(𝗜𝗻 𝗺𝗲𝗺𝗼𝗿𝗶𝗮𝗺, 𝗖𝗮𝗿𝗮𝘃𝗮𝗴𝗴𝗶𝗼)

𝗗𝗿. 𝗕𝗹𝗲𝗱𝗮𝗿 𝗞𝘂𝗿𝘁𝗶

I lindur në këtë ditë më 29 shtator 1571, Caravaggio theu rregullat e mëparshme të artit dhe flaku tutje idealizmat e figurave, mitizimin e tematikave, kompozimet e stisura, hyjnizimin e modeleve, duke pikturuar atë që kishte përpara syve, atë që shikonte, duke krijuar tablo natyraliste, me skena që shpaloseshin njësoj ashtu siç do dukeshin në jetën e përditshme, nëse ato do dilnin jashtë pikturës. Me markën e tij individualiste të natyralizmit, ai u rebelua kundër idealizmit të Rilindjes dhe krijoi një nga stilet kryesore të pikturës së stilit barok.

Ai ishte babai i “chiaroscuro,” fjalë italiane që do të thotë dritë-hije. Kjo teknikë përbëhet nga përdorimi i fortë i dritës për të theksuar qartësinë e objekteve apo figurave. “Chiaroscuro” është një imitim i botës sonë pamore: drita dhe hija janë themeltare për perceptimin tonë mbi hapësirën dhe errësira e theksimet na ndihmojnë të përcaktojmë sipërfaqet e të dallojmë vëllimin. Dhe, ndryshe nga Leonardo da Vinci, i cili e përdorte këtë teknikë përmes nënkuptimit të dritës, pra dritës së perceptuar nga mendja e shikuesit, Caravaggio e shpaloste atë haptazi, përmes stilit natyralist, duke shkaktuar tronditje te çdo shikues.

Modelet e tij nuk kishin status të lartë por ishin njerëzit më të përçmuar, të varfër e të paragjykuar të shoqërisë.

Caravaggio vdiq në vitin 1610 teksa kthehej nga Napoli në Romë, i vetëm, në errësirë dhe mjerim. Ai vdiq po aq keq sikurse edhe jetoi. Ai ishte prototipi i “artistit të mallkuar,” por i cili e tronditi botën e artit dhe madje të gjithë botëkuptimin e kohës në të cilën jetoi, duke e vrarë artin, por duke e ringjallur atë përsëri, gjatë tri dekadave të jetës së tij, duke shërbyer kështu si një shpëtimtar për gjendjen statike në të cilën gjendej arti i kohës, duke e rishfaqur atë me një fytyrë të re, plot nuanca teatrale, natyralizëm, dhe dramë njerëzore.

Zija Vukaj/

Nga klithmat më të thekshme patriotike është kjo këngë e rapsodit Dervish Shaqa, me tekst të poetit atdhetar dhe veprimtarit të shquar të çështjes kombëtare, Hilë Mosit (1885- 1933). Dervish Shaqa (1912- 1985) interpretuesi i kësaj kënge, individ i racës iliriane përmban në shpirtin e tij, përveç portretit shkëmbor të një burri epik, një arsenal interpretimi që ngre peshë çdo zemër. Rrebeshi i akordeve dhe tingujve të sharkisë që shoqërojnë tekstin impozant të kësaj ode-je kombëtare, në paralelizëm me rrebeshin që historia derdhi pa mëshirë mbi trojet tona, ngjan si një nga kushtrimet më të rëndësishme të të parëve. Kjo spikamë shkund çdo shpirt njeriu që ka një atdhe. Për ironi të fatit, ky aed homerik, i pashoq, nuk ka asnjë lavdi institucionale apo ndonjë mbresë tek shqiptarët e sotëm që konsumojnë tallava me fjalë sa më të pista dhe patriotizëm deklarativ. Bukë dhe cirk.

Ah, Shqypni, mos thuj mbarova,

Se djelmt tu edhe jan’ gjall’!

N’kamb asht çu e rrebt Kosova

E ban luftën ball’ për ball’.

