Satirë nga Rafael Floqi/

Në një shfaqje mahnitëse të akrobacisë politike, lideri ynë i dashur, Rama, së fundmi bëri një pretendim të guximshëm që i shtyu verifikuesit e fakteve të përpiqen për arsyetimin e tyre. Sipas Ramës, partia e tij ishte arkitektja e vetme e një reforme novatore në drejtësi, një vepër kaq monumentale saqë edhe Shekspiri do të skuqej nga mungesa e hollësisë dhe nga fakti si vidhet, kështu ashiqare copy-right.

Në një konferencë shtypi që ndihej më shumë si një rutinë stand-up, Rama deklaroi me besim: “Zonja dhe zotërinj, më lejoni t’ju çoj në një udhëtim nëpër tokën fantastike të aftësive të mia politike. Ja, Reforma në Drejtësi – një kryevepër e partisë sime, PS-s. dhe unë punova me duart tona të zhveshura, të ushqyer nga forca e pastër e drejtësisë sonë!”

Ndërsa dhoma shpërtheu në duartrokitje (apo ishte e qeshura e mbytur?), Rama vazhdoi tregimin e tij të magjisë politike, duke injoruar me lehtësi të vërtetën e papërshtatshme që partitë e tjera gjithashtu kishin kontribuar në reformë. Duket se në botën e Ramës, realiteti është thjesht një shqetësim i bezdisshëm, si një mizë që gumëzhin rreth madhështisë së pretendimeve të tij.

Në një performancë që do të bënte xhelozë edhe iluzionistët më të aftë, lideri ynë i dashur Rama vazhdon të kalojë nëpër skenën politike, duke mohuar të pamohueshmen me një hir që sfidon realitetin. Akti i tij i fundit? Reforma në Drejtësi, një produksion që kishte më shumë sponsorizim amerikan dhe Soros, sesa një film i suksesshëm i Hollivudit. Në një konferencë shtypi që mund të përshkruhej vetëm si një ushtrim i amnezisë selektive, Rama me mjeshtëri hoqi dorë nga anëtarët kryesorë të kastit – Shtetet e Bashkuara dhe filantropistin famëkeq, George Soros. Duket se Rama nuk është thjesht një politikan; ai është një aktor metodik, plotësisht i përkushtuar ndaj rolit të tij si hero i vetëm i reformës në drejtësi.

“Ne i bëmë të gjitha vetë, pa asnjë ndihmë nga jashtë!” Bërtiti Rama duke përshëndetur faktet e papërshtatshme si një ndihmës magjistari që zhduket pas perdes së tymosur. Është një veprim i guximshëm, veçanërisht kur komuniteti ndërkombëtar po e shikon, duke kruar kokën me mosbesim.

Kryeministri Edi Rama ka deklaruar nga Asambleja e Zgjeruar e PS-së në Pogradec se reformën në drejtësi në Shqipëri e ka sjellë Partia Socialiste dhe jo Amerika. Duke folur për reformën, kreu i qeverisë u shpreh se ka persona që thonë se drejtësinë e solli Amerika, ndërsa shtoi i prerë se e “vetmja forcë në tokë që e ka sjellë atë është Partia Socialiste”. Po pse , çfarë fshihet pas saj. Mos vallë fakti se shumë miq të tij janë pas hekurave. Mos vallë duke deklaruar se e miratoi PS-ja , atij i duket  se mund të shpwtojw vetw, se po të jenw amerikanwt ata e kanw në dorw të dwnojnw sa majtas djathtas. Aq më tepwr se po dalin dokumente se dhe kalimin e pronws të klubit Partizani e kish firmosur Rama… 

Ai shtoi më tej se në Shqipëri ka rënë miti i personit të paprekshëm. Po kushtw wshtw ai? Berisha wshtw akuzuar , Lulushi i ka shpwtuar hetimit të parave ruse , kush?

“Nga ana tjetër është patjetër drejtësia. Drejtësinë e kemi pasur ambicien tonë më të lartë dhe kemi bërë përpjekje për të bërë reformën në Drejtësi që kur ishim në opozitë. Kur kemi qenë në opozitë i kemi propozuar qeverisë asokohe” shton ai. Por raportet tregojnë se reforma në drejtësi, e cilësuar nga Rama si kulmi i karrierës së tij politike, ishte, në fakt, një përpjekje bashkëpunuese me mbështetje bujare amerikane, e ndihmuar bujarisht nga askush tjetër, veçse mashtruesi i teorive konspirative, George Soros. Por Rama, me një fytyrë të drejtë që mund të rivalizojë lojtarët më të mirë të pokerit, këmbëngul se këto pretendime nuk janë gjë tjetër veçse propagandë politike.

