Kosta Nake/

Një zbritje në fushën e përballjes, një dalje nga hullia e romanit për të rikrijuar një tragjedi. I bindur për analogjinë që vendos autori me realitetin shqiptar dhe me sistemet diktatoriale të të gjitha kohërave, për herë të parë në anët e faqeve kam bërë shënimet “tak”, “trak”, “trak- truk”, “shtrak”, “shtraka-shtruk”, sipas intesitetit me të cilin ekspozohet aktualiteti pavarësisht se dukjet janë në qiell, në tokë, apo nëntokë. Këto shënime janë aq të shumta, sa do të zinin një hapësirë të konsiderueshme, prandaj po sjell vetëm një përzgjedhje.

“Në Olymp diçka po ndodh. Kurse ca syleshë ose që hiqen ashtu, duan të na bindin për të kundërtën: punët venë mirë e më mirë, e ardhmja është e ndritur, uniteti midis zotave s’ka qenë kurrë kaq i fortë.” (f. 17) Ne, që e kemi jetuar atë kohë, i kemi dëgjuar sa herë deklaratat për unitet brenda radhëve të partisë. “Nuk është hera e parë që ndodh kjo: hapet fjala se po bëhet një mbledhje për thatësirën dhe pastaj del se qenka zbuluar një komplot.” (f. 24) “Tani pritet një valë e re spastrimesh.” (f. 87) Vitet ’70 të shekullit që lamë pas, ishte krijuar ideja sikur atmosfera ishte mbushur me grupe armiqësore.

“Kur ka ndonjë përleshje, na thërresin. Përherë si rrogëtarë. Pastaj, me të mbaruar punë, na vënë shkelmin.” (f. 34) Edhe pse këto fjalë vendosjen në bisedën midis të burgosurve politikë, ajo ka vlerë përgjithësuese për shumë shtresa të popullsisë, madje shtrihet edhe mbi tranzicionin tonë, po të mbajmë parasysh se tragjedia u shkrua në vitin 1996. “Kështu ka qenë gjithmonë në Olymp. Të gjithë e përfytyrojnë jetën këtu si parajsë. Muzikë, këngë të nimfave, pasdite të prillit me gotën e nektarit përpara, duke filozofuar. Kurse në të vërtetë, është tjetër gjë. Ankth, dyshime. Komplote të qena e të paqena.” (f. 38) “Kur me një banor të Olympit jam kaq i pamëshirshëm, e merrni me mend si do të jem me ju të tjerët.” (f. 88).

Këtu nuk është e vështirë të thuash që jemi te Blloku. Ja dhe një tablo përmbledhëse e veprës: Të dënuarit në farefis dhe dëbimet; krahasimi mes Athinës dhe Spartës, mes demokracive demagogjike dhe diktaturave të deklaruara hapur; Eskilit i kërkojnë që dramën, para se ta sjellë në teatër, duhet ta çojë te strategu, çka nënkupton censurën; braktisja e Athinës prej Eskilit na çon menjëherë te ikja e vetë Kadaresë.

Antagonizmi Zeus – Promethe mund të shikohet në disa rrafshe duke kapur përmasa universale. Nga njëra anë kemi një zot/njeri të kapur fort pas fronit të pushtetit që për ta mbajtur atë, gjithkush i duket komplotist, nga ana tjetër kemi një zot/njeri tjetër që ekzistencën e vet e lidh me njerëzimin. Regjimet tiranike janë monstra që kryejnë krime të përbindshme. Pas mbërthimit në shkëmbin e Kaukazit, Zeusi e qëllon me rrufe dhe e gropos në një kthinë pranë ferrit, pastaj e rikthen për ta mbërthyer në shkëmb nën goditjet e shkabës që ia ha mëlçinë. Në dukjen e trembëdhjetë, rikthimi i Prometheut në Olymp duket si komedia “Shumë zhurmë për asgjë”, por nuk është kështu dhe shpjegimin e bën vetë Zeusi: “Ka patur raste kur heronjtë e pamposhtur që s’i theu as shpata e as rrufeja, i mposhti froni ose posti i lartë.”

Ka dhe një shpjegim tjetër për këtë antagonizëm dhe është përsëri Zeusi që flet: “Unë kam menduar se njeriut nuk i duhet dhënë as përkryerje e as liri pa cak. Ti ke qenë për të kundërtën. Unë kam menduar se truri njerëzor është bisha më e lemerishme, ndaj duhet të jetë i lidhur me vargonj. Ti, përkundrazi, ke qenë për lirinë dhe harlisjen e tij.” Pastaj vjen një shpjegim kadarejan që lidhet me ndarjen e aktit të sjelljes së zjarrit me mosmirënjohjen njerëzore, madje ka një fare pezmi se njerëzimi po shkon drejt një krize të ngjashme me atë që ndodhi gjatë pandemisë së covidit.
Reabilitimi i Prometeut kërkon flijimin e shkabës që nuk është e vështirë të identifikohet me sigurimin e shtetit në tërësi ose figura të veçanta të tij, por kjo do realizohet me dorën e Herkulit dhe vetë ai duhet të helmohet – një zinxhir vrasjesh për të cilat Poseidoni thotë: “Kjo punë, ashtu siç nis, ashtu mbaron, me gjak.”

Është e njohur lehtësia me të cilën Kadare lëviz gjeografikisht në perandorinë e vet letrare, po në këtë vepër, krahas lëvizjeve vertikale qiell – tokë – nëntokë, kemi edhe një lëvizje me shpejtësi drite nga antikiteti, te lindja e Krishtit dhe në ditët tona. Hapësira dedikuar Krishtit që kthehet në apel pacifizmi, përligjet nga vetë Prometeu me thënien “bota s’është veç një zëvendësim shembëllimesh”; kjo mund të sjellë qejfmbetje nga muslimanët, prandaj bën një shtesë zbutëse: “Pastaj e braktisën Krishtin dhe gjetën të tjerë, Muhametin, Budën, Jehovain, Leninin, Djallin.”

