Astrit Lulushi/

Filozofët e lashtë nuk shkruanin për të pasqyruar kohën e tyre ose për t’u dhënë historianëve të ardhshëm diçka për të bërë. Puna e tyre synonte të tregonte diçka tjetër – të vërtetën rreth gjërave – dhe ajo që ka rëndësi është nëse ata ia dolën.

Siç shkroi dikur Thomas Aquina, në shekullit XIII: “studimi i filozofisë nuk ka të bëjë me njohjen e asaj që mendojnë individët, por me mënyrën se si janë gjërat”

Vlera kryesore e një studimi mbi një mendimtar është nëse ajo që ka thënë është e vërtetë, ose të paktën ka të ngjarë të na çojë më pranë së vërtetës. Studimi i një mendimtari të së kaluarës, në mënyrë specifike, ka vlerë për aq sa mund të na ndihmojë të përcaktojmë nëse ajo që marrim si të mirëqenë në të tashmen është në vetvete e vërtetë: Nëse duam të dimë për ekzistencën e Zotit, ose për natyrën e shkencës, duhet të lexojmë jo thjesht shkrimtarët e këtij shekulli. Përfitimi i madh që mund të nxirret nga leximi i autorëve paramodernë është të kuptojmë se në fund të fundit ne (modernët) mund të kemi gabuar.

Thomas Aquina, teolog e filozof, përveç përulësisë, kishte edhe një aftësi mahnitëse për mendim abstrakt. Thuhet se ai ishte aq i vetëm në përkushtimin e tij ndaj Zotit, saqë largohej nga dhoma kur diskutimi kthehej në një temë tjetër. Ai zhytej aq shumë në lutje ose në një zinxhir arsyetimi filozofik saqë ndonjëherë harronte se ku ishte, nuk arrinte t’i perceptonte njerëzit përreth tij dhe bëhej, si ai që nuk arrin të dallojë flakën nga një qiri, po e mban teksa i dieg dorën. Sipas një historie, ndërsa ishte në darkë me Mbretin Luigji IX të Francës ai po mendonte për herezinë manikeane, dhe goditi tryezën duke thirrur “Kjo i bën me faj Manichees!” dhe i kërkoi sekretarit të tij që të mbante shënim arsyetimin. Papritur duke kuptuar se ku ishte, Aquinas kërkoi falje dhe u shpjegoi të ftuarve se mendonte se kishte qenë vetëm në dhomën e tij.

A nuk ishte Aquina filozof dhe teolog? Dhe duke pasur parasysh shqetësimin e tij me Zotin dhe çështjet e tjera të fesë, a nuk ishin mendimet e tij çështje besimi dhe jo arsyeje, shkencore apo të tjera?

Për Aquinas, shkenca është një trup i organizuar i njohurive rreth disa fushave dhe shkaqeve të tyre dhe ndërsa kjo përfshin fushat që zakonisht konsiderohen sot si shkencore (fizikë, biologji, e kështu me radhë), ajo përfshin edhe metafizikën, etikën dhe madje edhe teologjinë. Për më tepër, këto shkenca të fundit janë po aq racionale sa edhe ato me të cilat jemi njohur sot. Sigurisht, një pjesë e teologjisë bazohet në ato që Akuina i konsideron si të vërteta që na janë zbuluar nga Zoti. Në çdo rast, ekziston një pjesë tjetër e teologjisë (e njohur si “teologji natyrore”) që nuk varet nga besimi, por më tepër ka të bëjë me të vërtetat rreth Zotit që mund të njihen vetëm nëpërmjet arsyes. Janë këto argumente thjesht filozofike së bashku me pikëpamjet e Aquinas në metafizikë, etikë dhe psikologji (që përfshin studimin e mendjes njerëzore), por që shtrihen shumë përtej kësaj.

Filozofi grek Parmenides (rreth 515–450 p.e.s.) shprehej se ndryshimi është i pamundur; sepse një qenie mund të ndryshojë vetëm nëse bëhet shkak diçka tjetër. Por e vetmja gjë përveç qenies është mosqenia, dhe mosqenia, meqë është thjesht asgjë, nuk mund të shkaktojë asgjë.

Nëse një shoqëri nuk ndryshon, ajo quhet e vdekur.