Duket se Rama po heq një faqe nga libri “Mohoni deri sa të vdisni”, duke injoruar me lehtësi ndihmën që derdhej si një lumë nga përtej Atlantikut. Dikush pyet veten nëse lëvizja e radhës e Ramës do të jetë mohimi i ekzistencës së gravitetit apo këmbëngulja se qielli është, me të vërtetë, rozë neoni.

Ndërkohë, George Soros duhet të qesh në strofkën e tij filantropike, i kënaqur me angazhimin e Ramës për të rishkruar skenarin. Ndoshta Rama beson se nëse e përsërit versionin e tij të historisë mjaft herë, realiteti përfundimisht do të përkulet sipas vullnetit të tij. Është një strategji që mund të funksionojë në përralla, por në botën reale, audienca priret të kërkojë pak më shumë përmbajtje.

Ndërkohë Deputeti i Partisë së Lirisë, Petrit Vasili ka reaguar pas deklaratës së Ramës se është PS ajo që bëri reformën në drejtësi. Vasili është shprehur se reforma në drejtësi është votuar nga 140 deputetë dhe jo nga 65 deputet sa kishte Rama dhe PS në atë kohë , Jo Rama por Meta thotë ai “Reforma u be nga 140 Deputete dhe jo nga 65 t Ramës, por u kap nga mafia rilindase! Edi Rama ka dalw rrugëve dhe po shpraz gënjeshtra pa pushim se gjoja Reformën në drejtësi e beri ai dhe Partia Socialiste. Ai po përpëlitet për të bërë alibinë e kapjes se drejtësisë nga ai dhe rilindja për të justifikuar pandëshkueshmërinë flagrante te tij për veprat penale qe rendojnë mbi të.

Teksa perdja mbyllet për këtë akt të veçantë mohimi, nuk mund të mos pyesim veten se çfarë bëmash të tjera fiksioni na rezervon Rama. A do të pretendojë ai më pas se ka zbuluar personalisht Atlantidën ose ka ndërmjetësuar paqen midis qytetërimeve të huaja? Vetëm koha do ta tregojë, pasi Rama vazhdon kërcimin e tij të mohimit, duke u rrotulluar nga e vërteta me një dhunti që do të bënte xhelozi edhe 

Ne Komisionin e Posaçëm Parlamentar te Reformës në Drejtësi partia socialiste kishte vetëm 4 deputetë nga 10 anëtarë gjithsej qe kishte Komisioni. Basha takime në Bruksel, paraqet nismën për vetingun në politikë dhe Reformën Zgjedhore 5.Vota e peste përcaktuese ne Komisionin e reformës, e cila çoi për votim në sallën e parlamentit Projektligjin ishte e përfaqësuesit të Lëvizjes Socialiste për Integrim. Kryetari i Kuvendit Ilir Meta qe ai që realizoi votonte Reformën në Drejtësi përmes zbatimit te Rekomandimit 88 të Opinionit Final të Komisionit të Venecias, qe ishte kërkuar nga opozita dhe ishte refuzuar nga Rama. Ahaha

Nuk mund të mos habitemi me aftësinë e pashembullt të Ramës për të rishkruar historinë. Harrojini përpjekjet bashkëpunuese, debatet dhe kompromiset që karakterizojnë çdo reformë thelbësore – Rama do që ne të besojmë se ai e ka nxjerrë i vetëm lepurin e Reformës në Drejtësi nga kapelja politike.

Por le të mos ngecim nga detajet e vogla të saktësisë; në fund të fundit, kujt i duhet e vërteta kur mund të kesh një histori të mirë? Ndoshta përralla tjetër e gjatë e Ramës do ta përfshijë atë personalisht duke zbuluar zjarrin ose negocimin e paqes mes maceve dhe qenve. Mundësitë janë po aq të pakufishme sa edhe imagjinata e tij.

“Ka disa që thonë se ne kontrollojmë drejtësinë, këtë e thonë se nuk është mësuar njeri këtu, sidomos këta që kanë pasur pushtet, që të funksionojë kështu.

