ESSE – Page 532 – Dielli

Lirika me natyrën e stinëve

November 25, 2014 by dgreca

lir Levonja/Deerfield Beach, Florida/
 Ndofta vështrimi mbi poetikën, nëse kemi parasysh tekstin Hiret e letërsisë moderne shqipe, do të ishte i pa plotë pa prurjen edhe të një lloj forme aktuale, vargëzimi. Kam thënë aty, ”Ashtu sikur ka dhe autorë që i kanë mbetur besnik vargut klasik të lirikës me tetë, dymbëdhjetë e gjashtëmbëdhjetë rrokëshe. Por kanë risi në trajtën e konceptit. I tillë është rasti i gramshiotit Pozaet Qose, etj.” Emrat e tyre janë të shumtë, si përshembull Frederik Rreshpja, Jorgo Bllaci, Ndoc Gjetja, Sadik Bejko, Betim Muço, Skënder Rusi, deri tek pak më të njohurit si Nexhip Ejupi etj. Por është vënë re një fakt kokëfort, ”fanatizmi” i stilit; pak prej këtyre emrave, kanë tentuar të vargëzojnë ndryshe. Të paktën nga Skënder Rusi e këtej, këta të cilët edhe do të flasim. Kjo për disa apo dhjetra arsye, që nganjëherë mund të mos jenë fare të tilla, por thjesht kërshëri e prirjes së poetikës, e gjenisë brenda krijuesit. Që ndofta, nuk është aspak e domosdoshme që, edhe ta përkufizojmë.
Në konceptin eseistik, në një nga kumtesat hyrëse të këtij libri, ( Arti poetik) i jemi referuar poetit amerikan Karl Sandberg-ut, (Carl Sandburg 1878-1967) ose më saktë kemi bërë aleancë në atë mendësi që prirja poetike mbetet e papërkufizuar. Ashtu sikurse kemi hasur një koncept perceptimi keqardhës, ti (poezi) Shënmëri dhe prostitutë, nga një poet me përmasa universale, si Visar Zhiti. Kësaj here vështrimi ynë është për një lloj komenti me atë që tashmë mund ta quajmë qëllim; koncepti i shpesh përsëritshëm i dy vargëshit të Oktavio Pazi-t (Octavio Pazz) ”unë shoh me mollzat e gishtërinjëve/ atë që prekin sytë e mi”. Do komentojmë disa autorë, një aradhë, duke mos pretenduar asnjëherë se i kemi thënë të gjitha. Duke mos përkufizuar asnjëherë me ndjesinë absurde të shkallës sipërore, si më të mirët etj…, apo këta janë. Duke mos paragjykyar se çfarë po them unë, është absolute, por thjesht një dëshirë e mirë për një formë ndryshe, që edhe mos mund t’i shërbejë aspak disiplinës së komentit letrar. Duke bashkuar motivin e këngës së Shqipërisë së mesme ”tuj shëtit në mal e kodër, tuj prek lulet gjithë me dorë” etj…, të krijojmë një përfytyrim që na e bën të bukur ëndërrimin, po ashtu edhe atë pjesë thelbësore të ekzistencializmit, atë që quhet jetë. Duke u përmbajtur në të njëjtën kohë, edhe emrave të përmendur shumë, disi, por kryesisht më pak të përmendur. Të cilët për njëmijë e një arsye janë një tjetër natyrë e begatë e universit letraro-artistik, atij shqiptar.
(-a) Skënder Rusi mund të jetë prodhimtari më i ”bezdisshëm” i prurjes së lirikës në natyrën e të gjitha stinëve. Nuk është çudi se nga një vështrim i shpejt, kalkulimesh në kohë mund të na rezultojë që tek ky artist të kemi më shumë lirika se sa ditë njerëzore. Ose e thënë ndryshe, lirika si zhanër i ka mundur titujt e librave. Në kuptimin që lexuesve, simpatizantëve sapo ua kujton thonë menjëherë, ah po, liriku i Korçës. Biles me këtë këndvështrim, njëjtëzimin me qytetin e lindjes, Korçën, e kam trajtuar identitetin e tij poetik. Rrallë të qëllon të thonë libri i tij, apo ky libër i tij. Ndaj tek ai një strofë flet shumë. Një vjershë, akoma më shumë. Shkurt ai mbahet mend përmes vjershave se sa titujve të librave. Shumë nga këto lirika janë subjektet e gjalla të serenatave korçare. Por t’i përmbahemi konceptit se, çfarë shikojmë në dy, tre apo disa vargje? A prekim gjë me mollzat e gishtërinjëve?
Për së pari kam zgjedhur një lirikë të hershme. Ndofta nga zanafilla.
Jashtë bie borë, era fryn me tmerr
kali i një karroce vrapit seç ia merr.
Karrocieri i fshatit fërshëllen dhe qesh,
kamxhikun prej gome mbi dëborë e dredh.

Edhe nëpër rrugë shtrembër rendin rrotat
nja dy harabelë dridhen nga të ftohtit.
Mollët gjethe rëna me trupin e hollë,
qafën mbështjellë me shall prej dëbore.

Edhe rend karroca në rrugën me gurë,
nën barkun e kalit lodhja bëhet ujë.
Dhe fshati pret filmin, jepi karrocier,
Le të bjerë borë, le të fryjë erë.

Subjekti, një karrokinema që transmeton filma fshatrave të Korçës. Edhe pse pejzazhi është i ftohtë, karkterizohet nga një gazmëri vëzhguese, (karrocier fërshëllen dhe qesh) prej çunaku a çupëline, a qoftë një udhëtar i rastësishëm. Me komponentët tërësor të lirikës, sidomos sinteza e togjeve me ”përplasje” të buta, bie borë, fryn erë e tmerrishme, rrugës – shtrembër rendin rrotat, pemë hollake qafë mbështjella, barku i kalit ku lodhja bëhet ujë, njerëzit që presin filmin etj.
Nëse pulisim sytë, ajo që shohim mund dhe është një karrokinema sipas asaj që ruan në mendje gjithkush nga ne që ka jetuar ato kohë. Unë nuk kam patur fatin, por më kanë thënë se vende-vende pajisjet e kinemasë i çonin me karroca ose me autokinema. Në murin e një salle vendosej beze dhe shfaqej filmi. Nëse ishte kohë e verës, përjashta. Nën yjet. Këtu jemi në dimër. Dimër Korçe, ndofta në ato fusha me pak pemë e shumë të ftohtë. Me relieve kodrash të ngrira. Por që kanë brenda entuziazmin e një karroce. Shfrymën e kalit, djersët nën bark dhe njerëzit që presin.

Edhe rend karroca në rrugën me gurë,
nën barkun e kalit lodhja bëhet ujë.
Dhe fshati pret filmin, jepi karrocier,
Le të bjerë borë, le të fryejë erë.