Megjithëse shqisat dhe sensi i shëndoshë na thonë se ndryshimi ndodh gjatë gjithë kohës, intelekti, sipas Parmenidit, zbulon se ato janë krejtësisht të gabuara. Tendenca e Parmenidit për të vendosur intelektin kundër shqisave dhe sensit të shëndoshë është një prirje që u mbrojt fort nga Aristoteli. Disa thonë se Aristoteli urrente thjesht të hidhte poshtë një teori si të Parmenidit me arsyetimin se ishte e çuditshme ose kundërintuitive. Thomas Akuina (shekulli XIII) i cili e vlerësonte Aristotelin mbi të gjithë filozofët e tjerë, e ndoqi atë në këto qëndrime.

Merrni çdo objekt: një top futbolli, për shembull. Ndër veçoritë e tij janë mënyrat se si është në të vërtetë: solid, i rrumbullakët dhe kërcyes. Këto janë aspekte të ndryshme të “qenies” së tij. Ka edhe mënyra se si nuk është; për shembull, nuk është makinë, apo kompjuter. “Qenia” e topit, meqenëse nuk ekziston, është “mosqenie”. Por përveç këtyre veçorive, mund të dallojmë mënyrat e ndryshme në të cilat topi është i fortë dhe i butë (nëse e shfryni). Një send mund të jetë “në veprim” ose aktual, ka mënyra të ndryshme në të cilat ai mund të jetë “në fuqi” ose potencial. Këtu qëndron çelësi për të kuptuar se ndryshimi është i mundur. Nëse topi do të bëhet i butë, nuk mund të jetë vetë shkathtësia aktuale që e shkakton këtë, pasi ai ende nuk ekziston.

Ndryshimi është realizimi i disa potencialeve; ose siç shprehet Aquinas, “lëvizja është aktualiteti i një qenie”, ku “lëvizja” duhet marrë në kuptimin e gjerë aristotelian, duke përfshirë ndryshimin në përgjithësi dhe jo vetëm lëvizjen nga një vend në një tjetër. Deri më tani kjo mund të tingëllojë mjaft e drejtpërdrejtë, por dallimi midis aktit dhe fuqisë është shumë më i madh. Para së gjithash, disa filozofë bashkëkohorë mund të kundërshtojnë se një gjë është “potencialisht” çdo gjë, kështu që dallimi i Aristotelit nuk është interesant. Për shembull, mund të thuhet nga filozofë të tillë se ne mund të “konceptojmë” një “botë të mundshme” ku topat e gomës mund të kërcejnë nga këtu në hënë, ose ku ata lëvizin vetë dhe ndjekin njerëzit përreth. Por potencialet që Aristoteli dhe Akuina kanë në mendje janë ato të rrënjosura në natyrën e një gjëje siç ekziston në të vërtetë dhe nuk përfshijnë fuqitë tona të konceptimit.

Pra, siç thotë Akuinas, “potenca nuk ngre veten për të vepruar; ajo duhet të ngrihet për të vepruar nga diçka që është në veprim”. Ky është themeli themeli i parimit të famshëm Aristoteliano-Tomasian, se “çfarëdo që lëvizet lëvizet nga një tjetër”. Parimi është i vërtetë, rastësisht, edhe për njerëzit, të cilët në pamje të parë duken sikur lëvizin; sepse ajo që gjithmonë rezulton është në të vërtetë vetëm një pjesë që ndryshon nga një pjesë tjetër. Një njeri “lëviz veten” në një dhomë, por vetëm për aq sa potenciali për lëvizje aktualizohet nga përkulja e muskujve të këmbës, dhe potenciali i tyre për t’u përkulur aktualizohet nga ndezja e neuroneve motorike dhe potenciali që neuronet motorike të ndizen aktualizohet nga neuronet e tjera e kështu me radhë. Akti dhe fuqia na bëhen të kuptueshme në raport me njëra-tjetrën, ekziston një asimetri e tillë që “vepra është para fuqisë”. Është jokoherente të flitet për diçka si ekzistuese dhe thjesht potenciale, pa asnjë aktualitet. Por nuk është jokoherente të flitet për diçka si thjesht aktuale, pa potencial fare. Dallimi midis aktit dhe fuqisë përbën bazën e të gjithë sistemit metafizik të Akuinës. Jo më kot e para nga 24 tezat e tij të famshme thotë se: “Potenca dhe Akti e ndajnë qenien në atë mënyrë që çdo gjë që është, është ose akt i pastër, ose nga nevoja përbëhet nga fuqia”. Kjo i bën jehonë pohimit të vetë Aquinasit se “fuqia dhe veprimi ndajnë qenien dhe çdo lloj qenieje”.