Monologu i Prometeut në dukjen e trembëdhjetë mund të ishte më i kursyer, (ai zë tri faqe) pasi shumë nga mesazhet ishin përcjellë. Kadaresë i rri ngushtë kostumi dramatik, prandaj ai brenda kllapave shpjeguese të përshkrimit të skenës dhe lëvizjeve, nuk i ka shpëtuar tundimit prej romancieri për informacion që është i padukshëm kur bëhet inskenimi. Kjo bie në sy sidomos në përfundim të dukjes së gjashtë kur shkruan: “Dramaturgu matet t’i klithë fajtorit ‘Ç’bëre kështu?’; në përfundim të dukjes së njëmbëdhjetë dhe në fillim të dukjes së trembëdhjetë gjejmë dy pyetje retorike: “Krijohet përshtypja se mund të vijë një çast që ato do të jenë të nevojshme. Për të pranguar prapë Prometheun? Që Prometheu, në acarimin që mund të ketë me Zeusin, të mund t’ia tundë mu në turi, duke klithur: me këto ti kujtove se do të më mposhtje?” Duke lexuar për shkrimtarin zvicerian Karl Spiteler, zbulova se edhe ai pati shkruar në vitin 1881 një prozë poetike alegorike me emrat e dy vëllezërve “Prometheu dhe Epimetheu”.

(Tragjedia “Stinë e mërzitshme në Olymp” e Ismail Kadaresë, Tiranë, 2002)

Parathënie nga Kujtim Çashku/

Mevlan Shanaj vjen në këtë libër me një këndvështrim të pasur personal, të një memorieje gati kaleidoskopike, ku ndërthuren ndjesi individësh, personash, personazhesh, personalitetesh dhe qasje intime e private të jetës së tij. Do të doja të bëja në krye të herës një marrëveshje konvencionale fjalësh, duke bërë një diferencim mes memories si kuptim pasurie arkivore e akumuluar dhe kujtimeve të perceptuara si akte ndijesore, të një kujtese vepruese lidhur ose e asociuar me diçka të caktuar. Në këtë kuptim, kaleidoskopi i memories përbëhet prej fugash e honesh të thella emocionale, të njohura e të panjohura, që na bëjnë të mundur rishikimin dhe humbjen e perceptimit fizik e real, të kohës, hapësirës dhe vendit. Autori e pasuron këtë qasje kaleidoskopike përmes kujtimeve dhe shtresëzimeve të individëve, që hera- herës shihen si persona, personazhe apo personalitete publike e private në jetën shoqërore. Ai e qëmton dhe e analizon shkëputjen e individit nga anonimiteti i vet, pra nga askushi, nëpërmjet një arratie emigratore emocionale, e cila në brendinë e vet ka një fillesë

mimetike e simulakrate për t’u njësuar me dikë, me diçka, me diku, me një fenomen, person apo personazh të caktuar paraekzistencial.

Ky proces duket si lënda që derdhet brenda një taseli paraekzistues të një skulptori të padukshëm, që mund ta bëjë askushin të stimulohet dhe simulohet, “how to look like”, për t’u bërë dikushi, personazh, e më pas personalitet publik në plan lokal apo ndërkombëtar. Nga kjo arrati emigratore emocionale e askushit nuk shpëton asnjë qenie individuale me dimension shoqëror. Ky emigrim emocional zhvillohet në shtratin e memories së akumuluar njerëzore dhe shfaqet në çdo fushë të jetës. Emigrimi është një proces human ndryshueshmërie i pandërprerë dhe i pafundmë i vazhdimësisë së jetës. Ky emigrim nis nga fetusi në bark të nënës, fëmijëria e çdokujt, konturimi gradual gjatë pubertetit, adoleshencës së panjohur, maturimit dhe gjatë gjithë procesit të mëtejshëm të vetëidentifikimit në familje, shoqëri, në vend, në botë e në univers.

Në këtë libër autori përshkruan disa shënjues të kësaj arratie emigratore. Këtë e bën te disa individë, pa përjashtuar as veten e tij, madje shpesh me një sinqeritet të pamëshirshëm dashurie e dhimbjeje, sikurse na kujton urtësinë dhe fisnikërinë e nënës së tij, duke u shprehur për të: “Çfarë nuk do të jepja të më rivinte (nëna), ashtu e varfër dhe shumë e pasur në kujtime”, apo kur kujton porositë e saj: “Bëje të mirën dhe hidhe në det” dhe “Mos ia bëj tjetrit atë që nuk e do për vete”. Më tej autori bie në kujtimet e jetës fëmijërore me Petritin, vëllanë e larguar nga jeta, dhe na vë në dukje gjurmën shënjuese e të pashlyeshme që ai ka lënë në shpirt dhe mendjen e tij si artist. Veç këtij qëmtimi, te Mevlani emigrimi emocional i memories, në dallim me të tjerët, por dhe arratia e kujtimeve si proces vetëidentifikimi shfaqet disi ndryshe. Duke qenë se autori është dhe aktor, rastësisht apo destin i paracaktuar i jetës, taseli i skulpturës së vetes i shfaqet si hero.

Të tjerët e derdhin taselin e vetes me forma skulpturale krejtësisht simulakrative personazhesh të ndryshme imagjinare. Te Mevlani tasel i bëhet vetvetja. Në moshë fare të re atij iu derdh busti i vetes, i shfaqur si një hero në filmin “I teti në bronz“. Në një pikëpamje, kjo në dukje si një dhuratë paraekzistuese e imazhit të vetvetes, s’mund të thuhet se ka kaluar pa gjurmën pushtuese dhe ndikimin në jetën komplekse e dilematike të vetë artistit ankthoz. Vetë autori në këtë libër, arratinë vetëidentifikuese e sheh si formë të një “udhëtimi krijues, sikur ecën në një korridor pasqyrash, ku mungesa e vëmendjes të përplas me veten dhe nëse nuk korrigjohesh, do të përplasesh përsëri. Aty askush nuk të ndihmon, por të duhet përqendrim për të vazhduar. Edhe të duash të kthehesh, fati është i njëjtë. Ty të duhet të ecësh, ndaj kontrollo hapat”.

Ky reflektim krejt dilematik i procesit të vetëidentifikimit me rrezikun e përplasjes me veten konkretizohet te filmi “I teti në bronz”, ku imazhi

i Mevlan Shanajt pushtohet e mpikset, duke u pasqyruar si skulpturë e një busti heroi, që njësohet me imazhin e vetes. Kështu që personazhi hero, që Mevlani interpreton, përplaset me fluiditetin krijues të aktorit dhe procesin qëmtues të vetëidentifikimit të vetes si hero. Personi aktor dhe personazhi hero bëhen dilematikë në raport edhe me audiencën, e cila e njëson heroin me personin aktor dhe natyrshëm personi i kthyer në personazh i bën pyetje kyçe vetvetes, përmes një dialogu të heshtur, për të gjetur kufirin ndarës mes unit të tij uzurpator dhe adhurimit idolatrik të audiencës përkëdhelëse, e në rastin konkret i shtron pyetjen Mevlanit, se kush jam unë, në raport me bustin tim të mpiksur, pyetje që mbetet dilematike për të që në krye të karrierës artistike! Në një hulumtim e reflektim të unit, Mevlani shprehet: ” …unë nuk di të ketë një zgjidhje për dilemat, të cilat bashkudhëtojnë me ne, pa na pyetur! Shumë herë në jetë e kam vënë nën gjunjë unin, por ende është i gjallë te çdo qenie që frymon.