(-b)Pozaet Qose. Nga zërat i lidhur pazgjidhshmërisht me truallin, Gramshin, bregun përgjatë Devollit, nën hijen e Tomorit. (Ka edhe raste të tjerë, psh ai Xhelal Toskut me Rrogozhinën. Një qiparis në anë të udhës, buzë lumit Shkumbin.) Jemi tek Pozaeti. Një lloj baritori i rrjedhës, ”fanatiku” i lirikës së kultivuar së asaj sua-je bilbilash nga letërsia shqipe. E ka dashur që herët edhe vetë shenjtëria e tij, Dritëro Agolli. Madje vite më parë më ka folur, po Dritëroi përmes një bisede që kishim në lidhje me rrjedhën e lumenjëve dhe folklorin. Në fakt lirika, është mirëfilli folklor, qoftë edhe kur ka motive qelqi me pika shiu, pra qytetin. Argumenti më i thjeshtë, nuk është teknika, por përkatësia e evoluimit e gjenisë krijuese. Në fund të fundit është lëndë parësore për këngën. Dhe si e tillë bëhet epike në koncept. Vështroni vargjet e mëposhtëme, nga Pozaet Qose.

Në vazon e pritjes ata sy
Çelin përngaherë e s’vyshken dot.
Portën ëndrra hapur mban për ty,
Që ke humbur rrugën nëpër lotë.
(P.Qose nga letërsia shqipe.)

Ndërsa po t’i referoherimi letërsisë në përgjithësi, krahasimit, gjë që e kam bërë si motiv edhe në kumtesat e tjera të këtij libri, ka një gjëndje poetike si ajo tek pritja e Nazim Hikmetit, poetit të madh turk. Ja shëmbëllimi i motivimeve, si vijon:

Sa vjen e më të shkrutra bëhen ditët,
Shirat po vërshojnë lumë.
Porta është hapur kanat, e të pret ty,
Po ti, pse po vonohesh kaq shumë?
(N.Hikmet nga letërsia turke.)

Po kësaj here Pozaetin do e ”përflasim” edhe në një mbiçapitje, nëse munda ta orientojmë fjalën. Pasi sigurisht as ky poet, i ngulur nën hijen e Tomorit, nuk është indiferent ndaj asaj që quhet hapje me botën. Shtegtimin e miqve, të njohur, të panjohur, qytetarë…, shqiptarët në përgjithësi. Pra, në atë se çfarë humbet një pemë e ngujuar nga shtegtimi i zogjëve, i stinëve e të tjera detaje nga universi njerëzor. Vini re lirikën e mëposhtme.

Ndarje elektronike

Në celular ta ndiej zërin,
Në një CD të shoh me sy.
Më tret ky malli yt të tërin,
Si malli im po të tret ty.

Na nis drejt puthjes kohë e djegur
E tashmja ndodhet në mërgim
Gabojmë kur jetën, sa një shekull,
E quajmë udhë, që s’ka mbarim.

E humbëm shpirtin, dritë maji,
U bëmë të largët, si planetë.
Të jap një puthje me e-mail,
Një përqafim në internet…(!)

Subjekti karkaterizohet nga një ndarje e madhe, ”Gabojmë kur jetën, sa një shekull”. Nga një ndarje që aty për aty mund ta mblesh brenda duarve, ”E quajmë udhë, që s’ka mbarim.” Eshtë në fakt realiteti komunikativ aktual, i perceptuar si pandehmë.

Më duket se janë thënë gjërat të gjitha,
S’i mbetet më asgjë atij që vjen,
Por lulja, që pas shiut thur lirika,
Dëshirën e krijimit prapë e kthen.

(-c) Nexhip Ejupi, është rasti që ka thyer njëfarësoj ngujimin e pemës me vendlindjen, Elbasanin. Por përftesa është një mahnitje kaq virtuale sa vetëm një dhimbje e vërtetë mund ta nxjerri jashtë, të na e sjelli, nga thellësia e gjenisë krijuese. Ndiqni lirikën e mëposhtëme.

Turp

Turp të ketë kush më zhgënjeu,
Të braktisja një shtëpizë!
Jo kot qeni im më lehu
Te kolibja, pas avllisë…

Turp të ketë, kur shesh me lule
Më çairën – pa e parë
Tani ziej ca fasule,
Mbyllur brënda, vetmitar.

Shkruaj vjersha, kot që shkruaj,
Kur veç Fizes ia lexoj
Tërheq muajt porsi buaj,
Tespi orësh numëroj.

Turp të ketë kush ma përçmoi
Jetën time rrogë- pakë!
Krejt papritur më kafshoi
Porsi qeni zgjebarak…

Zemrën time ma përshqeu,
Tek po vuaj i papunë.
Turp të ketë kush më zhgënjeu!..
Turp të kem, në qofsha unë!..

Lënda poetike është një lloj vetngujimi tjetër, ai i një burri që ”mallkon”, pa përjashtuar këtu edhe vetveten. Madje aty është kulmi epik i këtij subjekti. Tallja e bukur me vetveten ”Shkruaj vjersha, kot që shkruaj / Kur veç Fizes ia lexoj” . Në fakt është fati njerëzor ai që ka ngritur barrierën. Ka bërë njeriun të ngrejë duart. Fataliteti i shprehjes çifute për tokën e ëndërruar. Nga ana tjetër, sjell në prehrin tonë një konstatim virtual, të cilin gjithkush, nga nervi ose dyshimi, e injoron. Lumturia nuk është toka e ëndërruar, por vetvetja qoftë edhe në një rrethinë, çair, apo zabel siç thotë një elbasanas i famshën si Isuf Myzyri, edhe pse e ke rrogën fare të pakët. Ndaj Nexhipi thotë se ”Turp të ketë kush ma përçmoi / Jetën time rrogë- pakë!”
Nexhipin doja ta sillja edhe për një detaj tjetër, ai është gatues i zoti edhe i fjalëformimit. Vite më parë lexoja një cikël nga ky autor në faqet e gazetës Illyria, të shqiptarëve të Amerikës, në NewYork. Nga 2007-ta besoj. Më mbeti në mendje vargu ”vajza me djalin belpërbelet”. Nuk e gjeta dot këtë vjershë, nuk më ndihmoi dot as autori për shkak të atij ”mallkimi” të mësipërm, zhvendosjes nga buza e Shkumbinit. Por togu poetik ”vajza me djalin belpërbelet” është i mjaftueshëm për të përfytyruar shumë. Një djalë dhe një vajzë kapur duarsh, që rrotullohen, që sillen, që duhen. Që, – belpërbelen. Lasgushi luante me mjete të tilla shprehimore, si, ”o ti e bukura me sypërdhe’ ”etj.
(-d) Zyhdi Morava, ndryshe nga autorët e mësipërm, e urrente ngujimin për shkak të persekutimit politik, burgut që bëri. Eshtë zogu shtegtar i lirikës poetike, i prozës, por edhe i jetës. Një lloj bohemi me shik, i pashëm, por edhe nga ata që nuk të bënte për asgjë.
Ia lejova vetes këtë lloj hyrje për shkak të njohjes që kam patur dhe faktit që nuk ai nuk jeton më.
Do përmend dy lirika, ku për fat gjen shtrat edhe interpretimi me përfytyrim. Ku edhe arratia vallëzon përmes një përsëritje aspak të zhurmshme, aspak kakofonike siç ka qejf ta emërtojë folkloristika, një lloj përmbledhje e grupuar në një beft poetik. Këngë që fërshëllehet. Ndiqeni.

Puthja e fundit

Fluron, lodron nje gjeth në rënie,
Kur era fryn e shfryn në vjeshtë,
Si psheretim’ e zemres tënde,
E dalë befas, fare thjeshtë…

Fluturon e ikën fluturim,
Një zog që shumë gaze kishte,
Dhe mbetet bosh folezë shkreta,
Mes degëve, në shelgjishte.