Ashtu ka funksionuar kur ishin ata në pushtet, drejtësia ishte farsë, e telekomanduar, sot nuk është. Në Shqipëri ka rënë miti i personit të paprekshëm. Ka disa që thonë e solli Amerika, me ça e solli Amerika, me aeroplan? Këtë e ka sjellë vetëm një forcë në tokë, Partia Socialiste”, deklaroi Rama. 

Ndërkohë, le të përulemi të gjithë para të madhit Rama, heroit të pakënduar të reformës në drejtësi, vizionarit që e shndërroi për mrekulli një përpjekje kolektive në një shfaqje të vetme. Aftësia e tij për të endur një rrëfim më të trashë se mjegulla e rëndësisë së tij për veten është me të vërtetë një spektakël për t’u parë.

Ndaj të dashur qytetarë, gëzohuni me fantazinë që na ka tjerrë Rama. Në fund të fundit, realiteti mbivlerësohet kur ke një lider politik që mund ta kthejë një përpjekje bashkëpunuese në një përrallë njëpartiake. Është një masterklasë në artin e trillimeve politike – ose ndoshta, më saktë, fantazmave politike.

Dr. Gëzim Puka/

Vështrim semiotik

Ndërsa merr në dorë veprën e plotë të Konicës, lexuesit nuk i shpëton dot nga vëmendja një prozë e shkurtër poetike e titulluar “Malli i Atdheut”. Në analizën e këtij teksti duhet të merret në konsideratë e ashtuquajtura semiotikë e pasioneve. Brenda“Mallit të Atdheut” të Konicës nuk mund të mos ndihej prania e një teprie pasionale, e cila ngulitet thellë në sistemin semantik të këtij teksti. Në këtë prozë, të cilën do ta citojmë më poshtë të plotë, përpos nyjëtimit në nivel tingullor poetik, kemi edhe një shtresë kuptimi që përpara se të strukturohet, përmban logjikën e vazhdueshmërisë të asaj që quhet ndjenjë dashurie për atdheun.

Studiuesi semiotik Gianfranco Marrone, në librin “Trupat shoqërorë – Proceset komunikuese dhe semiotika e tekstit”, shprehet: “Ndjenja nga ky këndvështrim, nuk duhet kuptuar si një përbërëse irracionale e përvojës njerëzore që i kundërvihet arsyes, as si një gjendje pasive sjelljeje që i kundërvihet veprimit. Krejt ndryshe nga ç’mendohet duke u vendosur në një nivel të thellë të kuptimit, ndjenja ka dinamikat e veta, të cilat, duke u investuar shoqërisht e kulturalisht gjenerojnë si arsyen, si veprimin, ashtu edhe pasionin”.

Duke u nisur nga skema e Marrones për tekstin e Konicës “Malli i Atdheut” mund të kemi:

Ndjenja e atdhedashurisë

1.Përmasa njohëse në tekst:“Kur vete njeriu, i lirë e i vetëm, larg atdheut – viset era, ndryshimi i zakoneve, ëmbëlsia e udhëtimit e njëmijë gjëra që vihen re ndër popuj të huaj, të gjitha këto ta përgëzojnë zëmrën e të bëjnë jo ta harrosh Shqipërinë, po të mos vejë tek ajo aq dendur mendja. Më tutje, si ngopen sytë së pari ndryshime, gazi shuhet pak nga pak. S’ di ç’ të mungon, s’di se ç’të duhet”.

2.Përmasa pragmatike: “Një hije trishtimi ta mbulon fytyrën; e, pikë së pari herë-herë, mbastaj më dëndur e më në fund shpesh e pothuaj kurdo e kudo, kujtimi i prindërve, i miqve e i shokëve, kujtimi i dheut ku u lindëm e u rritëm, ku qajtëm foshnja e ku lozëm djem, kujtimi i atyre maleve larg të cilëve nuk rron dot mirë një shqiptar, kujtimi i kombit, që, megjithë ca të liga që ka, është kombi ynë, e më tepër kujtimi e dëshira e etja e gjuhës sonë ta shtërngojnë e ta dërrmojnë me të vërtetë zemrën”.

