Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Censura studimore dhe politika në një kontent historik

by

Nga Dr. Fatjona R. Lubonja Ed.D.

Edukim/Neuro-Shkence/Behavior/

Duke ju referuar studimeve historike dhe dokumentave të arkivës së shtetit shqiptar, përgjate viteve 1960-1990 në Shqipëri, studiuesit Shqiptarë janë censuruar përsa i përket studimeve në fushën e shëndetsisë, arsimit, dhe shumë degë studimore të tjera. Si rredhojë, mungesa e studimeve në data studimore kundrejt ç’rregullimeve mendore gjatë shumë viteve historikisht ka thelluar hendekun e kuptimit dhe edukimit të shoqërisë kundrejt ç’rregullimeve të ndryshme mendore.

Në ketë artikull citoj në materiale që legjitizon fshehtësinë dhe ndalimin e studimit dhe marjes së një informacioni të tillë. Ky legjislacion është ruajtur me fanatizëm për shumë vite në historinë e vendit, gjë që ka sjell pasoja në mangësitë dhe mundësitë e studimeve si nga studiues shqiptar ashtu dhe specialist huaj. Si pasojë shumë informacione dhe situata të individëve me ç’rregullime të trurit nuk janë publikuar apo kuptuar nga shoqëria në përgjithësi. Kjo ka bërë të thellohet edhe më shumë ndër vite vakumi i edukimin mbi ç’rregullimet të trurit. Pasoja këto që kanë lënë gjurmë edhe në periudhat e mëvonshme në vendosjen e kulturës së studimeve indipendente afatgjate (qualitative & quantitative) në përgjithsi dhe atyre të problemeve mendore në veçanti.

Duke u bazuar në studime historike të bëra nga studiues Amerikan vihet re një mangesi në fushën e informacionit studimor (në kontent historik para viteve 1990) kur bëhet fjalë për Shqipërinë. Sipas studiuesit Dr. Kiev (1968; Cornell & Columbia University, USA) në studimet e tij për problemet mendore gjatë viteve të “Luftës se Ftohtë”, Shqipëria ishte vendi i vetëm komunist në Ballkan apo i “Grupi Lindor” që nuk pranonte asnjë mënyrë komunikimi dhe i vetmi vend që studuesit nuk kishin patur mundësi të mblidhnin informacion ose të kishin ndonjë kontakt me studiues të vendit në këtë fushë. Megjithëse studiuesit kishin dërguar mesazhe zyrtare në organet përfaqësuese dhe specialistët e spitaleve apo qëndrave universitare, nuk kishin arritur të mernin asnjë kontakt apo përgjigje. Sipas dokumenteve historike nuk kishte të dhëna publike në lidhje me fëmijët me aftësi të kufizuara apo me probleme mendore, dhe nëse mund të gjeje ndonjë raport ishte vetëm nën udhëzimet e qeverisë së asaj periudhe. Nuk kishte hulumtime të jashtme (hulumtues jo-shqiptarë) ose hulumtime të shqyrtuara me studiues shqiptarë dhe të huaj në lidhje me fëmijët me aftësi të kufizuara intelektuale apo problemet mendore.

Përse Shqipëria veçohej nga të gjitha vëndet antare të “Grupit të Lindjes”?

Përgjigja e kësaj dileme e ka origjinën tek urdhëri i “Këshillit të Ministrave” që i përkiste asaj kohe. Ky urdher ishte i fuqizuar jo vetëm në ligjislaturën e vëndit por edhe në Arkivën e Shtetit Shqiptar nën “Rregulloren mbi shfrytëzimin e materialeve documentare arkivore të RPSH nga studiuesit e huaj” me datë të vendimit të “Këshillit të Ministrave” 18.6.1969. Në këto ligje Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave te Shtetit duhet të bashkëpunonte me “institucione të tjera përkatese me qëllim që të ruhen dhe mbrohen interesat e vëndit” dhe asnjë botim apo shkrim nuk mund të bëhej “pa marë autorizimin zyrtar”(DPASH, 1969). Ky ligj (Ministrija e Punëve të Brëndshme, 1961), ka bërë të pamundur bashkpunimin e studiuesve të huaj të kryejnë studime në Shqipëri por gjithashtu ka çensuruar edhe studiuesit Shqiptarë. Si rredhojë, mungesa e studimeve të lira (pa censurën e shtetit) në data studimore kundrejt ç’rregullimeve mendore gjatë shumë viteve historikisht ka thelluar hendekun e kuptimit dhe edukimit të shoqërisë kundrejt ç’rregullimeve të ndryshme mendore, gjë që transmetohet në shoqëri, familje dhe institucionet edukuese edhe në periudhën e metejshme.