Njeriut në jetë i mungon siguria. Për çdo vendim që marrim, kemi dilemën e pandërprerë, se a kemi bërë zgjedhjen e duhur. Dilema apo mëdyshja dhe intuita janë bashkëshoqëruese në jetë”. Siç shihet, autori e sheh unin si një dy luftim permanent me veten, madje akoma më përtej saj, si një dyluftim i vetë jetës me vdekjen. Memoria si një mohim mitik i ankthit të vdekjes, tek aktori në film apo në skenë që mishëron fate karakteresh të ndryshme, edhe kur ato vetë si individë nuk janë më pjesë e jetës fizike, dhe e kanë të kapërcyer ankthin e vdekjes përmes shfaqjes

së një forme fantazmagorike të jetëgjatësisë së tyre, duke luajtur e simuluar ndjesi emocionale dashurie, urrejtjeje, tradhtie, drejtësie, xhelozie, smire, zilie, hakmarrjeje, pendese etj., të një forme tjetër në raport me vetë jetën dhe vdekjen. Madje aktori luan dhe vetë rolin e të vdekurit, duke u njësuar me vdekjen dhe me maskën e të vdekurit, duke kryer njëherësh edhe mohimin e ankthit të vdekjes së atij vetë si person, por edhe të publikut që e sheh atë në film apo skenë në kohë e vende të ndryshme. Kujtojmë filmin “Vula e shtatë” e Bergmanit, kur vdekja në një skenë buzë detit propozon lojën e shahut.

Aktori Benk Ekerot, që luan rolin e vdekjes, nuk është më fizikisht vetë ai, por me maskën e vdekjes mbi fytyrë ai është diçka tjetër, një tjetër formë e shfaqjes fantazmagorike të mohimit të ankthit mitik të vdekjes. Çdokush që e sheh atë skenë filmi hyn në një raport e marrëdhënie bashkëbiseduese me vdekjen, përmes një loje shahu, ku dialogu me vdekjen bëhet gati-gati në një formë miqësore dhe humane, duke pasur një efekt madje çlirues e katarkik nga totemi i vetë vdekjes. Sterotipia e heroit në shoqëri të caktuara, si pasojë e diferencave kulturore dhe stadeve të zhvillimit, shihet shpesh si devocion, sakrificë, noblecë, inspirim dhe referencë e një etike e morali apo dhe e një triumfi shoqëror të një modeli lartësimi e përkryerjeje apo një fetishi, miti a legjende të caktuar. Mirëpo ky fenomen i të parit të heroit me ndikim në modelimin e jetës shoqërore dhe taselin skulpturor të individit, e diferencon në kohë, në funksion të arkitekturës së të menduarit dhe evoluimit të perceptimit të psikologjisë individuale dhe sociale. Ka shoqëri të zhvilluara, të cilat bëjnë përpjekje të çlirohen nga glorifikimet, mitet dhe legjendat, për ta mbrojtur individin në rrugën e vetëidentifikimit, emigrimit dhe skllavizmit modern të delegimit të vetes sipas një modelimi të caktuar, duke bërë përpjekje që t’u shmangen adhurimeve idolatrike, indoktrinimeve dhe fetisheve shoqërore, të cilat jo rrallë herë në arkivin e memories qëllojnë që, ato që dikur shërbenin e shpalleshin heronj, në një kohë tjetër ata kanë rezultuar ndryshe, si e kundërta e saj në leximet historike të kohëve.

Në fakt, tek artisti, arratia emigratore shoqëron të gjithë procesin krijues të derdhjes së skulpturës së tij në taselin e jetës artistike. Ajo skulpturë kaleidoskopike jomateriale krijohet nga moria e jetëve të të tjerëve, të atyre personazheve që artisti krijon si aktor, regjisor, shkrimtar apo dhe në çdo fushë të artit. Artistët e gëzojnë këtë status dhe privilegj të veçantë të vazhdimësisë dhe mbetjes së tyre përtej jetës fizike që ata mishërojnë e jetojnë.

Projeksioni kaleidoskopik i memories së jetëgjatësisë së veprave të artit te të tjerët kryhet përmes një procesi të ngadalshëm, të një perceptimi në kohë e hapësirë dhe, si i tillë, ai mbetet një pazëll i padekriptuar plotësisht e i pakufizuar në raport me kohën dhe hapësirën kur është krijuar e realizuar vepra artistike. Pra, mund të themi se vepra ka jetën e

vet, në raport me vetë artistin që e ka krijuar atë. Te çdo aktor ku janë mishëruar fatet e shumë personazheve, jeta e këtyre personazheve për nga jetëgjatësia, është dhe ajo më vete dhe e ndryshme jo vetëm nga koha e jetës fizike së vetë aktorit që i ka krijuar ato, por dhe nga vetë jeta e personazheve në memorien e publikut, shikuesit, studiuesit apo lexuesit. Një hetero-toponimi tjetër memorieje krijohet mes memories së artistit, personazheve dhe spektatorëve, në kohë dhe hapësirë, ku të vdekur dhe të gjallë duket sikur takohen e dialogojnë më gjatë me njëri-tjetrin, në një emigrim dhe arrati permanente e të pafund nga vetë realiteti i kushtëzuar fizik.

Mevlani në këtë libër duket sikur shkruan për të tjerët, duke zbuluar se sa vend zënë të tjerët në memorien e tij. Ndërkohë, skulptorët e heshtur që ndodhen brenda tij i shërbejnë si zhalonë udhëtimi në një emigrim emocional në thellësi të vetvetes. Memoria nuk është as narrative, as stacionare dhe as kronologjike e datike. Ajo vjen ajrore, fluide dhe e copëzuar, e shkapërderdhur, e azdisur, e fosilizuar dhe e mbuluar nga një tis hera-herës pluhuri harrese dhe erozioni. Por ajo është aty, qëndron në qejfin e vet, si pazëll asociativ fleshesh imazherike, tingujsh e ëndrrash, vetëtimash të heshtura ose shenja yjesh, që qëndrojnë në qiell të errët të shpirtit të njeriut dhe që kanë në thelb fuqinë e një rrezatimi thuajse atomik shpirtëror. Mevlani hera- herës do që t’i japë zë memories dhe e qëmton atë me fleshe fotografike. Duket sikur ai do të mbledhë lule në një pyll, ku lulet janë të gjithfarshme, jo për nga ngjyra e aroma, por nga fakti se ka prej tyre që janë lule “mos më prek”, lule që çelin vetëm ditën, ose prej tyre që lindin e shuhen brenda 24 orëve, lule plot gjemba e helme dhe ka prej tyre njëherësh, që nuk njohin as stinë e as vite, por qëndrojnë gjithnjë sfiduese e solide me integritete të plota në çdo kohë.

