Epoka e Skënderbeut e shekullit XV dhe vetë figura e tij ndikoi fuqishëm në jetën shpirtërore të shqiptarëve dhe në rritjen e vetëdijes kombëtare të tyre, dhe 3 nëntor i vitit 1443 është një datë shënuar, një ditë kthese në fatin e mëtejmë të arbërve në dheun e shqipeve.

Pikërisht më 3 tetori të vitit 1443 shënon fillimin e rrugëtimit për rikthimin në Atdhe të Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastrioti –Skënderbeu, duke rrugëtuar nga Nishi në Fushë- Kosovë, Prishtinë, Prizren, Pollog, Lugina e Drinit të Zi, Dibër-Mat, për të mbërritur dhe marrë Krujën më 11 nëntor 1443 ( sipas Fan S.Nolit)

Humanisti Marin Barleti tek vepra “Historia e Skënderbeut”, na përcjellë detajet e mbërritjes në Atdhe të Gjergj Kastriotit –Skënderbeu. Sipas Barletit: “Njerëzit iu derdhén pra, të gjithë rreth e përqark dhe kush e kush më pare, tërë shënd e verë, dhe duke kërcyer nga gëzimi, me lotët që u rridhnin në fytyrë nga gëzimi i madh. Duke falënderuar më në fund fatin, tërë gaz për mbretërinë me emërin Epir, i shpjegonin atij gjerë e gjatë punët e tyre dhe i zotoheshin, e i besonin veten e vet, fëmijët, shpirtin dhe çdo gjë që kishin për zemër”.

Faktet e pakontestueshme se luftrat që Gjergj Kastrioti i ka bërë i shtyrë prej ndërgjegjes Kombëtare i ka bërë të ditura i pari At Gjergj Fishta në fjalimin e “Shqiptarët dhe të drejtat e tyre”- te mbajtur prej Tij në Konferencën e organizuar ne Universitetin Katolik të Parisit në vitin 1919 për të sensibilizuar qarqet intelektuale në lidhje me kauzën shqiptare gjatë kohës kur po zhvilloheshin bisedimet në Konferencën e Paqes në Pallatin e Versajës.

Rikthimi në Atdhe i Gjergj Kastriotit për ti dalë zot Atdheut të pushtuar ka qenë dhe mbetet burim frymzimi -model i prijësit për shembullin e përkushtimit ndaj Atdheut dhe Kombit të Tij.

E ashtuquajtura fushata hungareze, e cila parapriu përmbushjen e planit të Skënderbeut për t’u arratisur me shpurën e tij dhe për t’u kthyer në atdhe, sipas Barletit rrjedhon.

Ku ende nuk ishte shuar lavdia e fitoreve që Murati kishte korrur duke marrë këshilla dhe sugjerime nga Skënderbeu, një tjetër sprovë e vështirë ndodhej përballë ushtrisë turke. Fushata hungareze dhe përballja me Hunaidin e shumëdëgjuar nuk ishte si gjithë të tjerat. Ishte pikërisht koha e duhur që Skënderbeu të vinte në jetë planin e arratisjes. Muratit të pabesë i duhej mbushur me helm deri në grykë, kupa e zemërimit dhe inatit pa fre. Humbja ndaj hungarezëve dhe “tradhtia” e kapedanit të tij besnik do të ishin një goditje dërrmuese për atë mëndje të errët e zemër të përlyer me ligësi. Dhe ashtu po gatitej. Bashkë me bejlerbeun e Rumelisë, ishte Skënderbeu me 20 mijë ushtarë që do ti bënin ballë synimeve hungareze deri sa vetë sulltan Murati të vinte me një ushtri të madhe në këtë përballje, e cila u vendos jo larg lumit Moravë. Duke lënë në pozita mbrojtëse mbretin Vladislav, Huniadi në kry të 10 mijë forcash të zgjedhura sulmoi kampin turk. Skënderbeu, në zbatim të planit të tij të ikjes, lëshoi pak e nga pak vijën e frontit duke lejuar hungarezët të përparojnë dhe të vërsulen me tërbim kundër forcave të pashait. Lufta ishte e përgjakshme. Humbja gjithashtu ishte e thellë. Turqit lanë stremat, flamujt, 4 mijë pengje dhe viktima pafund. Pashai bashkë me një taborë mundi të shpëtonte nga kjo kasaphanë. Skënderbeu, i cili e kishte bërë të njohur planin e tij miqve, ndër të cilët ishte nipi i tij, Hamza, një i ri me cilësi të shquara, të cilin vëllai i tij, Reposhi që turqit e quajtën Karakuz e pati me një grua që mori para pusisë turke që e vrau në pabesi.