*Fatjona R. Lubonja është autore dhe studiuese, ka studiuar Neuro-Shkencë/Edukim dhe Behavior në “Columbia University” në New York, dhe është specializuar në Harvard University. #fatjonalubonja

Observing The World In Real-Time Data Works for Everyone

by

Rafaela Prifti/

Donald (Don) Leka, Founder, Chairman and CEO of the Jumptuit Group has been a proponent of observing the world in real-time data with the purpose of forecasting global events that impact all of us, while changes may occur within seconds. “The notion that there are historical patterns is a device that gives us a certain degree of comfort. But in fact things are constantly changing,” Leka said at Data for Impact Event – The Convergence of Artificial Intelligence and International Relations, School of International Service, American University, Washington, DC on September 18.

A data system expert, Donald Leka has been called to consult on and present to various agencies and institutions on the importance of accurate data and the tools that are designed to do it. The Ukraine war, he argues, is a large-scale example of the power of forecasting. It is a case where the potential impact of inaccurate data is just too massive to be ignored or disregarded.

The July 25 issue of Newsweek published Donald Leka’s critical views of the US response to Russia’s invasion of Ukraine starting with sanctions and military aid by US and NATO. “The purpose of the sanctions was to deny Russia the ability to finance its full-scale invasion of Ukraine and bring the war to a swift conclusion. The White House issued a statement on April 6, 2022, outlining its policy toward Russia based on forecasts by experts predicting “Russia’s GDP will contract up to 15 percent this year, wiping out the last fifteen years of economic gains. Similar forecasts regarding Russia’s GDP contraction were made by the World Bank, reporting in April 2022,”sanctions already in place are expected to drive Russia’s GDP down by 11.2 percent in 2022.” (Forecasts, Policies and Outcomes: The Human and Financial Cost of Miscalculations, Leka Donald, Newsweek, July 25, 2023)The sactions did not succees in bringing Russia to the negotiating table.

“The forecasts failed to assess Russia’s ability to dynamically adapt to the sanctions by increasing economic activity and trade with India, China, the Middle East, Latin America, and Africa. The signals were readily available in real-time data but were unaccounted for in the forecast models,” writes Leka. The policymakers were inclined to and did follow inaccurate predictations that did not materialize. The outcomes is a prolonged war as the military aid pours into the country. “Despite the scale of economic sanctions and military aid, Ukraine has been unable to dislodge Russia from Eastern Ukraine,” the Jumtuit Founder writes.

There is no disputing that the forecasts that governments, organizations, and companies rely on is largely dependent on the currency, reliability, and completeness of the data. The question of accepting and relying on a comprehensive data system is not without challenges. One of them is AI. Leka says that “The challenge of applying AI and data science to understanding global events has become essential in an increasingly interdependent world and in the current crisis in Ukraine.”

Donald Leka has been developing pioneering cloud and mobile technologies since the early 2000s as a recent graduate student of the School of International Service, American University in Washington DC. AI ultimately led to the combining of his passions for International relations and data system building to synergize international data obtainment and analyze using machine learning and AI applications. The American University alumnus and his associates founded Jumptuit Group in 2013, “to address the need to quickly access accurate data and make informed decisions.” Jumptuit is a company poised to meet the challenge of applying AI and data science to understanding global events. It is an essential tool in an increasingly interdependent world and in the current crisis in Ukraine. Although it will remain unknown whether realistic forecasts prior to invasion would have de-escalated the conflict and given the edge to diplomatic efforts, Leka’s confidence in real-time data is stronger than ever. And so is the appeal for the technology that delivers it including the AI powered scenarios.

An entrepreneur in the information technology industry, Leka understood early on that “For technology to be widely applied, it must first widely appeal.” The Founder and CEO of Jumtuit has set out to putting data to work and to thinking of everyone in the process.

His engagement with real-world experience goes back to the University days of organizing international protests and providing humanitarian assistance. His background and education poised him well to brigde his global experience with business and technology. Donald Leka is an expert in analysis of huge data sets with algorithms to generate data-driven insights and scenario forecasting. “The intersection between cloud computing, AI, data science and the social sciences is where I have spent my career,” says Leka. He is a member of the higly respected Leka family, and the son of Dr. Agim Leka, (01.25.1924 – 03.08.2018) a philanthropic and pioneering doctor with an exemplary pasion for history and immense love for his homecountry of Albania.

MË 21 SHTATOR 2023, ISH-PRESIDENTI I REPUBLIKËS SË KOSOVËS Z.BEHGJET PACOLLI VIZITON VATRËN

by

Ish-presidenti i Republikës së Kosovës z. Behgjet Pacolli do të zhvillojë një vizitë zyrtare në Federatën Pan-Shqiptare të Amerikës Vatra ditën e Enjte më 21 Shtator 2023 në orën 12.30 pm.