3.Përmasa pasionale: “Ah, malli i Shqipërisë, malli i atdheut të dashur, i shenjtë madh e dashuri e shenjtë, kush është ai shqiptar që s’e ka pasur në dhe të huaj! Duhet të jesh jashtë Shqipërisë, e të jesh larg, për të kuptuar se ç’forcë e ç’bukuri të ëmbël ka për veshët kjo fjalë: Shqipëri! Ajo më e zbrazura letër, ajo fjala më e vogël, na sjell, kur vjen nga Shqipëria, një gaz të parrëfyeshëm, se na sjell si një copë të atdheut…”

Ky teskt na sugjeron që ndjenja e atdhedashurisë të shihet si pasion në formën e parakushtit për shenjim dhe logjikisht i paraprin gjenerimit të kuptimit pozitiv për vendin e lindjes. Kështu ndërtohet fusha kuptimore ku pozitivja: “… kujtimi i prindërve, i miqve e i shokëve, kujtimi i dheut ku u lindëm e u rritëm, ku qajtëm foshnja e ku lozëm djem, kujtimi i atyre maleve larg të cilëve nuk rron dot mirë një shqiptar, e më tepër kujtimi e dëshira e etja e gjuhës sonë ta shtërngojnë e ta dërrmojnë me të vërtetë zemrën. Ah, malli i Shqipërisë, malli i atdheut të dashur, i shenjtë madh e dashuri e shenjtë, kush është ai shqiptar që s’e ka pasur në dhe të huaj! ” i paraprin negatives: “… kujtimi i kombit, që, megjithë ca të liga që ka, është kombi ynë,”; ku dashuria për atdheun: “Ah, malli i Shqipërisë, malli i atdheut të dashur,” i kundërvihet refuzimit të tij: “i lirë e i vetëm, larg atdheut – viset era, ndryshimi i zakoneve, ëmbëlsia e udhëtimit e njëmijë gjëra që vihen re ndër popuj të huaj, të gjitha këto ta përgëzojnë zëmrën e të bëjnë jo ta harrosh Shqipërinë, po të mos vejë tek ajo aq dendur mendja.”; ku e bukura: “…kujtimi e dëshira e etja e gjuhës sonë ta shtërngojnë e ta dërrmojnë me të vërtetë zemrën.” i kundërvihet së shëmtuarës:“…kujtimi i kombit, që, megjithë ca të liga që ka”.

Programi rrëfimtar i Subjektit – Konica, mërgimtari shqiptar: “…viset e ra, ndryshimi i zakoneve, ëmbëlsia e udhëtimit e njëmijë gjëra që vihen re ndër popuj të huaj, të gjitha këto ta përgëzojnë zëmrën e të bëjnë jo ta harrosh Shqipërinë, po të mos vejë tek ajo aq dendur mendja” i kundërvihet Objektit me vlerë – atdheut, Shqipërisë: “Duhet të jesh jashtë Shqipërisë, e të jesh larg, për të kuptuar se ç’forcë e ç’bukuri të ëmbël ka për veshët kjo fjalë: Shqipëri! Ajo më e zbrazura letër, ajo fjala më e vogël, na sjell, kur vjen nga Shqipëria, një gaz të parrëfyeshëm, se na sjell si një copë të atdheut…”.

Prej këtij teksti buron vetëdija se mekanizmat kuptimorë, që prodhojnë pasionin e krenarisë për atdheun dhe e ndërkallin tek ky diskurs, janë në thelb të njëjtë me ato që gjenden në përmasën pragmatike dhe njohëse, por të vrojtuar në një tjetër perspektivë, në atë të Faik Konicës, i cili e ndërfut në këtë lloj proze në nivel të së thënës si shkrim, por për ta tejmbarsur me pasionin e krenarisë për atdheun në nivel të thënies, për ta poetizuar si ese.

Ka një lloj pështjellimi modal tek “Malli i Atdheut”.

Në librin e sipërcituar Gianfranco Marrone shprehet: ““Makina” e modalitetit, sigurisht që është e para që priret të ndërtojë konfigurime pasionale – të duash, të duhet, të mundesh, të dish- që nga njëra anë, përcaktojnë të bërët e aktantëve (kompetenca modale) dhe, nga ana tjetër, shtypin (ngarkojnë), investojnë qenien e vetë këtyre aktantëve (ekzistencë modale) duke u artikuluar dhe mbivendosur ndryshe mes vetes”.

Konfigurimi modal tek kjo ese mund të shihet nga dy këndvështrime të ndryshme. Nga njëra anë kemi perspektivën e veprimit, ku Subjekti (Faik Konica, mërgimtari shqiptar) vë në jetë një program ndarjeje nga Objekti me vlerë (Atdheu) dhe është i pajisur me një të duash dhe të mund të bësh, domethënë mund të emigrosh.