Historia e Skënderbeut, fati i Arbërit, tashmë sapo kishin hyrë në një fazë zhvillimesh të fuqishme. Sulltan Murati do të merrte në një ditë dy humbje fatale, betejën përballë Hunaidit dhe arratisjen e besnikut të tij, Gjergj Kastrioti – Skënderbeu.

Përgatiti: Albert Vataj

Në shekullin e njëzetë, Shqipëria ishte e trazuar dhe aspak fatlume. Ajo kaloi periudha të vështira dhe përballoi tre diktatura, diktaturën fashiste, naziste dhe komuniste! Me mbarimin e luftës së dytë botërore Shqipëria u pushtua nga diktatura staliniste enveriste e cila veproi si klikë sunduese duke detyruar mijëra familje shqiptare të largoheshin nga reprezaljet e sadistëve enveristë. Në mes mijëra familje fisnike me taban atdhetar u largua nga Shqipëria dhe familja e Dr. Elez BIBERAJT nga malsia e Gjakovës..Arratisja në kohën e diktaturës ishte akti më i dhimbshëm dhe sakrifikica më sublime e asaj kohe. Mirpo “Armiqtë e Popullit” siç i etikonte diktatura do të lenin pasoja katastrofale në fisin dhe rrethin miqësor, ku do tu mohoeshin të gjitha të drejtat dhe liritë e njeriut!

Familja Biberaj dha një kontribut të jashtëzakonshëm në perendim , ku ata shkuan sëbashku me shumë patriot e atdhetar të tjerë , figura të shquara antikomuniste, që luftonin për liri e demokraci u shquan në veprimtaritë e tyre atdhetare , në një kohë që antarët e familjve të tyre në Shqipëri , gjykoheshin pa gjygj, denoheshin me pushkatim dhe burg politikë me dhjetra vite , dhe internoheshin në kampe internimi, nga njerzë që i sherbenin me aq vullnet regjimit të egër antishqiptar për 45 vite terror e martirizim.

Kontributi i këtyre familjeve fisnike shqiptare që lane me dhimbje vendin e tyre , për të dale në botën e lire, i ndanë shqiptarët . Shqipëria mbeti vendi më izoluar në botë.

Në vitet 80 kur regjimi e kishte çuar në skripin e fundit të jetesës, jetën e shqiptarve ku lufta e klasave do të bënte kërdinë mbi jetët e pafajshme, ku shpresat ishin të humbura , në vendin e lirisë në Shtetet e Bashkuar të Amerikës Elez Biberaj ky shqiptar i madh i shekullit njëzet do ta fillonte punën e tijë si gazetar në Zërin e Amerikës ( Voice of America) –redaksia e gjuhës shqipe dhjetor 1980,

8 vite më vonë 1989 pozitën e redaktorit përgjegjës të redaksisë së gjuhës shqipe, ndërsa në 2004 Përgjegjës për redaksitë në gjuhët e europës,

Zëri karakteristikë i Elez Biberajt në Zërin e Amerikës do të kumbonte dhe bante jehonë si zëri shpëtimit të mijëra familjeve shqiptare që vuanin në terrorin komunist. Dhe miljona shqiptar që vuanin pushtimin serbë. Zëri i tijë nëpërmejt valve të radios Zëri i Amerikës jepte shpresa që do të vi liria. Ne “ Armiqt e popullit” siç na thirnin xhelatët e enverizmit, siç luteshim e besonim në Zot fshehtas, ashtu fshehtas mbyllnim dritaret me batania dhe tek radiot Iliria ndigjonim Zërin e Amerikës dhe besonim në lajmet e saj siç besonim në Zot, se liria do të triumfoi mbi të keqen. Nqs e Shejta Nënë Tereza do të nderohej si humaniste e madhe botërore dhe do të lartësonte emrin e shqiptarve kudo në botë. Elez Biberaj do të shkëlqente në fushën e gazetarisë botërore Profili i tij mediatik do të shquhej si një intelektual ndërkombëtarisht, si gazetar profesionistë, si studjues e hulumtues në shkencat politike, si historian i të vertetës për më shumë se katër dekada karierë mediatike e historike. Në këto dekada Dr. Elez Biberaj lartësoi kauzat shqiptare anë e mbanë botës. Ne e njihmim Dr. Biberaj nga zëri i tij i veçantë në valet e Zërit të Amerikës që në vitet 80. Por vizita e Sekretarit Bejker në sheshin Skënderbej 1991 e pamë potretin e tij burrëror siç janë malsorët e Alpeve e duatrokitim përkthimin e tijë me atë zë melidioz verior, shqiptarët u gëzuan që erdhi bilbili i Zërit të Amerikës, vetëm fytyra e diktatorit Ramiz Alia, dhe bashkëpuntorve të tij nxinte si nata, por fatmirsisht ishte një natë që po perendonte.