Agim Baçi/

Ajo mund të mos kish ardhur kurrë para syve tanë, sepse nuk ishte askushi. Të paktën shumë nga ata që kërkojnë ta kujtojnë, besojnë se ajo nuk kishte asgjë prej heroine. Ishte e kundërta e asaj që këshillojnë prindërit për një vajzë. Ishte e kundërta e asaj që i kërkojnë drejtuesit e shkollës apo ata tek të cilët ajo kërkon mbështetje.

Por, po ata që gjykojnë – domethënë ne që gjykojmë- cilët jemi në të vërtetë? A e dimë? Apo as nuk e dimë e as nuk përpiqemi ta kuptojmë?

Me këtë lojë, të rindërtimit të figurës së Leni Pfajfer nga ata që e kishin njohur që në vogëli, shkrimtari Heinrich Boll arrin të ndërtojë protestën e tij për mungesën e guximit, për abuzimin me pushtetin, për konformizmin që i shkatërron përditë pjestarët e shoqërisë.

Leni nuk ka asgjë për t’u veçuar në atë çfarë i ka rënë për fat të jetojë. Por, pikërisht ajo vajzë çapkëne, e paragjykuar, e keqkuptuar, e përfolur, arrin të jetë vetë protesta, të jetë një shpirt ndryshimi përballë një shoqërie që vjen nga ajo humnerë shpirtërore që kish krijuar nazizmi. Madje jepen notat e asaj kohe, ku jo pak nga ata që kishin ndërtuar jetën si qytetarë plot kulturë dhe dëshira, u tretën përballë furisë së nazizmit, duke kaluar zërin në fërshfërimë, që nuk e dëgjuan më as vetë ata që mbetën gjallë.

Por romani “Portret grupi me një zonjë” është një vërshim poetik, që të hyn në gjak me gjithë fuqinë përshkruese e të rrit adrenalinën e gjithë ndjesive për njohje. Aleat i shkrimarit është lexuesi, të cilit ai i drejtohet jo pak herë në mënyrë gati intime, duke treguar mosdarkotësinë e tij ndaj asaj që i sillnin shënimet dhe dëshmitë që rindërton ai përmes fjalëve të dhjetra personave që kishin njohur Lenin.

“Merret vesh që Leni nuk ka qenë gjithmonë dyzet e tetë vjeçe, ndaj na duhet, detyrimisht, të hedhim një vështrim prapa. Duke parë fotografitë e rinisë duhet pohuar katërcipërisht se Leni ka qenë vajzë e bukur dhe e freskët; madje, edhe me uniformën e organizatës së vajzave naziste si trembëdhjetë-katërmbëdhjetë – dhe pesëmbëdhjetëvjeçare Leni duket shumë e bukur. Nuk do të kishte soditës mashkull që, duke parë hiret e saj trupore, të jepte një vlerësim më të ulët se ky: ‘Jo keq, dreqi e mori’. … Kur ishte shtatëmbëdhjetë vjeçe, ajo bëri atë hopin vendimtar të kalimit nga e hijshme në e bukur, gjë që biondinat syzeza e kanë më të lehtë se sykaltrat. Në këtë fazë, vlerësimi i asnjë burri nuk do të ishte më poshtë se: E mrekullueshme”. (“Portret grupi me një zonjë” i Heinrich Boll, f.25, shqipërim A .K)

Ky përshkrim është parathënia për një qënie që do të jetë e dëshirueshme. Një tërheqje që mund të jetë fatale, por njëkohësisht shumë e rëndësishme për të na dhënë ne shumë personazhe rreth saj. Ka një gjetje në tërheqjen e një gruaje që në rininë e saj- është Rahela-, një murgeshë plot enigma, të cilës autori i ka faturuar studimin e karakterit të të tjerëve përmes studimit të jashtëqitjeve – një metaforë që duket se ndërton metaphorën e gjykimit përmes së keqes. Autori është një denoncues i asaj që polli koha kur nazizmi pushtoi mendjet e qindra mendjeve, të cilat mund të kishin bërë një rrugëtim tjetër, duke përfshirë edhe vëllain e Lenit, Hajnrihun, i cili u nis në luftë me nazistët duke besuar se do bëjë karrierën e duhur. Për këtë qëllim ai ka braktisur edhe shkollën edhe pse ishte i shkëqlyer në rezultate.