Nga ana tjetër, pikërisht, kur projektohet ky program veprimi, që do të thotë largimi nga atdheu, kemi perspektivën e pasionit të atdhedashurisë, ku vetë subjekti (Konica, shqiptari) është i pajisur me një të duash të jesh i bashkuar me objektin me vlerë (atdheun), që ndiqet më pas nga një mund të jesh në atdhe, mund të dish të jesh shqiptar.

Modalitetet e qenies së autorit Faik Konica në këtë tekst të shkurtër nuk janë gjë tjetër veçse ulje-ngritje apo konfigurime pasionale. Kombinimi i një të duash të bësh Shqipërinë një vend parajse, me një nuk mund të bësh asgjë për të, pasi e tillë është gjendja e atdheut, nga këndvështrimi modal, mund të kuptohet si një të duash të jesh i bashkuar, por që nuk e realizon dot. Ky mosrealizim provokon pasion, mall dhe dëshpërim. Ndërsa ajo që bën më pas autori, është se ai e transferon modalitetin nga një të duash personale e subjektit në një të duhet që ka për qëllim ruajtjen e një sistemi vlerash shoqërore, që kanë të bëjnë me atdheun, Shqipërinë, dashurinë për të. Kjo ndjenjë sigurisht nuk është vetëm e Faik Konicës domethënë e subjektit. Krenaria për Shqipërinë, si pasion, varet edhe nga modaliteti apo ndjenja të mund të jesh një shqiptar i mirë, qoftë edhe larg atdheut.

Pështjellimi modal në këtë diskurs eseistik është një përbërës i rëndësishëm i subjektivitetit dhe e gjejmë jo vetëm tek aktorët (shqiptarët e mërguar) që shprehen në tekst, por edhe tek vetë e thëna (eseja) që shfaq ndjenjën e krenarisë dhe atdhedashurisë. Tek ky tekst i Konicës nuk është e vështirë të vësh re pasurinë apo tejkalimin me pasionin e krenarisë dhe atdhedashurisë, të cilat bëhen mbizotëruese. Aktantët e komunikimit – thënësi dhe thëniemarrësi – përmes këtij teksti tejmbushen me pasionet që parakuptohet se i provon aktanti kolektiv – mërgimtari mitik shqiptar. Marrëveshja e vërtetësisë dhe e ndjeshmërisë tek proza poetike“Malli i Atdheut” është një marrëveshje që lidhet mes thënësit dhe thëniemarrësit (publikut). Ajo bazohet tek ndarja e të njëjtit pasion për atdheun, thënë ndryshe, tek një ekzistencë modale e përbashkët.

Përfundimisht, eseja “Malli i Atdheut” e Faik Konicës është një thurje e mundimshme që krijohet prej përpjekjes për të motivuar thëniemarrësin – shqiptarin dhe thënësin – autorin me të njëjtat kombinime modale: të duash, të duhet, të mundesh dhe të dish të jesh një shqiptar i mirë.

Nga Jusuf Buxhovi/

Enigma e dashurisë është vetë dashuria. Ajo nuk ka kod, meqë nuk do të ishte dashuri. Kështu parafrazon Markezi dashurinë në romanin e njohur “Dashuria në kohën e kolerës”. Shkrimtari Besnik Mustafaj, në romanin e tij më të ri “Fati i marrë”, sikur të mos i besonte Markezit, ngreh çështjen e një enigme te një dashurie, e cila kohësisht ka dy pamje (njëra në mesejte dhe tjetra në shekullin e kaluar), siç ka edhe dy personazhe historike të ndërthurura në përjetimin e saj imagjinativ (Gjergj Kastriotin-Iskander beun me të bijën e Hunijadit hungarez, Idunës dhe të Benjamin Disraelit, kryeministër britanik me Hanën, një malësore nga Veriu shqiptar).

