Luan Çipi/

Isa Boletini ka lindur në fshatin Boletin të Shalës së Bajgorës të Kosovës, më 15 janar 1864 dhe u vra nga Malazezët në Podgoricë, më 23 janar 1916. Ai rrjedh nga një familje e njohur për patriotizëm si në Mitrovicë ashtu edhe në tërë Vilajetin e Kosovës. Isa është një nga luftëtarët kreshnik të paepur të periudhës së Pavarësisë, legjendë historike për shqiptarët.

Ka qenë ushtarak, në Ushtrinë Osmane, prijës i kryengritjeve popullore shqiptare në Vilajetin e Kosovës dhe figurë e atdhetar i shquar, strateg popullor, organizator e udhëheqës i lëvizjeve për çlirim e bashkim kombëtar, Hero i Popullit Shqiptar..

Mbiemri i familjes Boletini është Maksutaj, vendosur në fshatin Isniq të Deçanit. Më vonë migruan drejt fshatit Boletin, prej nga merituan edhe mbiemrin.

Në moshën 17 vjeçare mori pjesë si luftëtar i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në betejën e Slivovës (22 prill 1881) kundër forcave osmane. Përkrahu Haxhi Zekën dhe atdhetarët e tjerë në themelimin e Lidhjes Shqiptare të Pejës (1899-1900) dhe në qëndresën e saj kundër sunduesve osmanë dhe qarqeve shoviniste fqinjë. Ai mori pjesë në atë kuvend në krye të delegatëve të Mitrovicës .

Mbështeti rilindësit shqiptarë, veçanërisht për shkollat, madje ndërtoi shkollën e parë në gjuhën shqipe për Boletinin e Shalës.

Në vitin 1902 u hap lajmi në të gjithë Kosovën se së shpejti në Mitrovicë, Rusia do të hapte një konsullatë. Qëllimi i saj ishte për t’i shkuar në ndihmë Serbisë. Në atë kohë Isa Boletini, sa e mësoi atë lajm, i çoi fjalë Valiut duke i thënë se ai nuk do ta lejonte që të hapej konsullatë ruse në Mitrovicë.

Në Stamboll më 1902 Isa Boletini nga Sulltan Abdul Hamiti II, ishte emëruar Komandant i Gardës së tij personale, e cila ishte njësia më speciale që kishte Perandoria. Natyrisht, sipas traditës, gardistët gjithmonë ishin shqiptarë të rekrutuar me kujdes. Isa Boletini i kaloi katër vite në këtë detyrë për të cilën gjë Sulltani ia dha titullin bej. Qëndroi në këtë pozitë deri më 1908, kur në nëntor ai i kundërshtoi Sulltanin dhe i dhá përkrahjen Revolucionit Xhonturk. Ishte një nga organizatorët e Kuvendit të Ferizajt (1908) që luajti rol të rëndësishëm në shpalljen e Kushtetutës. Po me kohë, zbuloi pabesitë antishqiptare dhe iu kundërvu politikës reaksionare e antishqiptare të xhonturqve. Kur Xhavid Pasha dërgoi 7,000 burra me në krye Dervish pashën drejt Shqipërisë që të nënshtronte Kosovën, Isa Boletini me një grusht burrash organizuan një mbrojtje të guximshme. Gjatë dëbimit trupat osmane dogjën kullën e familjes së tij në shenjë hakmarrje. Armiqësia ndaj serbëve kulmoi më 1908, kur Isa me njerëzit e vet çarmatos bandat serbe të komanduara nga konsulli rus i asaj kohe, të furnizuara me armë po nga Rusia. Në 1909 Boletini udhëhiqte betejat nga Prishtina në Prizren e më tej. Ai luajti rolin qendror si kryetar i kryengritjes të përgjithshme në pranverë të 1910, kur udhëhoqi luftëtarët, në betejat e zhvilluara me ushtrinë turke në zonat Shtimlje-Carralevë, ku turqit thyhen keqas.

U dallua si udhëheqës e organizator i kryengritjeve të mëdha popullore anti osmane të viteve 1910-1912. Mbështeti kryengritjen anti osmane të v. 1911, udhëhoqi forcat kryengritëse në zonën Drenicë-Mitrovicë dhe Podujevë-Prishtinë më 1912. Gjatë Luftës Ballkanike në tetor 1912, u vu në krye të çetave të armatosura vullnetare për mbrojtjen e trojeve shqiptare kundër pushtuesve serbë. Në këtë periudhë emri i tij u lakua e komentua shumë në shtypin e kohës i lidhur me betejat e Cernalevës, Kaçanikut, Shkupit dhe të Kalasë së Mitrovicës, ku gjeti vdekjen edhe konsulli rus që ndihmonte serbët në operacionet kundër shqiptarëve.