Si lot, si zog, si psherëtimë,
Gjithcka e shoh si shkoi, si treti,
Vec puthja e fundit mes kujtimesh,
Si tjetër plagë e thellë mbeti…

Vjersha është e gjitha një subjekt arratie brenda një krahasimi, me zogun. Me një keqardhje rrethanash ndofta, me elementë të natyrës, bën fjalë për një ndarje. Por siç e thamë edhe më sipër, ka një rendje tingujsh kaq të harmonizuar sa harron edhe vet indeksin titullor. Të shpie në situatë absurde, me kërshëri ndarjesh të tilla, të paktën për të mbajtur mend diçka. Përsëritja e tingujve është virtuale, një lloj violine…, fluron, lodron, fryn, shfryn, fluturon, fluturim, si lot si zog, e shoh si shkoi etj.
Vështroni edhe një lirikë tjetër nga ky autor, ku sërish thelbi është në vargun e fundit.

Adagio

Gjithë ditën ra shi, dhe dita me gri,
Ze thithet nga mbrëmja që qetë po zbret.
As unë nuk e di, as ti nuk e di,
E nesmja c’na sjell, te nesmen ç’na pret…

S’do bëja habi, sikur në pusi,
T’me priste ai, që egër të vret.
Po ja që vjen ti, e sjell gaz të ri,
Dhe ikën ai, me vdekjen e vet..

Eshtë ndofta vjersha ku ka parashikuar tipizimin e vetvetes, duke na dhënë një lloj gjëndje prej puple, apo gjetheje që fluron siç thotë ai, për dy të dashuruar, për dy individë, për dy qënie njerëzore, në barkduart e gjithësisë. Dhe mua nuk më mbetet asgjë veç të t’i them se, Ti ike, por nuk ishe vdekja .
Megjithatë, sipas shpirtit të gjenisë poetike, gjerorja e jetës sjell gaz të ri.
(-dh) Lushnjari Fatbardh Rustemi, është ndofta zëri me angazhimin më serioz, gati zyrash por me këndëvështrimin poetik. Kjo shpesh e ka bërë të keqkuptuar. Për herë të parë e kam kontaktuar në një komedi, me sa mbaj mënd titullohej ”Gruaja me çelës në qafë”. Vënë në skenë nga trupa e teatrit të Beratit. Salla e Kinoteatrit Vaçe Zela ishte mbushur përplot. Qeshëm sa u shkulëm. Unë isha një maturant. Më vonë na afroi letërsia. Biles falë saj nuk nuk na ndau dot as politika. Për shkak të angazhimit të hershëm në politikë, librat e tij, dramat, esetë, poezia kanë si lëndë parësore më shumë se idealin politik, atë të marrëdhënies midis njerëzve që përfaqësojnë këto ideale. Kjo për atë fakt konstatues që e përmenda mësipër, këndvështrimin poetik. Ka shkruar edhe një libër eseistik ”Them se e njoh Kadarenë”. I cili mua më ka lënë mbresa të jashtëzakonshme, për detajet në këndvështrimin po poetik. Mes Kadaresë, krijuesve lushnjarë, Lushnjes si qytet. Pritja e delegacionit të shkrimtarëve të provincës, që i bënin gjeniut në stacionin e trenit, vendin e lirizmit të dashurive me pritje dhe përcjellje. Por që edhe këtu, më shumë u keqkuptua se sa u përgëzua. Megjithatë unë sot do analizoj një poezi të tijën ku pikërisht kjo ndjesi e imja del në pah përmes prirjes poetike. Vjersha titullohet ”Poezia e vetme për gruan”, lirikë ku vargjet nuk kanë numër rrokjesh të barbartë. Por forma është ajo klasikja që i shkon për shtat trajtesës sonë. Le ta ndjekim….,

Poezia e vetme per gruan

Në fytyrën e pastër pa një enigmë
Vështrimin mendueshëm hedh mbi dorëshkrime,
Ndoshta me kuriozitet sheh vjershat e dashurisë
Që zakonisht ne i quajmë intime.

Dhe prapë të tjera femra
Dhe gjëkundi veten s’e gjen,
Se ti sytë s’i ke blu
Dhe flokët s’i ke të verdhë.

Një mbetje qejfi, s’të kam kuptuar
Dhe xheloze s’u bëre një herë,
Pse për të tjerat unë kam shkruar
Dhe ty s’të kushtova një vjershë.

Unë s’jam shkrimtar i suksesshëm
Veç dështime kam pasur me shumicë,
Ndërsa të tjerat më kanë dhelur qenien
Ti me përkëdhelje thellë në shpirt.

Por unë e di se ku ti fshihesh
Veç thesaret fshihen në këtë botë,
Nëse më ka zhgënjyer ndonjë Helenë
Ti përherë ke mbetur Penelopë.
Subjekti është një ballafaqim gjakftohtë, me pak keqardhje, ndofta kjo për shkak të natyrës së pandryshueshme të krijuesit, në drejtim të prirjes dhe vështrimit dashamir të gjërave të universit social. Me gruan, dashurinë e dhembshur, të vërtetën në kuptimin ekzistencial, padyshim me ato ”përplasjet” martesore, por që në rastin e mësipërm, pamja e saj është një ikonë. Kështu e shohim nga vargjet ” një mbetje qejfi, s’të kam kuptuar” . Diçka e heshtur, diçka prej pusi që, vetëm shuan ujët thellë. Ky ballafaqim ka nuanca me vrunduj brilantesh lirike për shkak të së tërës, në të njëjtën kohë duket sikur është një lloj pendimi burrëror. ”Pendimi” mbase jo, pendesë po. Kjo do afronte me gjëndjen përpara altarit. Por në fund të fundit është art poetik. Dhe ne nuk na mbetet gjë tjetër veç të nanuritemi aty.

Nëntor, 2014
Deerfield Beach, Florida.

Kapidani Ndue Pjeter Gjomarkaj, perfaqesues i shquar i familjes princore te Gjomarkajve