Në përputhje me prosedeun tashmë të njohur nga tre romanët e fundit, ku participimi imagjinar i shkrimtarit në ndërtimin e rrëfimit ndërthuret me anticipimin nga veprat e botuar (këtë herë novela “Historia e një mushke”) me ç’rast madje ai kthehet edhe në personazh, kërkimi i “enigmës” së dashurisë paralele: asaj mesjetare (Gjergj Kastrioti-Iskander beut me Idunën hungareze) dhe të Benjamin Disraelit me Hanën malësore, mbështetet mbi dilemën si moto të veprës se ç’i bashkoi këto martesa aq të largëta, cilat interesa fshiheshin para tyre e të ngjashme, të cilat ndiqen fillimisht nëpër rrugë historike (lufta e Skënderbeut kundër osmanëve e vetmja asokohe ndër popujt e pushtuar, dhe më vonë nëpër ato politike, nga koha e Kongresit të Berlinit e deri te pavarësia e Shqipërisë), që për referencë kanë pikëtakimin e shqiptarëve me britanikët në planin kulturor, diplomatik dhe shtetëror.

Natyrisht se në këtë vorbull të dashurive paralele, shkrimtari ndërthur personazhet historike jashtë fakteve historike, kështu që në dashurinë mesjetare shohim Gjergj Kastriotin-Iskander beun, pas takimit me Huniadin, para se të largohet nga beteja e njohur e Nishit, fillimisht të dashurohet me të bijën e mbretit hungarez, Idunën dhe mandej edhe të martohet (pas një konflikti me shumë intriga me princin grek Niketa). Ndërsa në dashurinë e vonshme, shohim kryeministrin britanik Benjamin Disraeli, me Hanën, gjatë qëndrimit në kullën e Resulajve, në kërkim të zbardhjes se një vrasjeje midis krushqve të familjes Resulaj me një tjetër te një urë kur “nga krenaria” nuk pranojnë t’ia lëshojnë rrugën njëra-tjetrës. Në këtë histori tragjike, që për Disraelin e kohës së rinisë, duket fare e pabesueshme por reale në një ambient të tillë jetësor, Hana sikur të zbriste nga bota e magjisë së përrallave, shfaqet “urë” që lidh dashuritë, pikërisht aty ku ajo jo vetëm që nuk shfaqet shlirshëm, por, në përputhje me kodin e kanunit, shkatërrohet deri në tragjicitet. Leja që Hana të shkojë me të huajin me arsyetimin thuajse mazohist të bashkëshortit “që ajo të jetë e lumtur” (shpjegimi i të cilit gjendet te impotenca), dashuria e tyre rrugës si dhe martesa para se të shkojnë në Londër, në dukje të pakuptueshme për sjelljen e një familjeje fisnore patriarkale, ndërtojnë rrëfimin e një romance ndër më të parëndomtat, që është në gjendje t’i krijojë vetëm imagjinata krijuese, gjë që arsyetojnë referenin e dilemës “si mbiu ashtu papritur në zemrën e kryeministrit britanik Benjamin Disraeli dhe të mbretëreshës Viktoria kjo dashuti e pakufijshme për Shqiptarët”, mbi të cilën ndërtohet edhe i gjithë koncepti i romanit.

Hapjën e kësaj enigme dhe dilemat që e përcjellin atë, ku ecuria e zbërthimit të saj ngrihet mbi supozimin, në dukje të një interesi politik, por që porosia përfundimtare le për të kuptuar afrinë kulturore dhe shpirtërore mbi konceptet e civilizimeve të njëjta, për të cilat edhe luftohet, siç ndodh me atë të Gjergj Kastriotit me hungarezin Huniad kundër osmanëve, shkrimtari e ka mbështetur në dy plane rrëfimtare, në dukje kohësisht të shkëputra: nga Pëkthyesi M. B. dhe Historiani D.D.

Përkthyesi M.B. në pjesën hyrëse, shfaqet “si një intrigues” i rrëfimit në raport me vetë shkrimtarin, ku edhe ndërtohet pasazhi mesjetar i dashurisë së Gjergj Kastriotit-Iskander beut me Idunën, princeshën hungareze. Përqendrimi i përkthyesit te vepra “Naltësimi i Iskanderit” dhe “ngjashmëritë” me “Historinë e mushkës”, në të vërtetë paraqesin reminishenca të historisë kulturore, shpirtërore dhe shoqërore të një shoqërie perëndimore, që arsyetojnë sjelljen e Skënderbeut nga pasha i njohur osman te kundërshtari i pushtimeve osmane, ku Shqipëria dhe shqiptarët ngritën në nivelin e një shëmbëllese ndër më të fuqishmet e kohës.