Nqs Kosova sot është e pamvarun, përkrah të madhit Dr. Rugovës e martirizimit të heroit dhe familjes së Adem Jasharit, masakra e Reçakut do të ishte zëri i Elez Biberaj që do ti tregonte opinionit botëror masakrat serbe ndaj shqiptarve të Kosovës. Shqiptarët në Maqedoni, Mal të Zi

,Luginë e kudo që ndodhen nëpër botë. E për këto kontribute atdhetare të Biberajt jemi krenar më ikonën e gazetarisë me burrin e madh të kombit tone, Elez Biberaj, ashtu siç nderohemi me të Shejtën Nënë Tereze , ashtu nderohemi me zërin dhe penën tënde brilante që për gati një gjysëm shekulli kontribuat në shërbim të së vertetës, u bëtë frymëzues për miljona shqiptar që vuanim nën diktaturë, duke sjellë dhe mësuar parimet e demokracisë amerikane. Kur u emruat drejtor i Zërit të Amerikës si Drejtor i Përgjithshëm lexova në portalin amerikan të lajmeve VOX“ Se Zoti Biberaj gëzon një reputacion shum të mire si një njeri serioz dhe profsionist i disiplinuar . Ai është dhënë me gjithë shpirt ndaj përhapjes së lire të lajmeve dhe informacionit në vendet dhe kontinentet ku kjo liri u mohohet njerzve . Mbas këtij komenti mund të shtoj se përkushtimi i juaj ndaj fjalës së lire ka kaluar përmasat kontinetale që u mohohet fjala e lire. Nqs ti mik dhe idealist i lirisë ndjesh krenar për kontributin tuaj 43 vjeçare në median ma të madhe botërore, dhe ne bashkombasit tuaj jemi krenar për Ju. Fatkeqësisht mbas 43 vitesh vitesh nuk do ta ndigjojmë zërin tuaj kumbues të mbrojmë lirinë në një vend ku demokracia është përdhunuar, por ai zë është jehonë që nuk shuhet dhe na na jep force që mos të sprapsemi ndaj dhunusve të lirisë që kan vesh mantelin demokratik.

Veprimtaria dhe kontributi i juaj për forcimin e marrëdhënjeve Shqiptaro-Amerikane demokratizimin e institucjoneve të lirisë për shqiptarët, kontributi i yt në pamvarsinë e Kosovës e lartsojnë personalitetin tuaj dhe i sherbejnë me madhështinë e alapeve, kombit shqiptar.

Ju jeni një kontributor i artë përkrah burrave të mëdhenj të Shqiptarisë.

Ti je ikona e antikomunizmit!

Ne të mbijetuarit e diktaturës të shprehim mirnjohje të thellë për çdo gjë që ke ba për shqiptarët, si në fushën studimore, historike, mediatike, dhe do të jesh frymzim për mediat shqiptare.

Me plot gojën mund të themi “Je bir i denjë i Shqipërisë.”

Me zërin e të vërtetës ju arritët të fitoni zemrat e shqiptarve. Dhe ashtu siç thotë OSCAR WILDE Ju e arritët : “In America , the president reigns for four years, and journalism governs forever and ever” Ju e keni fituar besimin dhe ky është misioni më i lartë i një gazetari Njeri!

Misioni juaj vazhdon:

JU FLET ZËRI I AMERIKËS! UNË JAM ELEZ BIBERAJ!