Autori e konsideron librin e tij si një të fshehtë jashtë ekranit dhe, në fakt, ai na bën një projeksion jashtë ekranit. Por përtej asaj se çfarë ai përshkruan, është vetë një projeksion që qëndron dhe nis nga një kamera e errët (obskur) e autorit, të cilën e projekton dhe e bën pjesë të lexuesit, spektatorit dhe publikes nga një projeksion të një këndvështrim krejt personal. Jo çdo person e çdo individ, edhe pse secili mban brenda vetes një kamera obskure filmi, e ka mundësinë, fatin dhe privilegjin ta ekspozojë në publik projeksionin personal të vetes, madje dhe ta shpërndajë atë si një libër e film të jetës së vet. Të gjithë memorien e kanë bashkudhëtare të jetës së tyre. Askush nuk jeton pa memorie dhe ndjesinë e një montazhi dhe rimontazhi të saj. Ndokush përpiqet të fshijë e të harrojë atë çka ai nuk pëlqen. Por kamera e errët e projeksionit brenda vetes nuk njeh censurë dhe nuk mund të fshijë krejtësisht gjithçka të padëshirueshme. Ka gjëra që kanë shkaktuar dëme, zhgënjime, dhimbje, madje dhe kanë rrezikuar jetë të të tjerëve nga xhelozia, smira e përdorimi i pushtetit, individë që bëjnë çmos t’i fshijnë

ato, por ato janë atje dhe kanë mbetur thellë te kamera obskure dhe lëshojnë klithma acidrike në çdo kohë.

Ka individë që përpiqen t’i zhdukin, t’i shtypin, t’i zhysin thellë e t’i tjetërsojnë dëmet që u kanë shkaktuar të tjerëve. Ata mendojnë se duke i futur në gropat e harresave, do të shpëtojnë prej tyre dhe kështu krijojnë iluzione harresash, pa kuptuar se deformimet dhe traumat e fshehta janë strehuar brenda tyre dhe manifestohen në forma të ndryshme psikike.

Duket se ndonjëherë autori është treguar më dorëlëshuar në superlativa e përkëdhelje emocionale, i pushtuar nga ndjesi miqësish apo dhe dhimbje artistësh të larguar nga jeta. Thuhet se për të vdekurit duhet folur gjithnjë mirë, por kemi thënë se në art nuk kemi vdekje fizike të artistit, se përndryshe të pushtuar nga emocione fizike vdekatarësh, na tingëllojnë dhe fjalët që përdorim si nekrologji të pasvdekjeve. Diku vetë autori shprehet se “njeriu modelin e vdekjes nuk e ka si përvojë, pasi te vdekja ceket e vërteta, por atë përvojë ne nuk e njohim. Nuk na e ka treguar kush”. Nisur nga ky mendim, duket se njeriu e këmben vdekjen me dashurinë për jetën, pa të cilën nuk do të ekzistonte as vetë vdekja. Pra, çdo ditë konfirmojmë se thanatosi ekziston, se është erosi në botën që jetojmë. Memoria dhe kujtimet janë të bukura jo sepse janë vetëm të ëmbla, por dhe të pasura me dhimbje e zhgënjime. Ato që ndodhin apo kanë ndodhur dikur dhe kanë ikur apo janë depozituar mbeten gjithnjë diku thellë brenda nesh. Atje ku ndodhen ato kanë pësuar një transformim tjetër emocional, duke asociuar kohë e kuptime të ndryshme në marrëdhëniet tona.

Autori si aktor, por dhe si regjisor përshkruan në librin e tij disa marrëdhënie që marrin shkas nga një skenë filmi me aktorin me një pamje ikonike prej shenjtori: Mihal Stefa. Kur interpretonte një rol me të, i bëhet e pranishme dhimbja dhe dashuria e babait të munguar. Babai e kishte lënë Mevlanin kur ai ishte tre vjeç. Mihal Stefa në rolin e babait në njërën skenë të filmit vjen pranë shtratit ku Mevlani aktor qëndron i shtrirë, në rolin e një partizani të plagosur dhe Mihali aktor i përkëdhel atij butësisht kokën e më pas i jep dy mollë. Në libër kjo skenë filmi përshkruhet se si për herë të parë Mevlani, në rastin konkret në rolin e një partizani, ndjeu mungesën dhe dhimbjen e babait të tij. Ky emocion transformues në memorie nga aktori partizan i plagosur te Mevlani dhe babai i tij përmes aktorit Mihal Stefa, është një projeksion i ekzistencës permanente të memories së kamerës obskure brenda vetes te Mevlani. Ky emocion gjendej jashtë kamerës që filmonte skenën respektive. Kamera obskure që lidhej me emocionin e munguar të babait dhe jo të partizanit vinte e shfaqej nga simulimi i memories përmes ngrohtësisë interpretuese të aktorit pa u identifikuar ai vetë direkt me përkujdesjen dhe me ngrohtësinë e babait të humbur që ndiente Mevlani në rolin e partizanit përmes emocionit të transformuar e

transferuar psikikisht tek ai vetë. Siç shihet, nga kjo skenë, babai i vdekur shumë vite më parë rishfaqet në një formë tjetër pranë aktorit, përmes një njeriu që është një dikush tjetër, që nuk luan madje as rolin e babait në film, dhe ky njeri nuk di as se çfarë trazimi të brendshëm emocional i ka shkatuar memories së njeriut që ka përballë si partizan i plagosur dhe një fshatar i moshuar që e përkëdhel dhe i jep dy mollë. Emocioni emigrator e transformues nuk është më te partizani i plagosur, por tek arkivi kaleidoskopik i memories, që bën të jenë bashkë e ndërvepruese gjëra që nuk kanë pasur kurrfarë lidhjeje direkte në kohë respektive me kohën në të cilën ato ndërveprojnë në një moment tjetër. Babait i munguar nuk është në jetën e personazhit te partizani i plagosur, por te memoria kaleidoskopike e Mevlanit, që luan rolin e një partizani të plagosur. Po kështu, autori i bën një përshkrim tjetër ikonik dhimbjes së poetit Lasgush Poradecit gjatë kohës së diktaturës komuniste. Poeti në gjoksin e tij, poshtë këmishës brenda në trup, për t’u mbrojtur nga erërat e ftohta dimërake të liqenit të Pogradecit, mbante një letër kartoni të trashë. Ky tasel skulptural në gjoksin e një poeti është si një imazhi unik i një dhimbjeje kulmore, i artistit të vetmuar me qenin për dore, si një dashuri sublime e tërë jetës së tij.