November 25, 2014 by dgreca

NGA Dr. NIKOLL TOMA*/
Kapidani Ndue Pjeter Gjomarkaj, njeri nga perfaqesuesit me te shquar te familjes princore te gjomarkajve, u nda nga jeta ne Bagheria- Palermo (Itali) ku kaloi pjesen me te madhe te jetes, i detyruar te largohej nga Shqiperia megjithese me dhimbje nga ndjekjet qe u bente rregjimi komunist kundershtareve te tij.
Luftetaret antikomunist te çetave te malit e kishin pritur ate te kthehej ne Shqiperi ne mesin e shkurtit te vitit 1949, kur ai ne acarin e atij dimri te eger,u ul me parashute pa marre parasysh asnjelloje veshtirsie. Ai erdhi te vihej ne krye te luftes antikomuniste, pasi udheheqesit e asaj lufte kapidan Mark Gjon Gjomarkaj dhe vellai i tij Llesh Gjon Gjomarkaj ishin vrare dhe venie ne krye te asaj lufte i takonte sa nga perkatesia si i gjomarkaj, por dhe per shkak te cilesive te tija si nje nga luftetaret me trim, me i vendosur, si nje njeri qe nuk merrte parasysh asnjelloje veshtirsie. Ishte njeriu qe e cilesonte vehten e tij se per idealin antikomunist behej vullnetar vdekje.
Per me se 6 muaj gjate vitit 1949 , ai u ndesh dhe luftoi heroikisht kunder forcave komuniste ne Mirdite dhe Veriun e Shqiperise dhe vetem kur ajo rezistence u be e pamundur u largua jashte atdheut ne fillim ne Jugosllavi e me pas ne Itali. Ai u largua fizikisht,por mendja dhe zemrae tij ishin ne Shqiperi, ishin ne Mirdite, ne vendlindjen e tij ne Ndershene te Oroshit.
Ne emigrim ai eshte perpjekur qe te lartesonte sa me shume emrin e tij dhe te familjes gjomarkajve , te asaj familje qe siq ka thene studjuesi dom Ndoc Nikaj ka krijuar nji shtet te vogel mbrenda nji shteti te madh siq ishte Turkija.
Kapidan Ndue Pjeter Gjomarkaj ne emigracion punoi me shume perkushtim ne dy drejtime, duke vazhduar luften kunder komunizmit, me te gjitha format dhe mjetet e mundeshme, per e ngritur opinionin demokratik ne perendim, kunder padrejtesive te rregjimit t’eger komunist dhe nga ana tjeter Ai punoi si nji misionar i vertete ne drejtim te ndihmes dhe perkrahjes per te gjithe emigrantet shqiptar, qe ato ta paraqisnin vehten me dinjitet kudo qe ndodheshin, per tu dhene kurajo e per tu lehtesuar vuajtjet dhe veshtirsite ne dhé te huej. Nuk ka lene kamp te Italise pa takuar e grumbulluar emigrantet shqiptar. Me ndihmen e bashkeshortes se tij , profesoreshes italiane Enza Gjomarkaj ( Creco ) ndihmonte dhe femijet e emigranteve ne keto kampe.
Puna e tij humane u vleresua pa mase dhe nga ana e autoriteteve me te larta te shtetit italian. E kane pritur ne audienca te veçanta Presidentet e Italise, Giovani Leone dhe Sorogati, ku ai kerkonte zgjidhje per nevojat e emigranteve shqiptar. Per kontributin e dhene me rastin e pashkeve te vitit 1968 eshte dekoruar me medaljen ” LEOPARDINA” ” Per nji qendrim kostant dhe per nji veper gjeneroze ne favor te emigracionit shqiptar.”
Eshte pergezuar per punen e tij humane nga vete ish shenjeteria e tij, Papa Gjon Pali II, si dhe nga misionarja me fame boterore, Nene Tereza.
Veprimtaria e tij antikomuniste dhe misionare ne Shqiperi dhe ne emigraion e rradhit ate perkrah perfaqesuesve te tjere te shquar te familjes Gjomarkaj, me Bib Dod Pashen, me Preng Pashen, kapidan Gjon Marka Gjonin,kapidan Mark Gjon Gjomarkaj, kapedan Ndue Gjon Gjomarkaj, dhe kapidan Preng Ded Gjomarkaj.
Kapedan Ndue Pjeter Gjomarkaj formoj ne emigracion Organizaten “Heroizma Shqiptare” me sekretar Zef Margjini te cilen e drejtuan per shume vite se bashku. Per 45 vjet, kjo organizate kreu veprimtarine e saj ne Itali, Belgjike ,Zvicer, Kanada, U.S.A dhe mbas vitit 1993 dhe ne Shqiperi, Kosove, Malte Zi e Maqedoni.
Per jeten e vepren e Kapedan Ndue Pjeter Gjomarkaj jane shruar shume artituj gazetash e libra.
Librat jane:

Dr. Xhevat Repishti
“Ne male dhe ne Mergate”
Ndue P. Gjomarkaj
1995

Llesh Delia
“Rezistenca Shqiptare Kunder Diktatures Komuniste”
2001

Zef Pergega
“Sarajat”
2008

Dr. Nikol Toma
“ Misionari dhe antikomunisti”
2013

Per nji gjysem shekulli, kapidan Ndue Pjeter Gjomarkaj nuk qe e mundur te vinte ne Shqiperi ne vendlindjen e tij, por vjen nji dite dhe ajo dite erdhi kur ne Shqiperi u permbys regjimi i eger komunist. Ne vitin 1993 ai erdhi ne Shqiperi edhe kesaj rradhe nga ajri, por tani jo me ne dite acari,por ne dite te ngrohta, i pritur me perzemersi nga e gjithe miqesia, farefisi i gjomarkajve, nga ish bashkeluftetaret e tij i nderuar dhe i respektuar.
Eshte pritur me nderime dhe nga autoritetet me te larta te asaj kohe, Presidenti i Republikes, Kryetari Kuvendit, Ministri i Jashtem. Erdhi tanime i gezuar ne liri. I gezohej ndryshimit te sistemit ardhjes se demokracise. I perkushtuar per te pare e njohur gjendjen ne Shqiperi, ai vizitoi mjaft rrethe te Shqiperise. Zhvilloi me dhjetra takime qe nga Shkodra e deri ne Korçe. Ndjehej krenar se dhe ai kishte dhene ndihmesen e tij ne fitoren e demokracise. Kudo qe vajti ne takime perçoj mesazhe paqe e harmonie, te mos kishte konflikte, te mos binim pré e qellimeve dashakeqese te armiqeve te Shqiperise, te cilet nuk e donin perparimin e kombit shqiptar.
Ne keto 20 vite pas ndryshimit te sistemit ne Shqiperi, kapidan Ndue Pjeter Gjomarkaj e afirmoi veten dhe si nji misionar i vertete. U perpoq me te gjitha menyrat per te mbledh ndihma per Shqiperine,per te ndihmuar ne permirsimin e gjendjes ne Mirdite si dhe ne disa rrethe te tjera te Shqiperise se Veriut. Ndihmat e tija u perqendruan ne paisje te qendrave shendetsore dhe spitaleve si dhe ne paisje te institucioneve arsimore.
Sigurishte qe jeta e njeriut ka nji limit, dhe vjen nji dite kur njeriu ndahet nga jeta dhe sot ne po e percjellim kapidan Ndue Pjeter Gjomarkajn, kete hero te vertete te luftes kunder komunizmit per ne banesen e fundit me nderime. Arkivoli i tij eshte i mbuluar me flamurin kombetar. Kapidani vertete ka vdekur fizikisht, por na ka lene pas vepren e tij dhe per kete ai ka mbyllur syte krenar se ka punuar me shume perkushtim per atdheun e tij, per Mirditen, te cilat i pati kurdohere ne zemer se ka punuar per te miren e tyre gjate gjithe jetes deri sa ka mbyll syte ne Bagheria -Palernmo (Itali)
Kam patur fatin ta vizitoi disa here ne shtepin e tij, kapidan Ndue Pjeter Gjomarkaj. Shtepia e tij ishte si nje museum I vogel. Ne balle te saj ishte fotogrtafia e heroit kombetar Gjergj Kastriotit, fotot e personallteteve te tjera te kombit shiqiptar si dhe te familjes Gjomarkajve e cila me te drejte eshte quajtur dhe Porta e KANUNIT..
Kapidan Ndue Pjeter Gjomarkaj si nji patriot e atdhetar i vertete la te vetmin amanet qe eshtrat e tija te pushonin ne vendlindjen e tij, ne Mirdite, ne varrezat e fisit Gjomarkajve ne Qafmolle (Rreshen) dhe kete amanet ja plotesoi mbesa e tij, Donika Preng Gjomarkaj dhe bashkshorti i saj Ardian Xhihani, si dhe ne saj te perkushtimit te te gjithe pjestareve te fisit Gjomarkaj.
Ai po percillet ne banesen e fundit sot me te vetmin merak, sepse nuk kamundur me ardhur vellai i tij, kapidan Gjon Pjeter Gjomarkaj dhe bashkshortja e tij Enza Gjomarkaj per arsye semunmdje dhe moshe qe ti hidhnin nji grusht dhe mbi varr. Por sot po e percjellim me shume nderime ne miq e dashamires te tij,e gjithe Mirdita e fisi i Gjomarkajve, autoritete te larta te shoqates ish te pernmdjekurve politik te Shqiperise si dhe drejtori i Institutit te Perndjekurve politik te Shqiperise zoti BEDRI BLLOSHMI me bekimin ” I QOFTE I LIHTE DHEU KU DO TE TRETET”
Ne shenje nderimi ju ftojm te mbajme nje minut heshtje.
I perjetshem qofte kujtimi i tij!