Besim NDREGJONI

Ornela Radovicka. 

Qëndra Albanologjike mbi Kulturën Arbëreshe, themeluar nga A. Bellusci, 1980 

Bota arbëreshe sot ka krijuar një plejad autorësh kontemporan, një prej tyre është edhe Mario Bellizzi. 

Bellizzi, lindi në Shën Vasil në provincën e Kozencës \ Kalabri, ngulim arbëresh, i cili shtrihet ne nje lartesi 500 metra mbi nivelin e dietit ku prej andaj duket si ne pëllëmbë të dorës fusha e Sibarit si dhe deti Jonë nga ku zbarkuan arbëreshët. Jo shumë në distancë prej Shën Vasilit  gjenden ngulimet arbëreshe; Firmo, Acquaformosa, Ungra, por edhe Frascineto, Ejanina, e Civita. 

Në këtë qytezë lindën dhe vepruan  intelektualët arbërresh si: Kapitenin Paolo Bellizzi, Michele Bellizzi sacerdot, edukator pranë Kollegjit San Adriano, bashkëpunëtorë në periodikun“ Il Calabrese” themeluar në 1842, si dhe drejtor i gjimnazit te Castrovillarit. Angelo Bellizzi, sacerdoto i ritit grek. Rektor i Kavaliereve te Napolit. Njihte shume mire atinishten , greqishten, historian dhe filozof, dhe nje shkrimtar shumë i mirë i cili ku ka lënë  disa vepra  të pa botuar. Pietro Bellizzi autor i dy vepra te rralla ruajtur ne Biblioteken  Nacionale te Napolit:”Sacra eloquenza del sacerdote italo-greco”dhe “Riflessione e Annotazione Sopra la prima lettera pastorale del vescovo di Cariati”etje.  

Si do të shohim  në krijimtarinë e marjos  Dielli lindor si edhe puhisa e deti Jonë, do të jenë ai binom që do të spërkasin vargjet e Bellizzi-t. 

Strofat e tij do të mbërthehen nga ato gurë të mureve stoike të  gjitonisë si ajo e ‘Bilashata’ të 1748, ku arbëreshi i Shën Vasilit forcoi kallot duke  thyer gurin e ndërtuar banesa.

Dy fjalë mbi autorin 

Mario Bellizzi, studimet e larta i vazhdoi në degën Matematikë pranë Universitetit të Kozencës. 

Shkrimet e tij nisin rreth vieteve 80,ku dhe bënë botimet e para tek Antologia poetica.

Talenti i tij në fushë të poetikës dhe etnografisë marrin vrull dhe së shpejti kuptojmë bukurinë e vargjeve të tij, karakterin  përmbajtjes, strukturën gjuhësore  dhe stilistikën e veçantë. 

Kur shfleton veprën e Mario Bellizzit përfytyron një Dea sa sovrane aq edhe Universale.  

Dionisi do të ngjyej vargun  në mushtin e pllajave të cilat u thurën si tantellë të gjelbërta e të arta, mbushur me vreshtat e agrume nga duart e arbëreshëve. 

Dallandyshet e De Radës do të përcjellin në volezat e emigrimeve 

Shumë zanore të vargjeve të Marios  do të hapin flatrat, do të kapërcejnë Jonin, dhe do risjellin nga Mesdheu një diafragmë gjigande, një konglomeratë etnish identitetesh.

Në vargjet e tij mbërthen zhurmat e dallgëve që kthehen në solfezh zanor, 

në veprën e tij sodit skena teatrale të cilat i pikuron me fjalë,  

në grimcat e tingujve të tij ndjen tik takun e shiut që kthehet në poezi, 

dhe strofa që shëndërrohen në simetri bohemeiane.

Pathosi i tij, është ofshama stërgjyshor që del nga poret e gurve shekullore të gjitonisë arbërore, 

vatra  që mbartin  myshkun ku pikon koha  ngarkuar me hirin e braktisjes. 

Hemoragjia e trishtimit të tij, është  arbërishtja  që po asimilohet, 

Agonia e tij, është  Mapa gjeopolitike me ematomat e shpopullimit  

Metastazat e tij janë pastrimet  etnike. 