Në këtë libër, autori Mevlan Shanaj përpiqet të zbulojë përmes të tjerëve dhe publikut, entitetin e vetvetes si një përmbajtje shpirtërore dhe intelektuale.

Entiteti në një arrati emigratore emocionale është një hulumtim arkivor shpirtëror. Edhe pse në aspektin gjuhësor ne themi që e para ishte fjala, me të drejtë na lind pyetja: çfarë ishte para fjalës? Askush si qenie njerëzore nuk na ka dhënë përgjigje për këtë pyetje, por e kemi pranuar atë apriori, siç kemi pranuar dhe ekzistencën e Zotit, sepse nuk vërtetojmë dot të kundërtën e saj. Dilemat e Mevlan Shanajt gjatë hulumtimeve të entitetit të vet në arkivin memoristik në këtë libër, lidhen njëherësh edhe me raportin që kemi me vdekjen dhe të vërtetën. Arratia emigratore përmes memories është pa kohë fizike dhe mbetet pa përgjigje. Ajo i ngjan lojës me vdekjen dhe me të vërtetën.

Të dyja konsiderohen si shtegtime drejt të panjohurave. Janë si loja me dritën dhe errësirën, me ëndrrën që sa më shumë e ndjek nga pas dhe mendon se po e arrin diku, aq më shumë ajo largohet prej teje. Prej kësaj kuptojmë se loja me të vërtetën është jo loja me fjalën, por me të pashprehurën dhe me të panjohurën e saj. E pashprehura ka si strehë infinitin brenda shpirtit njerëzor. Shpirti njerëzor nuk pranon shprehje emërtesash, etiketimesh, klasifikimesh e formash mortale fizike, por mbetet një frymë dhe energji e një fluiditeti hapësinor drejt infinitit. Memoria jo gjithmonë e çliron njeriun nga vetja. Ajo shpesh e mban atë peng. Vetja është brenda njeriut dhe memoria është në pronësi të saj. Vetja si qenie udhëton me historinë e qenies, që njëherësh është dhe

vazhdimësia e memories njerëzore dhe e pafundësisë së mosqenies si e panjohur infinitive.

Në këtë shtresëzim emocional të memories, duket se memoria te vetja, memoria njerëzore dhe hapësira e memories së mosqenies janë fryma dhe energjia lëvizëse e të gjithë universit. Jeta e njeriut i ngjan jetës së një Maratonomaku të përjetshëm. Ai me lindjen e tij e merr pishtarin e jetës në dorë për t’ia dorëzuar një pasardhësi tjetër që lind. Memoria s’ka fjalë, as kohë. Ajo është e heshtur, si një simfoni e pambarimtë njerëzore.

Kastriot Fetahu/

Duhet guxim i madh për të ndryshuar jetën – një ide që më parakalonte mendimet teksa lexoja faqet e romanit Porosia e Kullës. Autori, Pashko Camaj, herë pas here në mendimin tim dukej sikur vishte identitetin e një figure të madhe shqiptare, si Pashko Vasa. Mes tyre ka mjaft të përbashkëta, dy Pashkot e shquar shqiptarë. Që në hyrje të romanit, tronditesh nga të vërtetat e një djaloshi që guxoi të ëndërronte mbërritjen në SHBA.

A ngjason kalvari i njëzetvjeçarit Camaj me atë të Amirit te Khaled Hosseini? Shkrimtari Khaled Hosseini, në romanin e famshëm Gjuetari i Balonave, përshkruan emigrantët afganë duke kaluar kufirin e Pakistanit në një betoniere të hapur nga sipër. Duke bërë krahasimin, e gjitha i ngjan një gare: kush ka udhëtuar në kushte më të tmerrshme – Pashko njëzetvjeçar apo Amiri i Hosseinit?

Gjithsesi, dukshëm jeta e njeriut është shumë më e rrezikuar në një automjet me vetëm tre emigrantë të paligjshëm, sesa në një grup më të madh si në Gjuetari i Balonave.

Kjo të ngelet në mendje dhe të befason me ngjyrat e ankthit. Ditët e fundit e kam pyetur veten shpesh: se pse fati duket sikur na lidh me qytetarët e botës së tretë, kur nuk i përkasim asaj as gjeografikisht?

Nuk i kam dhënë ende përgjigje kësaj pyetjeje, sepse trishtimi të mbyt kur kujton se Amiri ishte një banor i fiseve Pashtun në Afganistan në gjendje lufte dhe më pas nën pushtetin e talebanëve, ndërsa Pashko Camaj një pasardhës i ilirëve dhe i Skënderbeut, në zemër të Evropës.

Duket sikur historia na ka trajtuar me ashpërsi gjatë shekujve të mbijetesës kombëtare – na ka vendosur si subjekte të një eksperimenti sociologjik të pafund, duke na caktuar të jetojmë në një univers alternativ.

Ashtu si zoti Camaj nuk mund të ndryshojë lojën e bejsbollit apo rrjedhën e muzikës country në SHBA sot, po ashtu djaloshi Pashko ishte i pafuqishëm të ndryshonte fatin e tij dhe fluksin e dritës së munguar të lirisë në vendlindje. Ndaj zgjodhi alternativën ekzistenciale të prekjes së fundit për t’u ngritur mbi të – si Nautilusi i Zhyl Vernit, nga thellësia e detit në sipërfaqe.

Edhe sikur të mos ekzistonte një e ardhme më e mirë, dukej sikur djaloshi Pashko kishte vendosur ta shpikte atë.

Në atë makinë, në bagazhin me disa vrima ku hynte pak dritë dielli e racionuar, djaloshi Pashko Camaj nuk mendonte dot nëse ishte i çliruar nga urrejtja për shkaktarët e fatit të tij, sepse nuk ishte ende i çliruar nga frika e atij udhëtimi kalvari misterioz. Pritja është një vrasëse e ngadaltë e njeriut kur nuk mbaron kurrë. Siç shkruan autori, ai udhëtim zgjati sa një përjetësi.