Duke rindërtuar gjithë portretin e Lenit përmes dëshmive të gjithë atyre që e kishin njohur, përmes letrave, përmes hetimit lidhur me protestën që po bëhet për mosprishjen e shtëpisë së saj, Boll arrin në fakt të japë një tablo të jashtëzkonshme të një shoqërie, që përmes mënyrës së gjykimit që ndërton për tjetrin, nuk bën asgjë veçse jep atë çfarë është ai apo ajo vetë, çfarë ka qenë dhe ku mund të jetë burgosur mendërisht dhe shpirtërisht për shkak të mungesës së kurajës, për shkak të të rënurit dakord me të keqen.

Me një stil të veçantë përshkrimi – herë lirik e herë tragjik- me një shkrirje të gjithë arsyeve për të të tërhequr në lexim, Heinrich Boll, përmes groteskut, jep një përfytyrim të jashtëzakonshëm për ta njohur botën me gjithë fuqinë që ka, pa patur nevojë të na vijë heroi, pa pritur të kemi të veçantin. Dëshira për ta njohur veten dhe të tjerët nuk ka nevojë për asnjë pritje, për asnjë “gjë të rëndësishme”. Thjesht ne mundemi të gjejmë e të rrokim gjërat e jetës nga më të voglat gjëra, nga njerëzit më të zakonshëm rreth nesh. Ne thjesht duhet të kemi besim që të lexojmë përmes arsyeve për ta dashur jetën.