I rrethuar nga Kalabria e tij kapriçoze, mbështetur në  kolonën e Herës, spërkatur me kodet purpureus, Mario me falangjet Peleponese prek “ O të bukura More”, futet në  Arkipelagun i artë të Kostandinopolit, lundron në “Mesdheun-Hieroglif-mitologjik”, diakronik i kulturave të popujve, 

dhe asgjë nuk është amorfe e dhe asgjë nuk është neutrale.   

Mario,në udhën e tij nuk plagjohet nga magjia e Circeve cosmolpolite që të magjepsin me atë ashtuquajtur hapsira Metropolitane, me hijet Heaideggariane lidh anijen e tij “Jo Global”, mbath ethet e Kierkegaard dhe vozit në  Mesdhe. Ndal në kanalin “Ypsilon” për të marrë busullën Jang, hidhet në ishullin “kimera- eterotopika” sfidon regatën mes labirinteve të ajsbergjeve duke u besuar kryesisht logjikës, aksiomave të dilemave, reflektimit, ndjenjës, perceptimt, ndjesisë të  botës njerëzore mediterrane.     

Mario,udhëton i dokumentuar historikisht, etnografisht, antropologjikisht. 

Heton autorë si të etnisë së tij ashtu edhe të huaj, 

Ngjyen vargjet në kulturën filozofike të tij.

Shënon, diskuton me një dëshirë të një natyre racionale si dhe emocionale. 

Në labirintet e tij Herë mbart vështrim të zhgënjyer,por herë pas here fikson horizontin me ngarkesën e “autoritetit” e të mistereve të pazgjidhura. 

Mario në hulumtimet e tij studjon atë që reziston dhe jeton ende në  botën arbëreshe përmes temave të ndryshme: vdekja, lindja, mendimi lozonjar, bekimi-mallkimet, fyerjet, mjedisi, kafshët totem, sëmundjet, kromatizmi terapeutik. 

Në filozofinë e tij heterotopiko asgjë nuk ngelet  as pezull dhe as  Utopi, ajo  shëndërrohet në haspirë, në refleksione, ku elementin e kthen në sintezë  dhe sintezën e thërmon në elemente. Bellizzi, është poeti i termave  të hapsirës, ku eklipson vatra, qoshe, sokakqe, shtëpi, nina nana, lutje etni, shoqëri, popull, pjesë e atij boshti numerikë,  të cilat i japin shtigje të ashtuquajtur “ infinito\ pafundësia”       

Madhështia e tij qëndron tek tematika e tij “hapsinor- kulturor” që unë e pagëzoj si një stil “Big bang”

Disa nga Vepra të tjera të Mario Bellizzi  

Shën Vasili i Madh, 1995; Who are we now?, 1997; Vallja e Zaravet, 2000; Last exit to Bukura Morea, 2005; Jan di lula monosaqa, 2004; Anemoni i kuq dhe zogjtë e De Radas, 2006; Me Dionisin drejt Konstandinopojës, 2006; Good bye Shin Vasil, 2008; Kisha e refugjatëve, 2014; Gjeometrat e mbretit, 2018. Poezitë e tij janë të përfshira në antologji të ndryshme në Itali dhe jashtë saj, etje 

Është fitues i çmimit “Qiriu i Naimit”.

Ornela Radovicka. 

Qëndra albanologjike mbi kulturën arbëreshe, themeluar nga A. Bellusci, 1980 

Nga Skifter Këlliçi, Boston, SHBA/

           Meditime 

Në mbrëmjen e 17 janarit të vitit 2008, më ndodhi një e papritur e këndshme. Në restorantin shqiptar “Alba” në North Kuinci, (North Quincy), qytet  pranë Bostonit, ku jetoj prej 20 vjetësh, po  kremtoja 70-vjetorin e lindjes së bashku  më gruan time, Natashën, edhe ajo si unë ish-gazetare në RTVSH, dhe djalin Maldi, që pas disa muajsh do të përfundonte studimet në Kolegjin “Berkli”, në Boston, një nga shkollat e larta më të njohura  muzikore të botës.

     Ndër më të afërmit e mi ishte Xhoni Athanasi, që u shua këto ditë në moshn 94-vjeçar, së bashku me të shoqen, Sekinen, ish-kërcimtare e njohur në Teatrine Operas dhe Baletit.