Shoferi i asaj makine, që “i ngjante më shumë kryqit të Jezusit”, kumtoi se rruga kalvar përshkohej për 30 minuta. Sa shumë janë nëse i krahasojmë me 4 minutat e romanit të Tacuo Jasuda, “Një lodër në orarin e udhëtimeve”…

Djaloshi Camaj ndodhej midis ankthit të jetës dhe ankthit të lirisë – i pari kishte destinacion Hadin, ndërsa i dyti Tokën e Premtuar, duke përjetuar brenda qenies së tij dy ekstremet e ekzistencës.

A ishte Pashko Camaj një subjekt i pastër ekzistencialist në këtë rrugëtim që ngjante me atë të Kristofor Kolombit pesëqind vjet më parë?

Për ekzistencialistët, nuk ndodh asgjë derisa të prekësh fundin. Pashko Camaj e kishte “dorëzuar” veten tek Zhan Pol Sartri në këtë tridhjetëminutësh – eklipsi më i madh në jetën e tij, ku regjisor ishte rastësia.

A është mëkat i abstenueshëm vendimi për të lënë vendlindjen?

Çfarë është një stuhi ferri me përmasa epike, më shumë sesa ky udhëtim në errësirën më të madhe të jetës – i ngjashëm me udhëtimin e shumë shqiptarëve në shekullin XXI?

Duket sikur rëndësia e kohës së zgjedhur vërteton thënien persiane: “Një gur i hedhur në kohën e duhur është më i vlefshëm se ari i dhënë në kohën e gabuar”.

Pashko Camaj provon në këtë roman, përmes një kohe më të shkurtër se francezi Henri Charrière, luajtur nga Steve McQueen në filmin Papillon, se rruga drejt lirisë dhe prosperitetit kalon gjithmonë në ngushticën midis Shilës dhe Karibdës. Në këtë rrugë, Odiseu arriti Itakën, ndërsa Camaj – Amerikën.

Thuhet se letërsia ushqen iluzionet, por autori i romanit Porosia e Kullës, Pashko Camaj, provon se doli nga kështjella e Ifit pa ndihmën e Abatit Faria – vetëm përmes vendosmërisë së tij të pathyeshme shqiptare, në kërkim të lirisë, duke krijuar një “Edmond Dantes” të ri nën firmën e tij.

Pashko Camaj, Porosia e Kullës u kry!

HARVARD CAMBRIDGE 12/14/2024

Lidhjet e tij me gazetën “Dielli” kanë qenë që kur Atjoni nxori esenë e parë dhe vazhdimisht kemi botuar shkrime të tij 

Që kur ishte fëmijë, Atjonit i pëlqente të vizatonte diellin, një pllangë të artë dhe kur u rrit ca, nuk vizatonte një diell, por dy-tre në një peizazh, sikur nuk i mjaftonte njëri dhe po i bënte dhe në formën e zemrës…

Atjoni studionte për filozofi në Itali, në Universitetin “Sacro Cuore”  të Milanos. Ndërkaq ishte dhe anëtari më i ri i PEN Clubit italian, po kështu dhe anëtar i Parlamentit Rinor Europian, përfaqësonte të rinjtë shqiptarë..

Atjon Zhiti është autor i librit, “Për atë që dua(m)”, (bot. 2015) një përmbledhje me ese, recensa, poezi, intervista e përkthime të një 19 vjeçari, i pritur me dashuri nga lexuesi, sidomos të rinjtë dhe kritika, ku guximi në ide gërshetohet me ëndrrën dhe përkushtimin, që bëjnë të besosh se brezi i ri di të dojë, të kërkojë dhe të presë nga vetja, ku vizioni lidhet me kritikën konstruktive, për të ecur përpara si vend. 

Po kështu në Prishtinë enti botues “Bogdani” ka nxjerë librin “Jam Atjoni”, përmbledhje skicash dhe shkrimesh të ndryshme.

Para se të dilte albumi i madh “Opera Atjon” (në shqip dhe italisht, bot. 2017), ku janë riprodhuar të gjithë vizatimet dhe pikturat e tij të fëminisë dhe adoleshencës, me vlerësime nga studiues e kritikë arti nga vendi, më pas dhe nga të huaj, ishin hapur dhe ekspozita me punime të Atonit në mjedise universitare. 

Artikuj të Atjonit kanë dalë në shumë media në Shqipëri e Kosovë dhe në diasporë, në Itali, Zvicër, Mbretëria e Bashkuar, SHBA. Pjesë të tyre janë përkthyer dhe në gjuhë të tjera si italisht e rumanisht. Po kështu ka dhe botime të tjera, libra të ndryshëm brenda dhe jashtë vendit me kopertina dhe ilustime nga Atjon Zhiti. Për “Studentin e përhershëm” siç e quan gjenerata e tij, kanë folur dhe shkruar personalitete të njohur të kulturës shqiptare, por dhe asaj të huaj.

Në Romë, në një nga kishat pranë Piazza “Navona” është dhënë koncerti për violinë dhe piano, kushtuar Atjonit.

 Festivali Ndërkombëtar i Filmit për Fëmijë “Giffoni” ka dhënë çmimin me emrin “Atjon Zhiti” për anëtarin më të mirë të jurisë, ku ai bënte pjesë dhe ishte dalluar në takimet në Shqipëri dhe Itali. 

Dhe në letërsi jepet çmimi ndërkombëtar “Atjon Zhiti” nga Shoqata e Shkrimtarëve “Bogdani”, me qendrat në Prishtinë dhe Bruksel. Ky çmim së pari shkoi në Argjentinë, më pas në Itali dhe së fundmi në Japoni.

Emri i Atjonit është bërë më i njohur dhe më i dashur për të gjithë që e kanë njohur apo lexuar. Ai çeli një rrugë dashurie e dritë për të rinjtë dhe vërtet në Tiranë është emërtuar dhe “Rruga e Atjonit”, ajo në hyrje të Parkut të Madh, që bashkohet me Rrugën “Faik Konica”, të cilin ai e adhuronte.

Në nderim të Atjonit tonë, si ideal dhe frymëzim në këto 10 vjet për gjenratën e tij, po risjellim pjesë nga shkrimet e tij.