Ndërsa te Hitoriani D.D. një shqiptar, pinjoll i një familjeje të vjetër në Tiranë, të nderuar nga një brez në tjetrin dhe njëri nga nxënësit më të mirë të gjimazit “Sami Frashëri”, i cili do të vazhdojë studimet në Britani të Madhe ku edhe do të mbesë përgjithmonë, me nënshtetësi britanike, i integruar tërësisht në mentalitetin kulturor, intelektual dhe politik të Mbretërisë së Bashkuar, kemi pjesën e dashurisë së Benjamin Disraelit me malsorën Hana dhe martesën e tyre në Londër, kur ajo do të shfaqet si njëra ndër damat më të njohura të lozhës politike të kohës.

Kështu, Përkthyesi M.B. dhe Historiani D.D. ndërtojnë kornizën e tërësisë së veprës, në të cilën argumentet historike vihen në shërbim të fakteve jetësore (shoqërore, kulturore dhe poltike) që i prodhon pikërisht historia, gjithnjë si mesazhe në kuadër të realiteteve jetësore.

“Shkëputja” nga historia dhe inkuadrimi i tyre imagjinativ në narrativen e veprës, ku përsëritjet e ngjarjeve (martesat mbretërore në mesjetë dhe në rrethanat e krijimit të shteteve në shekullin e kaluar), në rastin e dhënë të martesës imagjinatave të kryeministrit britanik Benjamin Disraeli me malësoren Hana, ndërton tablonë e simbolikës mbi të cilën qëndron edhe pragmatizmi politik i kohës në raportet e shqiptarëve me rendët mbretërore (ai britanik), si një faktor historik, i një kujtese nga lashtësia mbretërore dardane, maqedone, epirote dhe ajo e Skënderbeut, ku edhe mund të zbërthehet enigma e kodit të dashurisë midis një kryeministri britanik dhe një malësoreje shqiptare, si një avanturë që del jashtë koncepteve shoqërore dhe kulturore të kohës në njërën ose në tjetrën anë, por si të tilla, antagonizmi i kthen në monument letrar?…

Në fund, duhet thënë se, Mustafaj, romancën e dashurive historike, të parën e llojit të tillë në letrat tona, slilistikisht e brumos me filigraniznin e njohur nga romanët e fundit, gjë që veprës i jep një peshë të veçantë artistike.

Nga ERNESTO GALLI DELLA LOGGIA – “Corriere della Sera”, 5 tetor 2023 – Përktheu: Eugjen Merlika 

Pak herë, si në këto kohë ka ndodhur që të jetë ndjellur dhe thirrur “detyra e kujtesës”, megjithatë asnjëherë si sot për kujtesën, e pra për të shkuarën, duket se është humbur çdo njohuri e gjallë dhe e vërtetë. Kështu sot të paktë janë ata që kujtohen për historinë tonë, aq më pak për një pikë qenësore të saj: raportit të ngushtë që ajo histori ka themeluar ndërmjet armëve dhe demokracisë, ndërmjet luftës  dhe lindjes së regjimeve demokratike  të kontinentit tonë.  

Lufta e parë botërore, për shëmbull, pa tjetër qe një ”plojë e kotë”, përveç zanafillës së shumë pështjellimeve që sollën njëzet vite më vonë në të dytën: megjithatë ajo qe n’Evropë edhe origjina e shëmbjes së tre peranorive reaksionare e lindjes së një numëri të mirë shtetesh, nga Estonia në Çekosllovaki, nga Polonia në Hungari. Shtete kombëtare e të pavarur: dy cilësi vendimtare për të bërë të mundur një regjim demokratik.

Por nëse në Evropën e sotme një regjim i i këtillë është rregulli,  nëse në kontinentin tonë kulturat politike të së djathtës e të së majtës kundërdemokratike, në fakt janë fshirë, merita (a mund t’a përdorim këtë fjalë?) është e vështirë të mos i njhet përfundimit si të luftës së tmerrshme që zotëroi nga 1939 deri në 1945, si  atij lloj vazhdimi jo të luftuar që qe “lufta e ftohtë”: dy fakte që së bashku përcaktuan fitoren përfundimtare (në rastin e dytë mbi Bashkimin Sovjetik) të Shteteve të Bashkuara. Deri në prova të kundërta, vetëm nga një nyje e tillë ngjarjesh të zotëruar tërësisht nga përmasa luftarako-ushtarake ka lindur demokracia evropiane që njohim prej dhjetëvjeçarësh. Edhe njëherë, siç e donte urtësia greke, “polemos” lufta, është treguar “zanafilla e të gjitha gjërave”.