Në kujtim të poetit të madh Agim Doçi/

Nga Nikollë Loka/

Agim Doçi lindi në Shkodër me 9 maj 1948, në një familje shumë të njohur nga Mirdita, e cila kishte kontribute të rëndësishme kombëtare. Shkollimin deri në gjimnaz e vazhdoi në Shkodër, pastaj ka vazhduar studimet e larta në Universitetin Shtetëror të Tiranës, në Fakultetin e Inxhinierisë Elektrike. Ka punuar si inxhinier në Montimet Industriale, duke marrë pjesë në shumë objekte të rëndësishme si fabrika çimentosh, Metalurgjik, Superfosfat Laç, Poligrafik Tiranë etj. Në fund të viteve ’80 ka punuar pranë Kombinatit të Drurit “Misto Mame”, si kryeinxhinier për energjinë. Pas viteve ’90 iu kushtua poezisë, artit, publicistikës dhe gazetarisë, duke kryer detyra të rëndësishme: drejtor i ATV Media Company në Zvicër (1999-2005); drejtor i Marrëdhënieve Publike, Informacionit dhe Shtypit në Ministrinë e Mbrojtjes (2013 deri kur doli në pension). Anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve e Artistëve të Shqipërisë që nga viti 1974 e në vazhdim.
Agim Doçi u bë një nga emrat më përfaqësues të muzikës shqiptare, popullore, të përpunuar apo asaj të lehtë. Talenti letrar i Agim Doçit u shfaq madhërishëm që në vitin 1974, kur mori pjesë për herë të pare në Festivalin e Këngës në RTSH dhe që atëherë, për pesëdhjetë vjet rresht nuk iu nda festivaleve të RTSH-së dhe veprimtarive të tjera muzikore kombëtare për të rritur e fëmijë, ku kishte krijuar një profil krejt të veçantë poetik e artistik dhe ishte nderuar me 50 çmime kombëtare. Vetë Agimi në një intervistë është shprehur:” Juritë më mësuan keq, më jepnin çmime gjithmonë, madje ka ndodhur që brenda festivalit këngët e mia kanë marrë çmimin e parë, të dytë dhe të tretë”. Vargjet e poetit Agim Doçi u ngjitën edhe në skenën muzikore më të madhe europiane. Me vargjet e këngës “Imazhi yt” dhe zërin e këngëtares së talentuar Anjeza Shahini, në vitin 2004 Shqipëria arriti të merrte renditjen më të lartë deri tani në Festivalin europian të këngës, duke u vlerësuar me 106 pikë dhe pozicionuar në vendin e 7 nga 24 vende konkurruese. Ndërsa kënga “Më merr në ëndërr”, e kënduar nga Kejsi Tola, me tekstin e Agimit, u rendit në vendin e 17-të në Eurovizionin e vitit 2009. Agim Doçi ishte autori i preferuar i teksteve të disa nga këngëve më të dashura të shqiptarëve: “E duam lumturinë”, kënduar nga Parashqevi Simaku; “Nata”, kënduar nga Aurela Gaçe; “Loçka jeme”, kënduar nga Albërie Hadërgjonaj; “A do të vish”, kënduar nga Luan Zhegu; “Ma ke prish gjumin e natës”, kënduar nga Sabri Fejzullahu dhe Ledina Çelo etj.
Bashkëpunimin më të madh poeti Agim Doçi e ka patur me kompozitorin Edmond Zhulali, Mjeshtër i Madh, me të cilin ka shumë këngë të festivaleve në Shqipëri, si dhe shumicën e këngëve kushtuar Kosovës. Janë mbi 100 këngë për luftën e Kosovës, ndër të cilat “A vritet pafajësia”, kënduar nga Leonora Jakupi; “Ti Shqipëri më jep nder”, kënduar nga Kastriot Tusha dhe Manjola Nallbani; “Marrshi i UCK-së”, kënduar nga Arif Vladi, etj.
Si mjeshtër i vargut, Agim Doçi është autor i vëllimeve me poezi: “Hajde dru me pre”, “Rrëzuar mbi vetminë”, “Rituali i kryqëzimit”.
Si skenarist është autor i disa dokumentarëve televizivë: “Dosje për Nako Spiron”; “Enigma e madhe”; “Luk Kaçaj – vrasja e artistit”, për akademik Dhimitër Shuteriqin; “Më shumë tituj se sa jetë”, për Panajot Panon. Skenarist në kinokomedinë “Fejesa e Blertës”; “Vizion 2000” (1996); krijues i himneve futbollistike për ekipet “17 Nëntori” e “Vllaznia”. Dëshmohet dhe si krijues i himneve “Marshi i Policisë Ushtarake” dhe i tetë dokumentarëve “Shqipëria në NATO” etj. Agimi e ka kryer me shumë përkushtim punën edhe si gazetar profesionist, në shkrime me shumë vlerë, si nga tematika dhe nga mjeshtëria artistike. Agim Doçi ishte polemist i lindur, mjeshtër i gjetjeve të argumenteve bindëse gjatë debatit, qytetar kurajoz që e thoshte fjalën kudo ku i jepej mundësia. Ai e ngriti në art polemikën, madje e theksonte vazhdimisht vlerën e saj, duke cituar një urtësi mirditase se “mallkimi ma i madh asht me të vdek fjala”.
Fjala e Agim Doçit nuk ka vdekje. Ai e ka shënuar emrin në repertorin e zgjedhur të festivaleve muzikore të pesëdhjetë viteve të muzikës shqiptare e përtej saj, në veprat e tij me poezi, skenarët televizivë, në qindra shkrime të botuara në median e shkruar, në debatet e shumtë televizivë dhe bisedat në studio për letërsinë dhe kulturën në përgjithësi, duke u përjetësuar me artin e vet. Por ai nuk ka ngurruar të shfaqë mendime apo kundërshti edhe ndaj mënyrës se si po qeverisej Shqipëria ndër vite. Për vlerat e larta të poezive, shkrimeve e të drejtimit në gazetari, i është dhënë Çmimi i Madh i Mediave nga “Centre of Exellence Defence” të NATO-s. Është dhe fitues i Çmimit të Madh Poetik (2002) në Bellinzona të Zvicrës. Presidenti i Republikës së Shqipërisë i ka akorduar Agim Doçit titullin “Mjeshtër i Madh”(2015). Është vlerësuar me shumë tituj e dekorata nga qeveria e Kosovës, Lidhja e Shkrimtarëve të Kosovës, Organizata e Veteranëve të Luftës në Kosovë etj.