– Redaksia –

DO TA RREGULLOJMË BOTËN ME BUZËQESHJE… – kështu na thoshte Atjoni, dëshmon studenti nga Kosova – 

Në përurimin e librit “Për atë që dua(m)” të Atjonit në Universitetin Europian të  Tiranës, në Aula Magna, të mbushur si kurrë ndonjëherë, me të rinj, intelektualë, shkrimtarë, deputetë, ish të burgosur, të panjohur, vinin të tjerë, s’kishte më vende, rrinin dhe në këmbë, etj, pasi folën emra të njohur për vlerat e librit, mesazhet që përcjell e befasitë, u ngrit në fund dhe një djalë nga salla, vij nga Prishtina, tha, posaçërisht për këtë takim, jam student në Zyrih, Ylli Haziri quhem. “Jam më shumë sesa shok i Atjonit, – vazhdoi ai – jam vëlla i tij. E kam njohur në mbledhjet e Parlamentit Rinor Europian, ai si shqiptar nga Shqipëria dhe unë si shqiptar nga Kosova. Kemi qenë bashkë në Riga e Barcelonë, në Paris e Pragë, në Beograd, Preshevë dhe Prishtinë, në shtëpitë e mia…kam mbresa të pashlyeshme. Atjoni ishte aq sa i mirë, po aq dhe dinjitoz, të  përqafonte fuqishëm dhe kishte mendime të fuqishme; i gjithi i çiltër dhe gjithë dashuri. Atjoni kishte dy dashuri të  mëdha, – tregoi ndër të tjera, teksa dridhej mes emocionesh të  dukshme për shokun e tij, – dashuri për dashurinë, për vajzat si të thuash, dhe dashurinë për atdhe, ku brenda kishte dhe Kosovë. Dhe prekej shpejt…”. Atjoni dinte të bashkonte. Në një nga takimet e Parlamentit Europian të të Rinjve, ai është mes shokëve shqiptarë dhe serbë, ku me njërën dorë po mban të shpalosur flamurin e Republikës së Kosovë dhe me tjetrën atë të Serbisë. Me çiltërsinë e tyre, ata 19 vjeçarë, bënë atë që politika e dy vendeve, por dhe ajo ndërkombëtare, nuk po e realizon dot. Pranuan tjetrin. Fotoja e këtij çasti është vërtet  emblematike… Do ta rregullojmë botën me anë të buzëqeshjeve”, na thoshte Atjoni – e përfundoi fjalën e tij studenti nga Kosova…  Buzëqeshja e Atjonit mbetet vepër arti, ajo të bënte për vete, që jo vetëm ta doje, por dhe ta besoje Atjonin menjëherë. Ishte ai që këmbëngulte ndër shokë se duhej të studionin, në universitet jashtë sa më shumë, në Europë e Amerikë e të ktheheshin patjetër, se “Atdheun do ta bëjmë ne”, besonte, “më të bukur dhe më të fortë.”

(Nga libri “Jam Atjoni”)

THËNIE PËR ATJONIN TONË

– nga botime të ndryshme –

“…Leximi i shkrimit të Atjonit ka qenë nji eksperiencë që përjetohet rrallë, shumë rrallë, në ditët tona. Dukej sikur zani vjen nga diku larg, shumë larg, dhe na tregon si mendon nji i ri me aftësi të rralla mendimi dhe shprehje, dhe si ndjehet zemra bujare e të rinjëve të pakomprometuem nga ndeshtrashat e jetës “moderne”. 

      Unë e përjetova edhe si nji “lajmërim” për ne të gjithë që jemi të zanun me problemet (shpesh artificiale) të jetës së vështirë që jetojmë… Sa mendim i thellë, sa gjykim i mprehtë, dhe sa bujari zemre lexohet në atë shkrim.   

      Përdorimi i dialektit geg ashtE manifestim i deshirës së autorit me qenë sa ma afër viktimës e me përdorue, si shenjë respekti gjuhen e “fshatit” tij.   

      Sa fisnikëri natyrale; sa ndjenjë miqësore!”

      Sami Repishti

      Shkrimtar dhe eseist

      Lauruar në Sorbonë, jeton në SHBA

“…Nxorra pasazhe nga shkrimi i Atjonit dhe i shkrova me dorë në fletoren time, që t’i kem gjithnjë afër fjalët e Tij të pjekura, idetë e thella e largpamëse, shprehjet plot rrezatim të një intelekti të rrallë e shpirti subtil. Thashë me vete: Kur ikin njerëz si Atjoni, varfërohet planeti e pasurohet Qielli!…”

Ferhat Ymeraga

        Kent, Washington State, SHBA

“ …me shkrue gegnisht asht sprovë e njeriut të kulturuem, e njeriut pa paragjykime. Merre me mend, Atjoni  djalosh shpalos dijen e tij për gegnishten dhe asht i hapun për pasurimin e gjuhës sonë të shkrueme me visaret e gegnishtes të lana mbas dore prej druvarëve që i prenë nji krah Gjuhës sonë amtare. Kurse, përkundrazi, do gjoja profesorë të paguem mot e jetë prej  shtetit, u duket se bahet kiameti me studiue gjuhën e Camajt, të Fishtës, të Koliqit e të tjerëve.

      Të mos  e zgjas, Atjoni e ka shikimin ma të kthjelltë se gjojaprofesorët dhe e ka gjuhen ma të rrjedhshme se gjuha e drunjtë e disave prej tyne.”

Sami Milloshi

     Gazetar, poet, SHBA                                                                   

“Libri i Atjonit – testament i Tij… si Ungjilli për bashkëmoshatarët e tij, fari ndriçues i brezit të tij.”

                        Eugjen Merlika    

studiues, kritik letrar, Itali. 

      “Bota është më e varfër pa Atjonin… Një engjëll i bukur që na fali gjithmonë dashuri, ngrohtësi e miqësi…” 

                Luan Topçiu 

kritik arti, studiues, përkthyes, 

  Bukuresht, Rumani

“Kjo fytyrë e bukur engjëllore… ajo krijesë e mrekullueshme pra, ishte bërë për qiellin, jo për këtë botë…”

Helena dhe Ismail Kadare 

shkrimtarë  

TË HUAJT PËR ATJONIN:

Nuk kam takuar një të ri kaq të mirë, kaq fisnik dhe kaq të dashur në Shqipëri sa Atjoni…                         

      Robert Elsie 

albanalog kanadez, 

Berlin, Gjermani

Atjoni është djali që çdo prind do të donte ta kishte të tijin…

        Sebastiano Grasso

Poet, President i PEN Clubit, Itali

…një xhevahir krijimtarie… Libri i Atjonit do të vendoset në sektorin e artit në bibliotekën e dikasterit e do të mbetet si dëshmi e një figure që bëri shumë për kulturën në një hark të shkurtër kohe, që na dha shenjën e gjenialitetit të tij.