Ky fakt i vetëm do të duhej të  shtynte në ndonjë përsiatje (të trishtueshme sa të duash por realiste) të gjithë ata të cilët mendojnë se  lufta përbën në vetvete një të keqe. Sigurisht që është ashtu. Por herë herë përveç asaj nuk ka asgjë tjetër të aftë për të shmangur një të keqe edhe më të madhe. Hera herës për të shmangur humbjen e lirisë, mënjanimin e një jete në skllavëri, pritmërinë e shfarosjes së popullit tënd e të kulturës së tij, është e mundur vetëm duke përballuar rrezikun e vdekjes ose atë të vrasjeve.

Të vrasësh edhe civilë të pafajshëm , edhe gra, pleq e fëmijë, të vrasësh për të vrarë. Pra të kryesh atë që sot tre katër traktate apo marrëveshje ndërkombëtare i përcaktojnë si krime lufte. Si ata që, duke i qëndruar kritereve të sotme, pa dyshim kryen fitimtarët e luftës së dytë botërore, Aleatët, pa fitoren e të cilëve, nuk do të kishte patur sot demokraci n’Evropë.

Në krye të një Britanie të Madhe, të mbetur vetëm kundër Raihut të Tretë, zot të Evropës. Churchill-i në fillim të 1941 u bind se e vetmja përgjigje e mundëshme do t’ishte  “an absolutely devastating exterminating attack” mbi Gjermaninë nga ana e bombardierëve të rëndë anglezë. Programi u çua në fund. Në 400.000 mësymje Royal Air Force hodhi mbi territorin armik një milion tonelata bomba. Shumë qytete gjermane u rrafshuan, duke parë të vdisnin në një natë të vetme një të tretën e banorëve të tyre. Në gjithësi humbën jetët 600.000 civilë gjermanë e në fund të luftës numëroheshin diçka si 7 milionë e gjysëm të pastrehësh. Praktikisht – siç lexohet në një libër prej të cilit janë nxjerrë të gjitha këto të dhëna, Historia natyrore e shkatërrimit e W. G. Sebald, Adelphi botime – në Gjermani “jeta qytetare pothuajse ishte fshirë”.

Në një skenar rrënqethës që këto faqe na rikthejnë në hollësitë e teknikave të bombardimeve, për shëmbull me bomba me fosfor, enkas të ndërtuara për të vrarë sa më shumë njerëzish të mundëshëm. Në “operazionin Gomorra” mbi Hamburgun, një lloj ere zjarri u derdh nëpër rrugë me shpejtësi njëqind e pesëdhjetë kilometra n’orë, asfalti i tyre u shkri, trupa të shqyer tmerrësisht u katandisën në një të tretën e madhësisë së tyre natyrore. Jo pak të mbijetuarish ranë në një gjëndje çmëndurie. 

Qe një lloj lufte çnjerëzore, karakteri i së cilës shkaktoi dyshime e kundërshti morale që u ndjenë edhe në Dhomën e Lordëve dhe në vetë rradhët e forcave t’armatosura. Nuk është e rastit që asnjëri nga antarët e ekipeve të bombarduesve anglezë – humbjet e të cilëve në veprime arritën përqindjen e llahtarëshme të 60 % – , asnjëri  prej tyre nuk pati asnjë lloj shpërblimi në vlera. Ishte një shënjë e vetëdijes se ajo që kishte dodhur meritonte vetëm harresën.

Një luftë çnjerëzore, sigurisht. Por është kjo luftë, edhe kjo lloj lufte, që është në zanafillën e demokracisë n’Evropë: duhet t’a dijmë e të mos e harrojmë. Pë të shpëtuar kështu të gjithë e gjithshka? Sigurisht jo. Më shumë për t’u bindur se jeta e popujve dhe e kombeve, politika, historia, janë gjëra mallkueshmërisht serioze e shumë shpesh tragjike: ku pothuajse kurrë e keqja nuk mund të mundet nga e mira, ku për të pohuar arsyet e saj edhe e mira është shtrënguar të përdorur mjetet më të diskutueshme. Gjëra mallkueshmërisht  serioze e tragjike që nuk durojnë moralizmat e kollajta të shprehura ulur në një tryezë të studios, dhe as thirrjet sharëse të bërtitura nëpër varganet e njerëzve. Ndoshta , ndonjëherë, as nga vendimet e gjykatave.

“Corriere della Sera”, 5 tetor 2023 – Përktheu: Eugjen Merlika