Nga GOFFREDO BUCCINI – “Corriere della Sera”, 21 qershor 2024 – Përktheu: Eugjen Merlika/

Sado paradoksal të duket, i kemi borxh  në terma të së vërtetës, egërsisë popullarizuese të Hamasit. Në ndryshim nga Putini, që është përpjekur të fshehë krimet e ushtarëve të tij që nga ploja e Buçës, islamistët e qeverisë së Gazës gjithmonë kanë patur (edhe) një synim mësimdhënës: t’i tregohet në rrugë interneti botës se si trajtohen të pafetë. Tani kjo krenari e tmerrit na ndihmon të kujtojmë. Pa trupat e izraeliteve të reja të hedhura në kamionetat e tyre më 7 tetor, pa vështrimet dërmuese të nënave të marra me fëmijët e vegjël, pa tregimin e të burgosurave hebreje të poshtëruara në tunelet, gjithshka do të ishte zhvleftësuar si një dyshim  relativ, i mbytur nga një valë kundër hebreje. Deri edhe përdhunimi i një dymbëdhjetëvjeçareje franceze, të ndëshkuar nga bashkëmoshatarët “sepse hebreje” gjen në rrahjet e mendimeve në radio ndonjë justifikues të gatshëm të vërejë: “Por në Gazë  është në zhvillim një gjenocid!”. Dora dorës  që, ndërmjet bombardimeve dhe urisë, rriten viktimat palestineze nën mësyemjen e Cahalit dhe dënimin kolektiv të Netaniahut, bëhen më të zbehta parakushtet e kësaj tragjedie.

Ndryshon madje edhe tregimi mbi muajt  e para burgimit të dyqind e pesëdhjetë pengjeve të rrëmbyer në sulmin e së Shtunës së Zezë, jo të zënë në ballë të luftës, por të zhgulur nga një festë në Negev e nga shtretërit e tyre, nga tinarët e nga djepat në kibucet. Është në veprim prej kohësh një operacion mediatik që turbullon gjithshka. Simbas disa burimeve kushtet  e këtyre të burgosurve duken në përgjithësi, të pranueshëm. Mbeten të gjallë ndoshta më pak se pesëdhjetë por dhunat lakohen në kushtore (do të kishin ndodhur). Shtohet gërgasa se autoritetet izraeliane i mbyllin gojën pengjeve të liruar për të shmangur rrëfimet se si janë trajtuar “njerëzisht” gjatë paraburgosjes siç ka bërë për shembull Yokaved Lifshitz. Me atë qëllim harrohet ndonjë hollësi: pacifistja e moshuar kishte treguar se si ishte rrahur mizorisht në rrugën e Gazës sa shihte “ferrin” e fliste nën kërcënim , duke patur ende të shoqin Oded në dorë të terroristëve. Lihet në heshtje, veç asaj, ngurimi i hebrejve për t’u treguar viktima, që i ka frenuar për javë të tëra që të përhapnin barbaritë e pësuara më 7 tetor: një gjëndje shpirtërore krenare, mbi të cilën është ndërtuar ndjenja e përbashkët e kombit mbas Shoah, deri aty sa të rrethonin me pështjellim të mbijetuarit e kampeve në vitet e para të mbasluftës, siç tregon mjeshtërisht Amos Oz.

Por Hamasi bën shumë më tepër për të na hapur sytë. Ndërsa amerikanët  vrasin mëndjen në hamëndje armëpushimesh, kryetarët e organizatës kërkojnë më shumë të vdekur. Kujdes, jo izraelianësh: palestinezësh. E kishte thënë mbas pogromit të 7 tetorit, Ismail Haniyeh, kreu politik, nga streha e tij në Doha: “ Kemi nevojë për gjakun e grave, të fëmijëve e të të moshuarve për të rizgjuar tek neve shpirtin revolucionar”. E ka përsëritur së fundi, duke mos pranuar bisedimet, kreu ushtarak Yahya Sinwar, ende i fshehur në tunelet: “Këto janë flijime të nevojshme, limfë jetike”, ka shpjeguar. Bëhet fjalë për kode jashtëtokësorë për ne, por nga të cilët nuk duhet të shkëputemi kur përimtojmë dramën e banorëve të Gazës, të shtrënguar nga kundërveprimi izraelian e një klasë drejtuese që jeton martirizimin e tyre në terma ringjalljeje, duke shpënë  përpara një luftë jo simetrike në të cilën shkollat dhe spitalet kthehen në baza veprimesh.