* Fjala percjellse ne diten e varrimit. Botohet ne pervjetorin e vdekjes n’en kujdesin e Agostin Gjonmarkaj, CT, SHBA

ELI KANINA KRAHAS MJEKËSISË, KRIJIMTARI LETRARE…

November 25, 2014 by dgreca

Nga Prof. Murat Gecaj/
Çdo njohje e re, ka një histori të veten. Kështu mund të them edhe për njohjen dhe takimin e parë me mjeken, por dhe poeten, Eliverta (Anelli) Kanina. Nga mbiemri duket si të jetë nga një fshat i Vlorës. Por jo, tanimë, ajo është pjesë e pandarë e vendlindjes së Dritëro Agollit, pra Devollit të bukur. Pikërisht ky shkrimtar shumë i njohur, por dhe mik i imi i kahershëm, u bë “shkak” i pjesëmarrjes sonë të përbashkët në një veprimtari, sa të bukur aq dhe mbresëlënëse. Ky personalitet i letrave shqipe kishte 83-vjetorin e lindjes dhe Shoqata “Devolli” organizoi ceremoninë e rastit, në një lokal të kryeqytetit. Përmes mikes poete Lida Lazaj, Eli më ftoi në atë tubim festiv të devollinjëve. Bashkë me mua ishte arsimtari e publicisti Sejdo Harka, nga Përmeti. Kohët e fundit, ky kishte publikuar një shkrim për birin e shquar të Devollit dhe pastaj Dritëroi e mori në telefon, ku e përgëzoi dhe e falënderoi atë, përzemërsisht.
Ndoshta, u zgjata paksa, po në atë festë të paharruar kolektive, në nderim të Dritëroit, isha i pranishëm dhe, bile, më pas bëra shkrimin me titullin “Dritëroi është edhe tropojan”. Me Elin bëmë fotografi të përbashkëta dhe më njohu me vajzën, Sabinën dhe djalin e vogël, Alteon. Ndërsa me djalin e madh, Safoelin, ajo u ngrit në një kërcim, për të cilin më pas shkroi e publikoi poezinë e bukur, “Më ftoi im bir, në vallëzim”. Aty janë edhe këto radhë:.
Mbretëreshë e Tokës dhe Qiellit,
atë çast jam ndier,
me djalin tim kavaljer…
Në një shënim, që bëri në FB, Eli do të “rrëfehej”, se si e nisi udhën e krijimtarisë letrare… Ishte nxënëse , kur recitoi këto vargjet:
Xhaxhi Dritëroi di përalla të bukura,
përralla për dhi,ujk, lepuj dhe shpezë.
Lutjuni xhaxhit t’ju tregojë, moj flutura,
dhe xhaxhi do lerë librin e vet në tryezë,
përralla ndërmend do t’i bjerë…
Ndërsa vitet rodhën me shpejtësi dhe ajo do të kujtonte: “Një herë u ndjeva princeshë, kur ishin “Ditët e Dritëroit” , të shpallur nga shoqata “Devolli” dhe kur u bë përurimi i librit tim të parë poetik , “Gruaja dhe muret prej pasqyrash”…
Para se të ndalem pak në faqet e këtij libri, dua të përmendi një poezi, sa të dhimbshme e aq të frymëzuar, kushtuar një bashkëstudenteje kosovare, ëndrrën e të cilës e prenë në mes pushtuesit barbarë serbë, në vitin 1999. Nga vargjet-vajtim të Elit janë edhe këto:
Antigona Fazliu nuk u bëre dot mjeke,
por legjendare e luftës ,nga Kosova;
me që ëndrra jote mbeti e pajetuar,
në vargjet e mia të përjetësova….
Ndërsa Eli pati fatin e bardhë që të diplomohej mjeke. Dhjetë vjet ishte emigrante në Athinë dhe tani profesionin e saj e ka venë në shërbim të jetës së nxënësve, në dy shkolla të kryeqytetit Tiranë, Gjimnazit “Çajupi” dhe Shkollës “Qazim Turdiu”.
2.
Libri i parë poetik i Eliverta Kaninës, “Gruaja dhe muret prej pasqyrash”(Tiranë, 2014), të cilin ajo ma dhuroi me nënshkrim, nuk ka shumë faqe. Botues dhe redaktor është Mark Simoni. Gjithësej, aty janë tubuar 91 poezi, të ndara në 11 cikle.
Me ndjesitë e veta femërore, që në poezinë e parë, ajo shkruan: “Unë jam vetë perendeshë e bukurisë,/ jam parajsa, njëkohësisht dhe ferri,/jam mjalti dhe verem i dashurisë,/ jam paqe sundeuese dhe shkak sherri!?” Ndërsa në poezinë “Vajzës së bukur” shprehet: “Të thonë se djemtë belbëzojnë para teje,/ në kërkim të fjalës magjike;/ të thonë se vajzat ëndërrojnë,/ një herë të vetme të ishin “Ti””.
Rrallë ndodhë që, sidomos poetet, të mos thurin himne nderimi e dashurie për prindërit, por dhe për njerëzit e tyre më të afërt. Kësaj të vërtete i bashkohet edhe Eli, në poezitë: “Prindërve”, “Mamit” e “Babait”, “Shoh vajzën që fle”, “Bashkëshortit tim” etj . Me mirënjohje e dhimbje të natyrshme, shkruan për mamin: “Me frymën time akujt shkriva,/ edhe pse e vogël botën pushtova,/ erdha për ty dhe mbeta vetëm,/në një ëndërr-jetë më le peng vetëveten”.
Meqenëse punon mjeke pranë mësuesve e nxënësve, Eli i kushton një poezi 7 Marsit, Ditës së Arsimit Kombëtar Shqiptar. Por nuk ka harruar që të thurë edhe disa poezi të bukura për një ndjenjë të natyrshme njerëzore, si te:“Dashuri e vonë”, “S’u lodhka dashuria”,“Eja”,”E trishtë dita pa ty”,”Puthmë”, “Dashurisë i duhet dashuri” etj. Në njërën nga poezitë e këtij cikli shkruan: “Bëhem pulëbardhë në sytë e tu,/ vibroj me zërin tënd ëndrrash,/drejt teje, kur vij”(Poezia “Vij tek ti”).
Po i mbylli këto pak radhë me një poezi, që Eli Kanina ua kushton të rënëve për liri e demokraci. Si për të na kujtuar që kaluan plot 70 vjet nga dita e çlirimit të Atdheut, aty shkruan këto vargje: “ Në nderim të dëshmorëve është një datë,/ është dhe një lapidar me varreza,/ në të dalë të qytetit, në një kodër…”(“5 Maj-roje nderi”).
E përgëzojmë këtë poete, për librin e parë të saj dhe i urojmë nga zemra mbarësi në detyrën e shenjtë te mjekes dhe frymëzime të pandërprera!
Tiranë, 23 nëntor 2014

