërë zyrtare gjuhën shqipe, ky popull ka derdhur mund. Janë dashur dekada. Ajo që është ngritur ndër dekada dhe me shumë sakrifica, nuk mund të shembet apo të nëpërkëmbet për hiçgjë. Qëndrimi në pushtet nuk mund të bëhet në dëm të shqipes. 

Për shqipen zyrtare, faktori politik shqiptar duhet të jetë një, duhet të jetë unik, i bashkuar. Tregti me gjuhën s’bëhet dot për asnjë kusht, për kurrfarë kuazipushteti. 

*   *   *

Faktori politik shqiptar, pozitë dhe opozitë, duhet të kërkojnë që shqipja të figurojë, jo si gjuhë që e flasin mbi 20 për qind e popullatës, por si gjuhë shqipe. Sot shqiptarët janë mbi 20 % prej Struge deri në Likovë. Bëhet fjalë për rreth 700 mijë shqiptarë në trojet etnike historike, si popull rrënjës, autokton. Faktori politik shqiptar duhet ta ketë parasysh faktin se shqiptarët ballafaqohen me dy gjëra: 

– e para, rënia e shkallës së lindshmërisë (e natalitetit) dhe

– e dyta, shpërnguljen e të rinjve për në Gjermani dhe gjetkë.

Mund të ndodhë një ditë që në ndonjë pjesë të Maqedonisë veriperëndimore numri i popullatës shqiptare të bjerë nën 20 për qind. Forcat anakronike, retrograde antishqiptare sllavo-maqedonase këtë presin. Ato do të kishin thënë: “Në këtë zonë jeni më pak se 20 për qind, ndaj ju privohet e drejta e përdorimit zyrtar të shqipes”.   

*   *   *

VMRO-ja nuk duhet të çelë tema që i trazojnë ndjenjat kombëtare të popullit shqiptar. VMRO-ja është parti anakronike, retrograde dhe e pareformuar. Ajo a e ka parasysh faktin se më pak se 4 për qind e serbëve në Kosovë, serbishten e kanë gjuhë zyrtare. 

Faktori politik shqiptar duhet të kërkojë që gjuha shqipe të jetë zyrtare në tërë territorin e këtij vendi. Faktori shqiptar duhet të kërkojë që nxënësit sllavo-maqedonas të nisin ta mësojnë gjuhën shqipe në shkollë, duke filluar nga klasa e tretë fillore. Të jetosh në një qytet të banuar nga 80 për qind shqiptar dhe të mos e dish gjuhën e popullit shumicë absolute, kjo paraqet diskriminim klasik. Kjo ta përkujton aparteidin. 

Faktori politik shqiptar në asnjë mënyrë nuk duhet të lejojë që nëpër shkollat e mesme shqipe viti shkollor të fillojë dhe të mbarojë me ekzekutimin e himnit sllavo-maqedonas. S’ka shqiptar në Maqedoninë e Veriut që e respekton simbolin shtetëror dhe himnin e këtij vendi, përpos në raste ceremoniale. 

Faktori politik shqiptar duhet të kërkojë që Dita e Flamurit, d.m.th. 28 Nëntori, të jetë në Maqedoninë e Veriut festë shtetërore.   

Faktori politik shqiptar duhet të kërkojë ndryshimin e himnit dhe të simbolit shtetëror të këtij vendi, për arsye se në to nuk përfshihet asnjë vlerë e historisë dhe e kulturës kombëtare shqiptare. Ultranacionalistët sllavo-maqedonas duhet ta dinë shqiptarët e kanë edhe simbolin e vet kombëtar, edhe himnin e vet kombëtar. Ata njëherazi duhet ta dinë se pa shqiptarët s’ka Maqedoni të qëndrueshme. 

Xhelal Zejneli  

Rafaela Prifti/

Kur lexova pyetjen e një lexuesi që pyeste nëse një biçikletë që prodhon energji elektrike mund të furnizojë shtëpinë ashtu si edhe një gjenerator, desha të di më shumë. Veçanërisht në kohën e festave shpenzimet përfshirë ato të energjisë i kalojnë kuotat e muajve të tjerë. Zbukurimet e ndriçuara dhe vargjet e llampushkave brenda në shtëpi dhe në oborre e shtojnë konsumin e energjisë rreth pesëdhjetë kilovat në orë mesatarisht dhe ne shpenzojmë qindra, dikush deri edhe mijëra dollarë gjatë muajit të festave për faturën e energjisë elektrike. Sa për ilustrim, rrugë pas rruge lagjja Dyker Heights e Bruklinit ka vila dy a tri-katesh të stolisura nga varganë dritash shumëngjyrëshe që ngjajnë si ujëvara luminishente. Është e natyrshme të ndjesh admirim për banorët e shtëpive që e praktikojnë këtë traditë vit pas viti vullnetarisht duke i dhënë famë vendbanimit të tyre në kohën e Krishtlindjeve dhe ndërrimit të viteve.

Kureshtja më shtyu të pyes sesa paguajnë banorët për këtë spektakël zbukurimesh të ndriçuara.

Varësisht nga metrat e varganëve me drita, instalimi dhe paketimi (nëse e bëjnë vetë apo kanë punësuar kompani të specializuara) shpenzimet shkojnë nga 1,000 deri në 20,000 dollarë për familje. Një shtëpi në Amerikë mesatarisht konsumon 1,000 kilovat orë energji në muaj. A është e mundur qe njeriu të gjenerojë vetë kaq kilovat orë duke i dhënë një biçiklete të montuar në vend? Kurrsesi jo, as përafërsisht. Pedalimi me një shpejtësi mesatare jep rreth 100 vat d.m.th. aq sa një llambe njëqind vatëshe. Edhe sikur t’i japësh biçikletës për tetë orë për tridhjetë ditë rresht pa pushim në fundjavë do arrije 24 kilovat orë energji, që përbën një përqindje të vogël të përdorimit mujor të energjisë. Nga një lexim i shpejtë është e qartë se shpërpjesëtimi midis energjisë që mund të prodhojmë vetë dhe asaj që çdo njeri nga ne konsumon është diçka që të bën të mendosh.

Sa shumë konsumojmë në raport me sa pak kontribuojmë. Po ta ilustrojmë me shembullin e biçikletës, nga tetë orë pedalimi njeriu arrin të jap 0.8 kwh pra kaq do kishte në dispozicion për vete. Nëse i duhet më shumë se kaq do duhej të blinte energjinë e prodhuar nga të tjerë. Me zbulimin e energjisë së fosileve dhe në sajë të fuqisë së prodhuar prej saj, ne përdorim mesatarisht aq energji sikur të kishim 40 vetë të tjerë që prodhonin energji nga biçikleta për ne. Ndonëse jemi mësuar me këtë lloj luksi duhet t’i dimë pasojat e mbipërdorimit të kaq shumë energjie dhe të mendojmë për konsum të arsyeshëm nga burime energjie të ndjeshme ndaj kapaciteteve të planetit tonë.