Ndërsa hapet në veri fronti i Libanit, ky është pra një çast i së vërtetës për këdo ka në zemër fatin e palestinezëve, ka vërejtur Federico Rampini, duke paditur mbi të gjithë ata fusha ku hymnizohet Palestina “e lirë që nga lumi në det” (pra, pa hebrejtë). Por krerët e Hamasit, me kërdinë e tyre mijëvjeçare, janë në të vërtetë një pikë kunërshtie e pazgjidhur për të gjithë opinionin perëndimor të zgjuar nga gjumi që e quan organizatën e Gazës  një variant të Lindjes së Mesme të Kongresit Kombëtar Afrikan të  Mandelës, kundër Perëndimit të bardhë, të pasur e kolonialist. Është një zgjim i papritur për ata ëndërrimtarë që dëshirojnë një federatë izraelo-palestineze mbi përgjegjësinë me të cilën së fundi Gjermania dhe Franca ndërtuan Evropën, mbasi ishin therur në shekuj: duke harruar si në këtë rast, njëri ndër federuesit mendon se duhet të asgjësojë tjetrin për normë morale hyjnore. Sigurisht ethet kombëtariste kanë kanë majisur edhe pjesën izraeliane, me skajorë si Ben-Gvir ose Smotrich, vendimtarë për fatet e ekzekutivit, dhe mijra kolonë skajorë ortodoksë, të vendosur në Cisjordani nën mbrojtjen e ushtrisë. Por Jeruzalemi ka ende kundërtrupa të fuqishëm, një shtyp të fortë, një trupë gjyqësore që i qëndron orvatjeve të nënshtrimit. Netaniahu, në mundimin për t’u përjetësuar, thyen çdo lloj rekordi të mungesës së popullaritetit: “Është sikur kapiteni i Titanikut të kërkonte një tjetër anije” thotë për të Ehud Baraku,  duke përmëndur një përgjigje të vjetër, për të saktësuar më tej: “Por Bibi ka fundosur dy anije – dështimin e 7 tetorit dhe luftën që e ka pasuar – e tani kërkon lejen të jetë kapiteni i anijes së tretë e të fundit”. Rrethimi i sajuar nga Irani, që ka armatosur Hamasin në Jugë e manovron Hezbollahun në veri, me frikat pasuese e radikalizimet, është letra e tij më e mirë për të qëndruar i ngërthyer në timon.  