    Së bashku me të kisha ftuar edhe  Anxhelo Xhaçkës, edhe ai i njohur në vitet ‘80-’90 si gazetar dhe poet. Pasi u përshëndetëm Anxheloja më zgjati një libër mbulesën e të cilit lexuesit mund ta kundrojnë në mes të këtij shkrimi, me titull ”Xhoni Athanas, njeriu dhe artisti”, të shkruar prej tij.  

   E vërtëta është se, ashtu si çdo shikues shfaqjesh artistike dhe dëgjues i Radio Tiranës, Xhonin e kisha njohur që më 1950 kur isha jo më shumë se 12 vjeç dhe ku  ai kishte ardhur nga Korça pranë Ansamblit të Ushtrisë Popullore. Pastaj, me kalimin e viteve, kisha pasur rastin të takohesha dhe të  njihesha me të si gazetar. Por miqësia jonë bë shumë  gjatë takimeve në mbrëmjet  shqiptare në restorantin “Pjer For” të atdhetarit të njohur shqiptaro-amerikan, Antoni Athanas, në Boston. Që atëherë, në biseda të këndshme, ku Xhoni, veç ngjarjeve nga jeta e tij e vrullshme artistike,  rrëfente edhe barceleta që të shkulin së qeshuri.

 Pasioni i gazetarit dhe shkrimtarit  më kishte ngacmuar që të skicoja një libër jëtëshkrimor që do t’a kushtoja Xhonit dhe gruas së tij, Sekines. Por  ja që Anxheloja tashmë ma kishte djegur këtë dëshirë.

   Kaluam  kështu herë duke iu kthyer Xhonit dhe herë Anxhelos dhe, natyrisht edhe miqve të ftuar, një mbrëmje shumë të bukur, ku Xhoni nuk mungoi që të më rikujtonte episode të tjera nga jeta e tij, që nis që nga  Broktoni, qytet pranë Bostonit, në Masaçjusets, ku lindi më 1925,  ku babai i tij kishte shkuar si mërgimtar, rikthimin në në Korçë, vitet e fëmijërisë, duke bredhur lëndinave të fshatit e duke kënduar këngët “Te plepi i Bilishtit”, ”Tatëpjetë bregut vinje”, ”O moj korçare..” e plot këngë të tjera. Pastaj, kur babai vinte gramafonin, nga disqet  e të cilit si me magji për këtë vogëlush shpërthenin tingujt e këngëve amerikane, por edhe të pjesëve operistike “La donna e’ mobile” e Verdit, nga Turandot e Puçinit që më pas zuri t’i këndonte dhe Xhoni, sa e motra i përsëriste “Ti, vëlla, do të bëhesh këngëtar…”.

   Të nesërmen, më t’u kthyer nga puna, lashë mënjanë çdo gjë dhe zura të lexoja librin ”Xhoni Athanas, njeriu, artisti”. Në përvojën time 50-vjeçare në fushën e letrave kam lexuar jo pak libra të natyrës muzikore që më kanë ndimhuar për të përgatitur emisionin  radiofonik “Novela muzikore”, një pjesë të të cilave i kam ripunuar dhe i kam botuar më 1970  vëllimin me tregime “Zërat e jetës” dhe dy vjet më pas “Mbi mjegullat e kohëve”. Por e them çiltërisht se libri jetëshkrimor “Xhoni Athanas”, shkruar nga Anxhelo Xhaçka, qëndron denjësisht midis librave të tillë.

     Në verë të viti 2005 Anxhelo Xhacka më kishte bërë  një të papritur tjetër, kur më kishte dërguar një vëllimth poetik me titull “Sinqerisht”, shkruar prej tij.

   Po me këtë shpirt poetik është shkruar ky libër, në të cilin mpleksen faqe  proze poetike, romani, me nota dramatike dhe në të njejtën kohë dhe  humoristike, sepse edhe me copëza të tilla është e mbushur jeta e Xhonit, kur mendon se për më shumë se gjysmë shekulli ai ka qënë pranë këngëtarëve të tillë si Avni Mula dhe Ibrahim Tukiçi, një trio vokale që bënte për vete tërë ata që ndiqnin këngët e tyre kudo që i këndonin.