Gabimi i Gurakuqit

November 24, 2014 by dgreca

Nga Bahri Myftari/
Imzot Noli përzgjodhi për vend pune ndërtesën që ngrihej në të djathtë të sarajeve. Dikur aty punonin dy senatorët e nderuar Pashai i Ebasant dhe imzot Bumci përballë tij. Peshkopi i famshëm ishte ngarkuar të formonte qevrinë e re. La sendet e veta në një dollap të madh muri.Sendet e veta! C’sende mund të kishte ai njeri,vecse një flaut të thjeshtë dhe dy valixhe, gërvishtur nëpër anijet e të dy botëve; në njërën të nevojshmet e në tjetrën libra historie dhe letërsie nga Herodoti deri te Shekspiri e më këtej, te B.Ibanjezi,si dhe disa fletore mbushur me përkthime dhe vargje të vetat dhe të miqve.
U çapitit rendë dhe lodhshëm nga kati i parë në katin e dytë. Në korridorin që përfundonte pranë daljes ngjitur me ballkonin, Gurakuqi, i dalluar për shijet e tij të holla, kishte stolisur anë e kënd ambjentin ku do të mbahej mbledhja e parë e Kabinetit të ri.Në murin përballë ishin vendosur portretet e Pirros, Aleksandrit dhe Gjergj Kastriotit. Përballë, një hartë e madhe e Ilirisë, që përfshinte fiset dardane deri në kufi me Karpatet dhe në veri, shkonte te burimet e Danubit. “Jorgan që të mbeshtjell mirë e bukur, buzëqeshi ai,-jorgan që nuk t’i lë këmbët jashtë”. Mbi të, qenë më shumicë vizatime të Raguzës së lashtë dhe ishujve që hidheshin në detin e Adriatikut. Gravurë e piktura të kështjellës së Balshajve, kalasë së Shkodrës, Beratit, Gjirokastres dhe Gjirit të mahnitshëm të Artës! Gurakuqit, imzot Noli i kishte ngarkuar edhe një detyrë tjetër. Detyrë të rëndë e me përgjegjësi. Po cili veç atij mund ta kryente? Kush mund të kishte një mendje të atillë,një urtësi që tu shkonte në zëmër të tjerëve? Askush nuk kishte fjalën dhe besushmërinë e tij! Për të,Gurakuqi qe i pakrahasueshmi. Patriot dhe atdhetar i sprovave të vështira. Luftë e përpjekje të nisur që në krye të shekullit, deri sa mbrriti në krahë të Plakut të historisë. Miqësia dhe ndershmëria midis dy burrave, u vu në provë dhe sëfundi, kur Gurakuqi u akuzua për tradhëti dhe shpërdorim të një shume të konsiderueshme fondesh, përgjatë një afere armësh, Noli u ngarkua për zbardhjen e kësaj, me gjasë vjedhjeje dhe tradhëti, kur në të vërtetë ishte thjesht armiqësi dhe intrigë,që ai , imzot Noli , në prani të Kryeministrit të kohës, mundi të vërë pikën mbi të vërtetën,duke e lartësuar edhe njëherë pastërtinë dhe ndershmërinë e rilindasit të madh.
Ishin pikërisht këto parime që patën lindur ,ushqyer e rritur marrëveshjen dhe angazhimin e përbashkët në krijimin e qeverisë së re, kabinetit te ri. Gurakuqi, i mirënjohur për njohje të madhe ndër intelektualë, do tu drejtohej me ftesë e me kërkesë atyre, kudo që të ishin; në Evropë e në Amerikë. Do të kishim qeverin tonë.Do të ndërtohej një kabinet i ri! Kabineti i ri, qeshi,imzot Noli, se ç’fshihte me atë të qeshur, një si mëdyshje,si frikë,si mosbesim.Disa vargje të Konicës e bënë t’i dhembte koka;

Të rrini bashkë me ta në kabinet,
që t’i jepni guvernës asiatike
një frymë modern…
dhe një hije evropiane.

Ai përsëri vuri buzën në gaz. Kështu i qe bërë zakon,kur qesënditë,ironitë vinin prej njerëzve të ditur,madje edhe kur e fyenin siç bënte S.Peci që e thërriste pa droje “evgjiti i Edrenesë”, nuk i merrte për të madhe, ndryshe ndaj shpotive të Konicës,ndaj shigjtave të tij, nuk përjetonte vetëm shakanë, por përkundrazi ,ngacmohej e shtyhej për veprim! Atë fletorkë, ku qenë renditur ato vargje, e patë marrë me vete, edhe atëherë,në Gjenevë, kur luhej drama e atdheut. Dhe ç’dramë? Më e madhe se dramat e Eskilit dhe e Shekspirit marrë së bashku! Vërtet dërgata që shkoi ne Evropë si nga huqet,zakonet,kultura,madje dhe veshja nuk ishte e tëra alla evropiane, por për nga pesha detyrës, për nga paraqitja e saj, argumentet dhe elegancën në formë e përmbajtje, u tregua më evropiane se gjithë delegatët e tjerë, veçmas më e dalluar se fqinjët!
“Shqiptari e dorëzon pushkën në zyrat e Lidhjes se Kombeve në qoftë se do t’i sigurohet paqja, se shqiptari mund të bëhet një artist me vlerë, një tregtar i ndershëm,një mjeshtër me shije,një poet i mirë”…Kurrë nuk do t’i harronte ato fjalë që kumbuan në 17 dhjetor në atë sallë madhështore, kur Shqipëria e tij u pranua në Lidhjen e Kombeve…Ndjeu vërtet një kënaqësi të madhe dhe si gjithmonë, kur mbushej me lumturi, i shkoi mendja dhe dëshira te flauti i tij, instrumenti i shpirtit, siç e quante.Ishte ora 18 e pasdites,ndërsa të tjerët “kokat e ndritura të atdheut”-nofka qe e tërë e tij-,ardhur të gjithë nga Lindja a Perëndimi, suleshin për te sallat e bixhozit a të kafeneve plot intriga e thashetheme, ai merrej me fluatin e dashur. Po dhe ky zakon, do të merrte fund. Disa zonja plaka të atyre shtëpive me stil oriental, qark sarajeve, do t’ia merrnin flautin për fyell dhe do t’i hakërreheshin, duke thënë lart e poshtë se ai, prifti, i ardhur nga Amerika, mos kujtonte se qe rrethuar nga një tufë delesh…
Ishte duke pritur Gurakuqin.Ai do t’i sillte postën e, bashkë me të, edhe emrat e patriotëve që do të qenë treguar të gatshëm për të qenë pjese e qeverisë, që do të kishin firmosur kërkesën e ardhur nga Tirana..Nuk kishte si ta vriste kohën, vëcse duke dremitur dhe ashtu bëri. Flinte e zgjohej si me urdhër! Kur Grakuqi u dha te dera ,ai u gjend në këmbë. Zotëri,nuk e zgjati Gurakuqi,vec Delvinës,Qafzezit,Koculit,na mbriti dhe firma e Shalës,, po, ja dhe Bushati më duket?…Vinjahu e ka firmos e ..E shoh që diku tjetër e ke një merak? Te Konica!Atij ia kam nisur të parit kërkesën,madje plot me lutje.Nuk është bërë i gjallë,nuk ka…
Mos kini bërë ndonjë gabim Gurakuq? Mos…Përsëritja e të njëjtës pyetje e stepi tjetrin dhe mbasi peshoi kohën,tha;
Është e njëjta,e njëjta si dy pika ujë me e të tjerëve. Ndërkaq,i zgjati kopjon e kërkesës që mbante në dosje…Noli e lexoi pa ndonjë vëmendje.Ai nuk dyshonte kurrë te saktësia dhe korrektësia e Gurakuqit.E vërtiti nëpër duar letrën dhe për çudinë e tjtrit, tha:
E gjeta,e gjeta gabimin!
Gabim!Bëri në mëdyshje Gurakuqi,gabim!?
Të madh.Të madh fort! Duhet të kishe venë në letër sa do të paguhej Faik beu,sa do të merrte në muaj,në gjashtë muaj,në një vit!Shpërtheu në gaz Noli.
Në sekond, edhe Gurakuqi u bashkua më gëzimin e tjetrit.Qeshnin apo nuk qeshnin!Më shumë se me Konicën, qeshën me veten. Kishin firmosur dhjetra e qindra telegrame, letra,fjalime deklarata,po kurrë,asnjëherë për vete.