Astrit Lulushi/

Akili, i shpallur si më i fuqishmi nga të gjithë luftëtarët, luajti rol kryesor në Luftën e Trojës dhe si i tillë, zuri vend në Iliadën e Homerit, poema e lashtë e përqendruar në konfliktin legjendar. Ai ishte djali i nimfës së detit Thetis dhe i mbretit të kombit të lashtë Mirmidon, Peleus. Ka disa histori rreth konceptimit të Akilit, megjithëse një mit dallohet për shkak të humorit të tij. Ajo vjen në shfaqjen e Eskilit, ku nëna e Akilit, Theti e dëlirë, ndjiqej pa pushim nga shumë prej hyjnive. Hera, gruaja e Zeusit, një nga perënditë dashurore, profetizoi se fëmija që do të lindte Thetis do të ishte pafundësisht më i fortë se babai i tij dhe do të uzurponte çdo pretendim që babai i tij kishte në botë. Me të dëgjuar këtë, perëndive u lindën menjëherë idetë e tyre pushtuese dhe e detyruan Thetisin të martohej me Peleus, një mbret i vdekshëm.
Nëse nuk jemi të njohur me historitë e Akilit, sigurisht që jemi të njohur me pjesën e tij të trupit, thembrën. Thuhet se Theti, nga frika e shkatërrimit të fëmijës së saj të vetëm nga duart e hyjnive, iku në botën e Hades dhe nën sigurinë e motrës së saj Styx, në lumin e paprekshmërisë, e zhyti Akilin, duke e mbajtur nga thembra, e cila nuk iu lag. Si e tillë, thembra e Akilit mbeti i vetmi vend i prekshëm në të gjithë trupin e tij dhe është një term që ne e quajmë sot për të nënkuptuar një dobësi në një entitet ndryshe në dukje të fortë. Akili ishte figura qendrore në Luftën e Trojës, duke luftuar në anën e grekëve kundër Trojës. Na është thënë nga Homeri se Akili mbërriti në Trojë me pesëdhjetë anije mirmidon, secila mbante pesëdhjetë ushtarë të kombit të tij. Pasi u angazhuan në disa beteja me trojanët dhe heroin e tyre Hektorin, mirmidonët nën Akilin dhe mikun e tij të përjetshëm Patroklin ishin shtyrë në plazhet ku strehonin anijet e tyre, ku Patrokli veshi armaturën e Akilit dhe mblodhi trupat për një kundërsulm. Ai doli të ishte i suksesshëm, duke i detyruar trojanët të ktheheshin gjatë gjithë rrugës pas mureve të famshme të qytetit të tyre, megjithëse Patrokliu u vra në sulm dhe armatura e Akilit u vodh nga Hektori. Duke parë shokun e tij më të mirë të rrëzuar në betejë, Akili u tërbua. Ai kërkoi nga Hephaestus që t’i krijojë një armaturë të re, një mburojë të re dhe një shtizë të re dhe niset në fushën e betejës, ku me paprekshmërinë dhe aftësinë e tij hyjnore armët vrisnin çdo ushtar armik që haste në kërkim të Hektorit. Homeri shkruan se zemërimi i tij është aq i madh sa nëse perënditë nuk do të kishin ndërhyrë, ai do të kishte pushtuar i vetëm Trojën.
Në fund të fundit, Akili e gjen Hektorin dhe e ndjek atë rreth qytetit të rrethuar disa herë përpara se Hektori të shihte se fati i tij ishte i pashmangshëm. Duke pranuar vdekjen e tij, ai i lutet Akilit që ta linte trupin e tij të trajtohet me respektin e një luftëtari të rënë; Akili nuk e bëri një gjë të tillë, duke e lidhur kufomën e Hektorit në pjesën e pasme të karrocës së tij dhe duke e tërhequr zvarrë nëpër fushën e betejës përballë Trojës. Megjithatë, me frymën e tij të fundit, Hektori profetizon rënien e Akilit legjendar; më vonë gjatë luftës, shigjeta e Parisit, vëllait të Hektorit, do të sillte shkatërrimin e heroit.
Në këtë histori të shkurtër të Akilit, si në shumë prej historive të gjysmëperëndive, ajo që ne shohim është forca e njerëzimit kur frymëzohet përmes hyjnores. Në rastin e Akilit, ai ishte sjellë në një tërbim hyjnor dhe kërkonte hakmarrjen e tij, jo me ndonjë ofendim të drejtpërdrejtë ndaj tij, siç do të ishte rasti me Zeusin ose Poseidonin, për të përmendur dy, por sepse një nga miqtë e tij më të ngushtë ishte vrarë padrejtësisht. në betejë. Ne shohim se vetë perënditë duhet të ndërhynë kundër forcës së një njeriu, i cili është i shtyrë jo vetëm në vepra të mëdha në fushën e betejës, por edhe një turp i madh në përdhosjen e trupit të Hektorit. Kjo tregon se megjithëse nuk ka njeri në tokë më të fuqishëm se ky luftëtar i vetëm, gjysmë-njerëzor, ai dominohet nga ato nuanca të errëta që ndjekin të gjithë njerëzit e vdekshëm.
Nëse Akili është luftëtari më legjendar, vendi i heroit më të madh duhet t’i përkasë Herakliut. Ndoshta figura më e famshme në mitologji, tregimet e Herakliut lulëzojnë me simbolikë të pasur të forcës dhe vendosmërisë së vdekshme. Ai ishte mbrojtësi hyjnor i njerëzimit, duke vepruar si urë midis botës së vdekshme dhe malit Olimp. Është mbi supet e tij që fati i njerëzimit qëndron dhe ai është, mbi të gjitha, kampioni më i madh i tij; ne mund ta imagjinojmë atë thjesht si një Supermen të lashtë. Punët dhe pushtimet e tij kanë ndihmuar në formimin e kanunit letrar perëndimor. Mitet e tij janë thënë dhe ritreguar gjatë historisë, por gjithmonë tregojnë besimin se njerëzimi zotëron ato cilësi unike të këmbënguljes dhe forcës së brendshme që i vendosin edhe përpjekjet në dukje hyjnore, brenda mundësive të njerëzimit.