Ish nji vjet’ ndër ma të vshtira,

Me nji mij nandqind e dhjetë,

Kur Kosov’ mbloj egërsira,

Për me zhbi çdo bim’ mbi dhet’.

etj…

Sevi Lami Agolli/

Si t’i shkruajmë saktë disa fjalë të reja të futura në leksikun e gjuhës shqipe? Çdo sistem gjuhësor, ashtu si çdo sistem tjetër i gjallë, zhvillohet vazhdimisht. Edhe gjuha shqipe është një sistem i gjallë që zhvillohet çdo ditë, duke marrë dhe dhënë me gjuhët e tjera. Kjo bën që fonti leksikor i gjuhëve që ndërveprojnë, të marrin dhe të japin me njëri-tjetrin. Nga ky ndërveprim, sot në leksikun e gjuhës shqipe janë shtuar një mori fjalësh të huaja, sidomos nga gjuha angleze, frënge, italiane, gjermane, gjuhët sllave etj.

Sipas prof. Ragip Gjoshit, “gjuha shqipe është prej gjuhëve të pakta, të cilat terminologjinë gjuhësore e kanë nga vetë brumi i tyre, falë punës madhore të S. Frashërit, K. Kristoforidhit, A. Xhuvanit, L. Gurakuqit, J. Rrotës, M. Domit, Sh. Demirajt etj. Huazimet në gjuhën shqipe nisin që në kohën e veprimtarëve të Rilindjes, të cilët futën në përdorim fjalë të huaja nga terminologjia administrative, juridike, gjuhësore, e edukimit, e teknologjisë së komunikimit, e arsimit etj.”. Faktorët që kanë ndikuar dhe ndikojnë më së shumti në dukurinë e huazimeve në gjuhën shqipe janë faktori gjeografik (pushtimet nga vende të ndryshme dhe afërsia me popujt e tjerë); globalizimi (përhapja e termave shkencorë të papërkthyeshëm në shqip); migrimi, arsimimi jashtë vendit i të rinjve, folësi dygjuhësh, globalizmi, martesat e përziera, mosnjohja si duhet e leksikut të gjuhës shqipe nga përkthyesit dhe jo vetëm, që lë shtigje për futjen e huazimeve, shumë herë të panevojshme në gjuhën tonë etj. Pra, rrugët e futjes së huazimeve në shqipe janë të shumta dhe secila prej tyre ka rëndësinë dhe specifikën e vet.

Një ndër këto fjalë të huazuara dhe me një përdorim të dendur sot është edhe fjala “MEDIE”, që vjen nga fjala latine “medius”, që do të thotë “i mesëm” ose “i ndërmjetëm”. Ky term filloi të përdorej pas vitit 1920, për të emërtuar tërësinë e gazetave të asaj periudhe.

Sipas fjalorit të gjuhës shqipe të vitit 2006, botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, médi/e-a është tërësia e mjeteve të informimit masiv (radio, televizion etj.); rrjeti i lajmeve nëpërmjet këtyre mjeteve; masmedie. Duke qenë se në leksikun e gjuhës shqipe nuk ka një fjalë shqipe që shpreh kuptimin e plotë të kësaj fjale të huaj, e cila ka një përdorim aq të dendur në ditët e sotme, atëherë gjuha shqipe e ka bërë “nevojë” të vetën përdorimin e këtij huazimi, si dhe të shumë e shumë termave të tjerë teknikë, shkencorë etj.

Mirëpo në gjuhën shqipe, bashkë me futjen e kësaj fjale për të emërtuar një ose tërësinë e mjeteve të informimit, është futur edhe debati gjuhësor se si të përdoret saktë kjo fjalë sipas rregullave të shqipes. Disa studiues shprehen për format dublete të saj: media/medie; medias/medies; mediet/mediat; mediave/medieve etj., disa të tjerë shprehen për shmangien e këtyre formave dublete, që sjellin edhe çoroditje ndër shqipfolës, edhe pse në rrethe akademike nuk ka një argument bindës për këtë. Dhe për sa kohë nuk kemi një rregull gjuhësore të miratuar për këtë fjalë dhe fjalë të tjera të futura tashmë në leksikun e gjuhës shqipe, le të ecim sipas mendimit të profesionistëve të fushës, të cilët sugjerojnë përdorimin e trajtave të kësaj fjale, sipas tabelës së lakimit më poshtë:

Enver Sulaj/

1.
Në kohën kur rrjetet sociale ia hapën rrugën secilit që ta shfytëzojë lirinë e shprehjes dhe paraqitjes publike, edhe mënyra e komunikimit ka ndryshuar rrënjësisht; ka ndryshuar edhe perceptimi publik gati për gjithçka. Duket se nuk ka më një kriter të pranueshëm apo një koncensus social se çka është e mirë e përgjithshme, e çka jo; çka është vlerë, e çka jo. Shpesh, edhe më të informuarit, që kanë një përgatitje shkollore solide dhe një përvojë jetësore e profesionale, mbeten pa gojë para realitetit të tillë. Përderisa në sistemet totalitare janë mekanizmat shtetërorë që kontrollojnë të gjitha poret e jetës, sot, në kohën e zhvillimit të rrufeshëm teknologjik, është edhe armata e rrjeteve sociale, e organizuar mbi baza të ndryshme, që, njëjtë, si diktatura, e ushtron njëfarë kontrolli ose në rastin më të mirë përpiqet ta kontrollojë e orientojë mendimin publik. Kjo intensifikohet në kohë zgjedhjesh e lobingu për çështje të caktuara, nga mekanizma shtetërorë, por edhe grupe të ndryshme interesi.

2.
Duke dëgjuar këto ditë një “këngë” që po qarkullon në rrjetet sociale, ku fyhet rëndë Kryeministri i Kosovës, z. Albin Kurti, ndërsa jo rrallë hasim edhe postime me fyerje e shpifje, për gjithçka që i bie ndërmend armatës së rrjeteve sociale, njeriu normal s´ka se si të mos tmerrohet e të pyes: Kah po shkojmë si shoqëri? Ku janë institucionet, shtetërore, OJQ-të, shoqatat e organizatat e ndryshme, institucionet kulturore, arsimore etj.? A është heshtja si zgjidhje? Absolutisht jo! Si të veprojmë, pra? Thjesht, të flasim e të shkruajmë me përgjegjësi e argumente, duke mos qëndruar në heshtje në zonën e komoditetit e të komformizmit, sepse dikur mund të bëhet vonë. Së paku, të ngrisim zërin kundër fyerjeve, shpifjeve, pohimeve të pargumentuara dhe kërcënimeve për mendimin ndryshe, si „kulturë“ komunikimi. Kjo po krijon një ambient të helmët social, që po na vret të gjithëve ngapak e përditë! E, më e keqja është, se ne kujtojmë se gjithçka është në rregull dhe nuk e konsiderojmë veten përgjegjës për të reaguar në situata të tilla, duke menduar se janë të tjerët që kanë përgjegjësi edhe për ne.

3.
Mentaliteti i konformizmit dhe heshtjes, sidomos të intelektualëve, nuk ka vend në shoqëritë që synojnë përqafimin e vlerave demokratike. Si i tillë, ky mentalitet, që buron nga logjika e të pushtuarit dhe të nënshtruarit, duhet të çrrënjoset një ditë e më parë, për të demaskuar konjukturat klienteliste të çdo krahu e ngjyre, nepotizmin dhe njëfarë organizimi patriarkal që synon privilegje pafund për vete e familjarët e vet, ndërsa qytetarët i sheh si pjesë të makinerisë së votimit. Shprehja e lirë e mendimit, pa fyerje, sharje e kërcënime është e drejtë e secilit, në të kundërtën, ne shkelim parimet bazë të demokracisë dhe sigurisht bartim edhe përgjegjësi. Pra, nuk duhet të lejohet shpërdorimi i fjalës së lirë dhe instrumentalizimi i saj nga makineria e propagandës politike, që, në mungesë arsyetimesh e alternativave për zgjidhjen e drejtë të problemeve të vendit, nxisin fyerjen e shpifjen, duke shpërfaqur profile të papranueshme morale e politike. Vota buron nga mendimi i lirë e gjykimi i ftohtë, pa helm në shpirt e urrejtje për njëri-tjetrin.