NËNËMADHE DEMIRE DUROLLARI,FUQIA E NJERIUT TË URTË…

November 23, 2014 by dgreca

Shkruan: DEFRIM CANI*/
Jeta dhe veprimtaria e një femre në një libër, e cila është nënë dhe bashkëshorte, është një ngjarje e mirë jo vetëm për kulturën e librit dhe kujtesën njerëzore, por është një vlerë e nevojshme për kohezionin e një vendi, krahine dhe të një familje. Shembujt historik dhe epik të jetës së një nëne në libra, janë të rrallë, jo pse ata nuk mund të shkruhen apo nuk mund të gjenden autorë për t’i shkruar, por librat e tillë gjithmonë janë të vështirë, janë të gjerësishëm, kanë kaq gjëra që duhet të thuhen mirë, në gjuhën e duhur, në vendin e duhur dhe në kohën e duhur.
Librat e shkruar posaçërisht për nënat, nuk janë të shumtë, siç janë librat për luftëtarët dhe heronjtë, për dyert e mëdha dhe për kullat. Në këtë vështirësi shtohen dhe çështje të tjera, që kanë të bëjnë me aftësitë e autorëve për t’i zbuluar vlerat, shpirtin, ndjesitë, karakteret, gjendjet, raportet fondamentale, që një nënë ka më gjithë çfarë e rrethon atë në çdo çast, në rrugëtimin jetësore, në situatat që ata përjetojnë thellësisht dhe kur bota në sipërfaqen e vet duket e qetë dhe paqësore.
Po ashtu, dhe pa mëdyshjen më të vogël, librat e këtij lloji kërkohet të kenë një lloj fuqie, thënë ndryshe, duhet të kenë fuqinë e njerëzve të urtë, siç janë nënat, fuqi që duhet ta zbulosh, ta gjesh, ta sjellësh dhe ta bësh pjesë të komunikimit me njerëzit, me ngjarjet, me protagonizmin jetësorë të historisë, aktualitetit dhe të ardhmes. Jam i bindur se një lloj mendimi analitik do t’i duhej cilitdo njeriu të librave, të cilit do t’i kërkohej të vlerësonte një libër të këtij lloji, pasi ata janë libra të vështirë, sepse kanë një kohezion vertikal të dukshëm dhe horizontal të domosdoshëm.
Do të më duhej t’i parashtroja vështirësitë e një pune të tillë për të kërkuar dhe gjetur klimën e brendshme të një libri të këtij lloji, pavarësisht se modeli i parë, përmes të cilit e kam nisur leximin e tij, ka qenë ai i nënës sime që më ka lindur, më ka rritur dhe vazhdon të më përjetojë me dhimbje dhe shqetësim nëne në të gjithë rrugëtimin tim.
1.Libri që i kushtohet nënës së njohur shqiptare nënës Demire Hudënishti- Durollari, nuk është një libër thjeshtë për atë, veprimtarinë e saj, sakrificën e saj dhe të gjithë atë që ajo ka bërë, por është një libër për nënat dhe gratë e një kombi, të cilat ishin të shtrënguara dhe të destinuara ta kryenin detyrën e tyre në një vend dhe nëpër kohët më të vështira të një vendi si Shqipëria. Ajo është një nga nënat dhe gratë më jetëgjata të botës, fakt të cilin mund ta interpretosh në disa mënyra, si nga çështjet gjenetike, të jetës aktive që ajo ka bërë, të sjelljes korrekte me shëndetin dhe çështje të tjera.
Në këtë rast fatlumë, unë mendoj se ka dhe çështje që lidhen me thelbin jetësorë të kësaj nëne, e cila duket se kishte lindur jo vetëm për të jetuar gjatë, por për të bërë me sakrificë detyrën e nënës, veprimtares, patriotes dhe politikanes madje. Ramiz Lushaj ka arritur ta shpalosë me takt dhe sens, në morinë e mijëra ngjarjeve dhe zhvillimeve të familjes, ku ajo jetoi si vajzë dhe asaj që jetoi si bashkëshorte dhe nënë, të gjithë tharmin e personit, që me të drejtë është shndërruar në një njeri publik, që dëgjohej dhe vlerësohej.
Në historinë shqiptare, veçmas që nga fillimi i shekullit të kaluar e deri në dekadën e tij të fundit, shqiptarëve iu është dashur të përballen me armikun e huaj dhe armikun e tyre të brendshëm, ç’ka e ka bërë të vështirë, por heroike, veprimtarinë e njerëzve atdhetarë dhe patriot. Pikërisht në dimensionin atdhetarë dhe patriotik shpaloset dhe jeta e nënës Demire Hudënishtit- Durollarit në këtë libër të mrekullueshëm.
Libri është interesat dhe për shkakun themelorë që një libër mëton dhe duhet të bëjë në këto raste, pasi autori ka arritur të kapë dhe t’i propozojë për lexuesin nyjet e veprimtarisë së nënës Demire Hudënishtit- Durollari, në një përthyerje të motivuar mirë të zhvillimeve familjare të saj, por që kanë përkuar me zhvillime historiko- sociale të Shqipërisë dhe të kombit shqiptarë, ku familjari i mirë dhe prindi i mirë plotësonte dhe atdhetarin dhe patriotin e mirë, pra kemi të bëjmë me një simbiozë jo të zakonshme dhe as të rastësishme.
Kapja e zhvillimi i këtyre çështjeve, herë të dukshme dhe herë jo të dukshme, e bën librin për një nënë të tillë emblematik, serioz, e bën dëshmi dhe dokument të mirë për shumë gjëra të diskutueshme dhe të keq- përdorura për shumë kohë në Shqipëri.
2.Autori ka arritur t’i ndërtojë librit një bazament të fortë dhe të besueshëm, duke kuptuar vështirësitë që kanë zakonisht këto lloj librash. Jetën dhe veprimtarinë e një gruaje dhe nëne, një bashkëshorteje dhe luftëtareje, e ka referuar në raportet historiko- politike, duke e mbushur “koincidencën” e jetës së saj me ato zhvillime, përmes ngjarjeve të forta, të kushtëzuara dhe njohura për lexuesin shqiptarë.
Pavarësisht ngjarjeve historike, për të cilat shumëkush ka njohje e vet, në jetët njerëzore dhe përmes jetëve dhe ngjarjeve njerëzore ata marrin një dimension tjetër dhe më të besueshëm. Parë në këtë këndvështrim, përmes rrëfimit dhe veprimtarisë së nënës Demire Hudënishtit- Durollarit, Hudënishti, Pogradeci, Korça, Përmeti, Kolonja dhe ndonjë vend tjetër merr tjetër peshë dhe fiton tjetër njohje.