Ai do të zhvillojë një bashkëbisedim në Selinë Qendrore të Vatrës me vatranët dhe komunitetin shqiptar në New York e më gjërë.

Ftohen mediat dhe komuniteti që të marrë pjesë.

Elegji për njeriun që ikën

by

Astrit Lulushi/

Në mes të rrugëtimit të jetës, njeriu e gjen veten në pyll të errët, humbet rrugën, ecën udhë pa udhë. Sa e vështirë të përshkruhet ky pyll i zymtë, kujtimi i të cilit kthen frikën. Aq e hidhur është frika, sa vdekja është më pak e frikshme. Me të vërtetë, nuk e di se si hyri në pyll, sepse ishte aq përgjumur.

Pasi arriti rrëzë një mali, ku mbaronte lugina që i kishte ngrirë zemrën, hodhi një vështrim lart dhe pa majën e malit të ndriçuar nga ato rreze dielli që të çojnë në rrugën përgjatë çdo rruge.

Pastaj tmerri u zbut disi, i cili në thellësi të zemrës kishte zgjatur gjithë natën që kishte duruar aq mjerisht. Ashtu si ai që, pa frymë, del nga deti në breg dhe kthehet për të parë ujërat e rrezikshme, po ashtu edhe shpirti, po ikte nga ai shqetësim. U kthye për të parë përsëri kalimin nga i cili kurrë nuk doli njeri i gjallë. Pastaj pushoi trupin e lodhur, ndërsa shpirti rifilloi udhëtimin në shpatin e pjerrët të malit të lartë pafund.

Mendja dhe mendimi

by

Astrit Lulushi/

Filozofët stoikë besonin në fuqinë e mendjes mbi materien. Ish-perandori romak dhe stoik Marcus Aurelius e pasqyroi këtë në veprën e tij, duke thënë se mendimet që pushtojnë mendjet informojnë mënyrën se si jetojmë. Në këtë citim, Aurelius nënvizon fuqinë e praktikimit të të menduarit konsistent dhe konstruktiv. Kur përfshihemi në reflektim pozitiv, mendjet tona gravitojnë drejt optimizmit, ndjeshmërisë dhe rritjes. Megjithatë, qëndrimi në negativitet ose shqetësim mund të çojë në pikëpamje më pesimiste dhe miopike.

Urtësia e Aurelit thekson marrëdhënien reciproke midis mendimeve dhe prirjeve mendore, duke na kujtuar të kultivojmë ndërgjegjësim për modelet e të menduarit dhe në mënyrë aktive t’i drejtojmë ato që të përputhet me jetën që dëshirojmë.

Përgjithësisht, çdo brez është gati të rebelohet kundër brezit paraardhës. I tillë ishte rasti për ata që morën pjesë në lëvizjen e romantizmit, e cila ishte më e spikatura midis fundit të shekullit të 18-të dhe fillimit të shekullit të 19-të.

Në kohën e fillimit të lëvizjes, Iluminizmi kishte pushtuar botën me arsyen dhe racionalitetin. Kjo shkaktoi Revolucionin Industrial.

Romantizmi u ngrit si përgjigje ndaj këtij përshkallëzimi të përparimit shkencor; Romantikët kishin frikë se varësia kaq e madhe në shkencë dhe teknologji do të dëmtonte në fund shpirtin njerëzor dhe do ta largonte shoqërinë shumë larg nga thelbi i saj empatik. Romantizmi trajtonte egërsinë e natyrës dhe veçantinë e individit, duke i dhënë rëndësi emocionit dhe irracionalitetit, në kontrast me logjikën strikte të epokës së mëparshme.

Shkrimtarët filluan të botonin vepra që pasqyronin përdorimin e elementeve shpirtërorë dhe të mbinatyrshëm për të treguar histori që ngritën fuqinë e individit. Autorë të tillë si Mary Shelley dhe Victor Hugo u vlerësuan gjerësisht për veprat, shumë prej të cilave i kanë rezistuar kohës, për përshkrimet e tyre të kompleksitetit njerëzor. Ndërsa në një moment, shkrimtarët vendosën një theks te folklori dhe nacionalizmi kulturor, fokusi u zhvendos me kalimin e kohës drejt shqyrtimit të sprovave dhe mundimeve të një individi të jashtëzakonshëm.

Megjithatë, nocionet mbizotëruese ishin besimet se emocionet dhe bukuria janë të një rëndësie të madhe, ndërsa koha e kaluar merrej me gjendjen njerëzore, duke shpërfillur mendimet, ndjenjat, shpirtin dhe aromën rrethuese.

Photo by: https://www.biography.com