       Dhe me gërshetime të tilla është ndërtuar i tërë libri i Anxhelo Xhaçkës, ku natyrisht fokusi i tij pëqëndrohet në rrugën artistike  që ndoqi Xhoni për t’u bërë këngëtar dhe bashkë me të  edhe me Avniu dhe Ibrahimin e të tjerë, që u bënë  të njohur edhe në Bashkimin Sovjetik e pastaj në vende të tjera të botës.

   “Pa nisur ende afshi i nxehtë i verës së vitit 1955,- shkruan autori,- dy studentët e konservatorit “#ajkovski”, Xhoni Athanas dhe Avni Mula,u lajmëruan të paraqiten në ambasadën shqiptare të Moskës:”Jeni të ftuar të merrni pjesë në Ansambilin e Ushtisë Popullore, i cili nën drejtimin e Gaqo Avrazit  do të zhvillojë një turne të gjatë në Kinë, Mongoli, Vietnam, Kore …”.

   Kështu, siç përshkruhet  në libër,  zë fill rrugëtimi i Xhonit në sa e sa grupe artistike, që do ta shpien  atë nga Azia në vende të tjera të Evropës, në  vendet balltike, Rumani, deri në republikat më të largëta të ish-Bashkimit Sovjetik, Kirgizi, Uzbekistan, Taxhikistan dhe Turkmeni, përsëri Kinë, për më shumë se 30 vjet, me një repërtor të pasur, që nga këngët popullore, nga të cilat popullore kudo u bë “Lule borë” e Simon Gjonit, deri te ariet nga opera të famshme klasike dhe të autorëve tanë.

Megjithatë, viti 1955 do të shënonte për Xhonin një vit të paharruar: njohjen me kërcimtaren Sekine Sharofi, e cila, si bashkëshorte e ardhshme e tij, u bë dhe një personazh i rëndësishën edhe në jetën  artistike.  

   Gatë takimeve me Xhonin dhe Sekinen, më ka rastisur të bisedoj edhe për ngjarje që lënë gjurrmë, në  një nga të cilat ndalet edhe Anxhelo Xhacka.

    “ -…Në se dëshiron ,mund të vish edhe me ne në Amerikë.

    -Oh, falemnerit ,kjo është e tepërt,- ia ktheu Xhoni.

    -Jo, djalosh. Asgje nuk është e tepërt ne këtë botë. Me zërin tënd ti mund të kesh një karrierë të shkëlqyer..Mos e humb këtë shans. Ne këtu jemi këto ditë”,(faqe 56).

   #’kishte ndodhur? Ishte viti  1956 dhe Xhoni  pati rast të bisedonte me një nga pjesëtarët e një grupi të famshëm artistik amerikam që shfaqi  në Moskë operan e kompozitorit të njohur,   Xhorxh Gershuin “Porgi dhe Besi”. Një nga pjesëtarët e këtij grupi, që me  disa shokë kishte dëgjuar Xhonin gjatë  një koncerti, i bëri propozimin e mësipërm. Por Xhoni nuk pranoi.”Ai mezi po priste të kthehej në  Shqipëri. Tenorin dramatik e kishte këputur malli për vendin e vogël buzë Adriatikut.(Po aty).

  Xhoni  solli në Shqipëri edhe jehonën  e një suksesi të madh, të arritur në konkursin e kantos, organizuar në Festivalin Ndërkombëtar të Rinisë në Moskë,më 1957, ku morën pjesë 130 këngëtarë të rinj, solistë të skenave operistike nga shumë vende të botës. Atje  ai zuri vendin e dytë, i vlerësuar me entuziaëm nga Tito Skipa, tenori i madh  italian, me origjinë arbëreshe, që, duke e përqafuar, i dhuroi medaljen e argjendtë.

       Xhoni u  shqua në këtë këtë konkurs, veç të tjerash, edhe  me interpretimin e aries së Otellos, nga opera me të njejtin titull e Xhuzepe Verdit, (faqe 58 e librit).