Po tjetër njohje merr e vërteta e luftës politike, luftës së papajtueshme ndër shqiptarët, të cilën e iniciuan dhe e shpallën komunistët pas prishjes së Mukjes dhe gjatë gjithë kohës tjetër, kur ata erdhën në pushtet. Kalvari jetësorë dhe aktiviteti i nënës Demire Hudënishti, e bën absolutisht të besueshme në të gjithë përmasën e vet atë luftë, prej të cilës mbetën mijëra njerëz të vrarë, dhjetëra mijëra njerëz të luftuar, po kaq më shumë mbetën të internuar dhe të degdisur nëpër burgjet e tmerrshme të diktaturës.
Nënëmadhja Demire Hudënishti- Durollari ka bërë një sakrificë të jashtëzakonshme për ta sfiduar diktaturën. Sfida e një nëne të tillë, nuk shpjegon vetëm cilësitë e saj, por dhe mizorinë në të cilën është gjendur ajo në Shqipëri. Pra, Ramiz Lushaj ka arritur të na sjellë një tjetër dimension dhe një tjetër prerje informuese për një nga kohën më emblematike dhe më të debatueshme nga historiografia dhe opinioni shqiptarë, atë të luftës më të pashembullt të partisë– shtet kundër njerëzve të vet.
3.Përmes një leximi analitik, libri që i kushtohet nënëmadhes Demire Hudënishti- Durollari, kupton se autori ka arritur të depërtojë në thelbin e çështjeve të sakrificës, kombit dhe individit, duke afruar një qasje serioze për dimensionin e vërtetë të patriotizmit njerëzorë.
Nënëmadhja Demire Hudënishti –Durollari ka “qerthulluar” dhe mbajtur në këmbë katër breza të familjes së saj, duke qenë njeriu më i rëndësishëm i saj. Në dëgjimet fëminore dhe me sytë fëminorë, ajo ka parë dhe ka dëgjuar burrat luftëtarë të derës së prindërve, pastaj ka përjetuar shku- ardhjet e njerëzve të dëgjuar të historisë dhe të dijes, ka prekur nga afër dhe ka qenë në një miqësi të përhershme me familjen mbretërore në të gjithë dimensionet e saj, kur ka qenë nënë ka parë bashkëshortin e vrarë nga fashistët dhe ka ndjerë peshën e jetës totale mbi supe, ka bërë detyrën më të ndershme njerëzore duke shpëtuar jetën e 6 të huajve të zënë robër nga fashistët, që kërkoheshin të vriteshin nga pushtuesi, ka guxuar të bëjë një zgjedhje të vështirë por të guximshme duke mbështetur dhe duke qenë përherë me partinë e Legalitet, një arsye serioze për t’u shpallur kulak dhe për të iu grabitur pasuria, ka guxuar dhe asnjëherë nuk ka hezituar për të qenë kundërshtare e komunizmit në Shqipëri, dhe kur jetonte në Shqipëri, dhe kur jetoi në SHBA.
Përmes një vështrimi dhe informimi të tillë, që libri i monografit Ramiz Lusha i sjell përmes një strukture rrëfimtare të ndrëtuar mirë dhe funksionalisht, historia e jetës dhe e veprimtarisë së nënës Demire Hudënishti- Durollari është interesante. Jeta e saj eci nëpër rrjedhën e ngjarjeve të mëdha, nëpër të cilat ajo diti të triumfojë dhe të jetë protagoniste e tyre, duke qenë në të gjithë rastet nënë dhe veprimtare.
Është e vështirë të jesh nënë dhe veprimtare. Në vitin 1949, kjo nënë arriti ta sfidojë diktaturën, duke parashikuar në mënyrën më të qartë atë që do të vinte pas në Shqipëri. Komunistët i kishin sytë në gjak dhe ajo nuk e pranoi atë, e nënvleftësoi atë, e refuzoi atë dhe iku nga vendi, iku nga atdheu duke mbetur nënë përballë familjes dhe luftëtarëve, përballë atdheut, historisë dhe kombit. Atdheu i shkoi pas në mërgim, pasi ajo e mori me vete. E mori deri atje në Amerikën e largët me vete atdheun dhe ruajti atë siç ruhen gjërat e shenjta.
4. Nënat, motrat, gratë janë luftëtare të heshtura, janë heronjtë që rrinë në llogoren e thellë të sakrificës dhe dhimbjes njerëzore. Një luftëtarë i rënë në fushën e betejës prek lavdinë në këngë dhe emër, por një nënë, motër apo grua mbjell një dhimbje të thellë e të pamat në shpirtin e saj qëndrestar. Prandaj asaj i duhet të qëndrojë, siç qëndron ninulla nëpër kohë, siç qëndron atdhedashuria nëpër breza dhe këngë, siç qëndrojnë gurët e kalasë e muret e shtëpisë, siç qëndron lisi në shtrëngatë.
Një luftëtarë shkon në fushën e betejës dhe bën luftën, ndërsa nënat, gratë dhe motrat bëjnë atdheun. Ky konstatim i rëndësishëm e dimensionon të gjithë librin, që i është kushtuar nënës Demire Hudënishti- Durollari. E gjendur në vendin e lirisë njerëzore, ajo vazhdoi të jetë udhëheqëse shpirtërore e familjes dhe mishëruese e njeriut shqiptarë me cilësitë më të mira të trashëguara që nga e drejta zakonore shqiptare e deri në ditët tona. Kudo ajo shkoi qe dhe mbeti një mësuese e gjuhës shqipe dhe një figurë burrërore e kombit në emigracion.
Ramiz Lushaj e ka bërë të besueshëm portretin e saj, sepse ajo ngjante dhe ishte si një atdhe që ecën. Ajo qe mërgimtarja e parë që preku atdheun e saj nga mërgimi sapo diktatura ra në Shqipëri. Gjithë jetën kishte qenë dhe mbeti një luftëtare e lirisë njerëzore. Njëqind e pesëmbëdhjetë vjet e dyqind e njëzetë e katër ditë jetë, duken si një sfidë dhe qëndresë përballë të keqes. Ajo jetoi gjatë dhe ndoshta iu lut zotit të jetonte gjatë për ta parë Shqipërinë e saj pa diktatorë dhe pa kriminelë. Dhe e preku atë ditë të shënuar. Ajo dhe qëndresa plotësuan njëra- tjetrën. Monografisti i njohur Ramiz Lushaj, e mundësoi këtë histori dhe jetë njerëzore ta njohim të gjithë, për të cilën kemi nevojë të gjithë.
* Studiues/ Tiranë
Foto Mbreteresha Geraldina e Shqipareve, Nenemadhe Demire Durollari e djali i saj Guri Durollari.