Nga Fatjona R. Lubonja Ed.D
Education/Neuroscience/Behavior/

Shtatori i gjeti fëmijët përsëri në ritmin e jetës shkollore duke lundruar mes klasave, duke dëgjuar mësimin e parë, duke takuar mësues të rinj, duke u përmalluar me miq të vjetër, dhe duke krijuar shoqëri të re. Por si mbajmë mënd informacionet që marrim apo shokë/shoqe që takojmë? Kemi dëgjuar shpesh që përsëritja është një element kyç i të mësuarit. Por në referim të neuroschkencës dhe edukimit proçesi nuk është dhe aq i thjeshtë. Studimet ndër vite kanë treguar se njerëzit kujtojnë informacionin më mirë në kohë afatgjatë kur i kthehen atij materiali me kalimin e kohës (Cowan, E., et al, 2020). Por efekti it mësuarit nuk është i njëjtë, përkundrazi është gjithmonë në ndryshim. Përshembull një informacion që mund të marrësh në shkollë mund ta dëgjosh në një formë tjetër nga dikush tjetër, në një kohë tjetër, në një mënyrë tjetër. Si rrjedhojë, në procesin e të mësuarit përdrejt kujtesës, nuk është e rëndësishme vetëm sa herë merr informacion por dhe si e merr atë informacion. Pra të lexosh apo dëgjosh dicka dhe ta përsëritësh disa herë egzakt nuk garanton gjithmon një rikthim në kujtesën afatgjatë. Studimet dhe vëzhgimet e neuroshkencës kanë çuar në idenë se “informacioni ruhen në kujtesën afatshkurtër dhe gradualisht shndërrohen në formë të përhershme nëpërmjet një procesi të quajtur konsolidimi i kujtesës” (Bear, 2007, f. 743), gjithashtu falë dhe bashkëpunimit të proteinave “KIBRA & PKMζ” (Tsokas. P., et al. 2024). Kujtesa afatshkurtër zakonisht zgjat nga sekonda në orë, ndërsa kujtesa afatgjatë kujton informacionin për një periudhë më të gjatë kohore nga orë, ditë, apo vite.
Rrugëtimi i të mësuarit fillon me lindjen e fëmijës apo më herët. Aktiviteti i qelizave nervore është i rëndësishëm për proçesin e memories (Kandel, Dudai, & Mayford, 2014) një faktor ky themelor në proçesin e të mësuarit. Çdo neuron ka rreth 10,000 sinapse, vetëm disa për qind e të cilave janë të forcuara. Forcimi i disa sinapseve dhe jo i të tjerëve është mënyra se si ky mekanizëm ruan informacionin (Tsokas. P., et al. 2024). Ka shumë faktorë që ndikojnë në aktivitetin a trurit gjatë proçesit të akumulimit të informacionit dhe kuptimit të tij. Aftësia individuale për të mësuar, përveçse shumë faktorëve të tjerë, mund të influencohet nga aktiviteti i qelizave të trurit dhe rrugëtimi që ato marrin gjatë këtij proçesi. (Bassett, et al., 2015) Përshembull, rrugëtimi i të mësuarit të disa individëve (fëmijë apo të rritur) që duan më shumë kohë të mësojnë, aktivojnë apo vënë në punë edhe pjesë të panevojshme apo jo specifike të trurit, faktor që bën të aktivizojë më shumë rrugëtime të qelizave nervore, gjithashtu kërkon më shumë kohë. Ndërsa truri i disa individëve (fëmijë apo të rritur) që kërkon më pak kohë të mësojnë, ka aftësi ta kufizoj aktivitetin e qelizave nervore vetëm në pjesët e nevojshme të trurit (Bassett, et al., 2015).

Fatjona R. Lubonja Ed.D. është studiuese / autore e shumë shkrimeve dhe ka studiuar Neuroshkencë & Education në Columbia University, në New York. #fatjonalubonja