Por që nga viti 1957, kur ishte kthyer nga Bashkimi Sovjetik dhe deri më 1969, ashtu siç përshkruhet në librin e Anxhelo Xhaçkës, Xhoni e  kishte pasuruar repertorin e tij edhe me pjesë  nga opera të njohura klasike dhe shqiptare. Po përmend disa prej tyre: Doda, nga opera “Mrika”, e kompozitorit Preng Jakova, Sazani, nga opera “Pranvera”, e kompozitorit Tish Daija, për të kaluar në role nga opera klasike ”Principali, (“Nusja e shitur e Smetanës)”, Turidu , (opera “Kavaleria Rustikana” e Maskanjit), Kanio, (opera “Paliacot e Leon Kavalos). Pastaj kthehet në një rol të rëndësishëm ne operan “Lulja e kujtimit” e kompozitorit Kristo Kono, të Lenskit, në operën “Evgjeni Onjegin” të #ajkovskit, si dhe role të tjera të rëndësishme në operat  “Karmen”, të Bizesë, “Rigoleto” ,”Trovatore”m të Verdit…

    Dhe  midis  këtyre vepravë të njohura, operistike, pa pritur si  larmi flladitëse vjen opereta “Princesha e  #ardashit” e kompozitorit hungarez Kalman. Në këtë operetë Xhoni dhe shoku i tij,  Avni Mula, plotësojnë njeri-tjetrin, por këtë radhë, jo në jetë  me hedhje-pritjet  e tyre që na bënin  të shkriheshim gazit, por në skenë, ku siç më kujtohet  edhe mua, patën sukses të plotë edhe me mizanskenat  e krijuara prej tyre dhe regjisori i njohur, Mihal Luarasi, si dhe me dialogët, të ndërthrur  mjeshtërisht me partet muzikore.

     Xhoni u shqua pastaj edhe në rolin e Azizit  në operetën “Brigada e grave”, të kompozitorit Llazar Morcka, të Viktorit në operetën tjetër të Agim Prodanit…dhe në role nga opera të tjera, si “Borana”, të Avni Mulës, ”Zgjimi” të  Tonin Arapit. 

  “…Ishte koha, –  shkruan autori i librit,- kur në mbarë vendin kishin filluar përgatitjet për kremtimin e 500- vjetorit të  vdekjes së  heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastrioti. Dhe Xhoni  i kushtoi shumë rëndësi  rolit të Skëndërbeut, nga më të realizuarit në historinë e TOB-it. Ai përmbushte disa cilësi të rralla me zërin dramatik që kërkonte kjo opër e vështirë e Preng Jakovës, si dhe interpretimin teatror që ia kërkonte regjizori Pirro Mani dhe  paraqitjen  e jashtme fizike”. 

…Në 1984  unë me një grup shokësh bëmë  një vizitë në Krujë dhe u  ndalëm edhe më në Muzeun Historik. U takuam atje me kruetanë të moshave të ndryshme.”Kemi lexuar  Skëndërbeun, por përshtypja që na ka lënë Xhoni  Athanas në rolin e Skënderbeut në këtë oper, ishte për ne e jashtëzakonëshme. Por jo vetëm për ne, por edhe për fshatarë që kishin ardhur ta parë atë natë që  u dha në muret këtij muzeu”.  Këto ishin vlerësimet e këtyre njerëve të thjeshtë për Xhonin dhe operën “Skënderbeu”. 

Intelektualë rusë që kanë mërguar këtu në Boston më janë shprehur me  për zërin e Xhonit me fjalët.:”Ai do të kishte qenë edhe në vendin tonë një nga tenorët më të njohur dramatikë”.

Eshtë e vështirë që në faqet një shkrimi të përbledhësh tërë jetën artistike të Xhonit, që pastaj u bë pegagog në Institutin e Lartë të Arteve dhe vite më pas, u detyrua   të  linte atdheun dhe të vendosej  Boston,  atje ku shumë dekada më parë qënë vendosur edhe prindërit e tij.

Por të kthehemi te libri i Anxhelo Xhaçkës, kushtur Xhoni Athanasit, për mua një nga librat me të vërtetë dinjitozë dhe më të mirë të zhandrit jetëshkrimor, trajtuar  jo vetëm me vërtetësi historike, profesionale, por edhe me stil tërheqës.Vlerat e këtij libri shtohen dhe më shumë, kur lexuesi njihet edhe  njëhërë me vlerësime  personalitevesh  të artit muzikor shqiptar  dhe të huaj, të cilët vënë dukje meritat e Xhonit si  tenor  dramatik që ka dhënë aq shumë  për njohjen  muzikës sonë edhe përtej  kufijve të Shqipërisë.