                  Kardinal Gianranco Ravasi

              Biblist, kritik arti.

                  Ministër i Kulturës Vatikan 

 ..Atjoni shkëlqente prej poezisë. Dhe vetë është një poezi e magjishme.

           Adonis                                                                        Poet, Paris, Francë

Diej të Atjoni

Rrezet q;e bashkojnë duart

                                                                               “Vorbull diellore”

Zija Vukaj/

(Simbologji)

Nga të gjitha ngjyrat, e kuqja është ajo që sipas statistikave, preferohet prej pjesës më të madhe të njerëzve. Nën formën e oksidit të hekurit ka shoqëruar udhëtimin e njerëzimit që nga prehistoria dhe është e dukshme në dëshmitë shkëmbore të epokës së akullnajave. Neandertalasit e kishin zakon të spërkatnin të vdekurit me materiale me ngjyrë të kuqe, me sa duket për t’u kthyer atyre ngjyrën e “ngrohtë” të gjakut të jetës. Në përgjithësi e kuqja shihet si një ngjyrë agresive, vitale, e pasur me energji; ajo është e lidhur me zjarrin dhe me dashurinë, por edhe me luftën për jetën. Mbi karakteret e mbyllura e melankolike, ka, sipas traditës, një efekt turbullues dhe shtypës. Në simbologjinë e vërtetë e të pastër e kuqja paraqitet në interpretime të shumta, mjaft të ndryshme nga njëra- tjetra. Në Egjiptin e lashtë kishte kuptim pozitiv vetëm kur tregonte “kurorën e kuqe” të Egjiptit të Poshtëm me deltën e tij të Nilit. Por e kuqja vihej në lidhje të drejtpërdrejtë me zotin e keq Sutech (Seth- Σήθ, Sḕth) dhe me zotin po aq të keq Apofi (Apophis), gjarpri. Nëpër papiruse emrat e tyre ishin shkruar me të kuqe dhe kafshët e kuqe, si disa tipa qensh të përhapur asokohe në Egjipt, mbaheshin zakonisht larg komunitetit, pasi ngjyra e tyre lidhej me idenë e dhunës dhe të agresivitetit.

Në artin parakolumbian të Meksikës së lashtë e kuqja përdorej shumë rrallë dhe lidhej kryesisht me gjakun, me diellin, me zjarrin dhe me paraqitjen e mëlçisë. Tek Majat konsiderohej si simbol i Lindjes, ndërsa tek banorët e rrafshnaltës së Meksikës së lashtë, si simbol i Jugut. Kështu edhe në Kinën e lashtë, ku e kuqja (hung) ishte ngjyrë e shenjtë dhe jetësore e dinastisë Chou (1050- 256 p.k)- një rrethanë që shëmbëllen flamujt e kuq të Kinës komuniste. E kuqja ishte edhe ngjyra e perëndisë së lumturisë, që përcakton pasurinë e njerëzve. Nëse në Evropë kombinimi i së kuqes me të gjelbrën ka një domethënje të ashpër dhe agresive, në Kinë kjo shprehte thjesht vitalitetin në lidhje, për shembull, me “çorape të gjelbra e fund të kuq” të grave të reja apo me drita të kuqe e rrush jeshil të tavernave. Burrat “e kuq”, për kinezët ishin bashkëshortë të goditur rëndë nga jeta bashkëshortore, sugurisht të destinuar nga vdekja e parakohshme.

Në artin kristian tradicional e kuqja ishte ngjyra e gjakut të sakrifikuar të Krishtit dhe të martirëve, të dashurisë së zjarrtë (e kuqe ishte veshja e Gjonit, e preferuara e apostujve) dhe e flakës së rrëshajës së Shpirtit të Shenjtë. “E kuqja kardinaleske” tregon se ai që e mban këtë veshje duhet të jetë gjithmonë i gatshëm të derdhë gjakun e tij për mbrojtjen e Kishës. Por edhe prostitutat e përdornin një ngjyrë të tillë në veshjet e tyre dhe shpesh idhujt paganë ishin pikturuar me të kuqe. Veç kësaj, kujtojmë se në “Apokalipsin e Gjonit”, “prostituta e madhe Babilonia” nëna e prostitutave dhe e çdo mizorie tokësore, ishte veshur “me purpur dhe me të kuqe flakë”; ajo kalëronte një përbindësh me shtatë krerë, “një kafshë të kuqe me vese të tmerrshme”. E kuqja u bë pastaj ngjyra e ferrit, e djallit dhe e kafshëve të “dyshimta”, që tradita i ka lidhur me botën e skëterrës (dhelpra dhe ketra). Por e kuqja qe interpretuar në kuptim të lartë pozitiv ku tregonte fitoren e dashurisë, si në paraqitjet artistike që kanë për objekt Krijuesin apo Krishtin e ringjallur. Në veshjet e shenjta, e kuqja është ngjyra që vishet në celebrimet e martirëve, të Shpirtit të Shenjtë e të Pasionit.

Sidoqoftë, në simbologjinë popullore e kuqja ka mbetur ngjyra e dashurisë, shpesh e lidhur me lulet, mes të cilave me trëndafilin apo edhe me zemërimin. Natën dritat e kuqe tregojnë intimitet, prostitucion dhe mes sinjaleve rrugore e kuqja merr përgjithësisht kuptimin “stop” ose tregon praninë e një rreziku. Në korrida e kuqja ka funksionin të eksitojë demin, megjithëse kafsha në realitet irritohet nga lëvizjet vorbulluese të muletës më shumë se nga ngjyra e saj.

Në alkimi e kuqja bashkë me të bardhën përbën një sistem dualistik dhe simbolizon parimin e zanafillës së squfurit (sulphur et merkurius), “flakëruesi”. Ky polaritet mund të varet nga opinion i lashtë që kur gjaku menstrual takohet me spermën, mund të lindë një jetë e re: për këtë shkak dy ngjyrat e sipërpërmendura bëhen simboli i krijimit.

Tek Masonët e kuqja tregon gradën e epërme të “ritit skocez” dhe i kundërvihet të kaltrës së Masonerisë së re me tri gradët klasike: nxënës, rishtar, mjeshtër. Në psikologjinë e thellësisë e kuqja, kur shfaqet në ëndrra, ka të bëjë me sferën e emocioneve. “Aty ku e kuqja përhap ngjyrën e saj, shpirti është gati për veprim, për pushtim, për vuajtje, për kushtim total; por tregon edhe shtypje dhe jep një lidhje të privilegjuar me sferën e ndjenjave”