I zgjedhur si delegat i Kosovës, në krye të 100 luftëtarëve kosovarë ai u nis për në Vlorë në Nëntorin e vitit 1912. Në sheshin e flamurit për herë të parë ai u takua me Ismail Qemalin. Shtrëngimin e dorës së tij Isa Boletini e shoqëroi me urimin “Të lumtë dora Ismail Qemali” dhe mori prej plakut të urtë të Vlorës vlerësimin më të lartë për kontributin që ai kishte dhënë për shpalljen e pavarësisë “Ti më dhe krahun e fuqishëm, Isa Boletini”.Në ditët e Pavarësisë, në krye të përfaqësuesve të Kosovës, u ndodh përkrah Ismail Qemalit në Vlorë dhe mori pjesë aktive në organizimin e forcave të armatosura për mbrojtjen e Qeverisë së Përkohshme të Vlorës. Këtu ngarkohet dhe krijon Gardën e parë të Ushtrisë Shqiptare, duke vendosur rregull në disa zona të jugut e duke mbrojtur zonat e bregdetit nga forcat greke. Më 1913, si anëtar i delegacionit shqiptar e përfaqësues i Ushtrisë Shqiptare, së bashku me Ismail Qemalin, shkoi në Londër, ku protestoi me forcë kundër vendimit të Fuqive të Mëdha, për copëtimin e Shqipërisë. “Baca Isë” është bërë i njohur edhe për ndodhinë që i ngjau në Londër: Teksa delegacioni shqiptar shkonte të takonte Eduard Grejin, Ministër i Jashtëm i asaj kohe i Mbretërisë, roja i kërkoi Isait me xhentilesë që të dorëzonte revolverin. Isai u bind pa fjalë. Pas bisedimeve Grej, si një anglez i vërtetë, bëri shaka: “Nesër gazetat do të shkruajnë se atë, që nuk e bëri dot ushtria e pamat osmane, e bëra unë, Isa Boletini u çarmatos vetëm në Londër!” Thonë se Isai është përgjigjur: “Jo besa, as në Londër!” Dhe ka nxjerrë një tjetër revolver, që e mbante diku fshehur.Në takimet e shpeshta në Londër, “Gjenerali me qeleshe të bardhë”, la një mbresë të fortë të zakoneve shqiptare, ku askush nuk mund ta shihte pa e admiruar atë. Ai u kthye në Shqipëri, dhe më pas, trupat e tij mbrojtën edhe Princ Wilhelm Wiedin, deri në nisjen e tij nga Shqipëria Kjo dhe me mbështetjen e kolonelit holandez Thomson, me të cilin krijon xhandarmërinë e parë shqiptare. Më vonë Isa Boletini kaloi përsëri në Kosovë, ku organizoi qëndresën popullore kundër pushtuesve të rinj serbo-malazezë. Duke e kaluar jetën në luftë e përpjekje, po kurdoherë dhe me urtësinë e tij, që i dha gvetes gjithnjë autoritet të madh, si udhëheqës i shquar popullor.Isa Boletini e lidhi jetën e tij e të familjes dhe krejt pasurinë e tij të konsiderueshme, me fatin e atdheut, dashurinë e besnikërinë ndaj të cilit e shprehu me fjalët “Unë kam ngrit krye për hakin e Shqipnis. Nuk lypi shpërblime për vete. Unë jam mirë kur asht mirë Shqypnia!”. Vendimet e padrejta që mori Konferenca e Londrës duke lënë jashtë kufijve më shumë se gjysmën e kombit shqiptar, përforcoi bindjen tek Isai se një padrejtësi të tillë do ta zgjidhte vetë populli shqiptar. Fillimi i Luftës së Parë Botërore e gjeti Isa Boletinin në Malësinë e Gjakovës. Përqendrimi i forcave ushtarake serbe e malazeze në kufirin shqiptar dhe bashkëpunimi i tyre me reaksionin brenda vendit e detyroi Isanë të linte Krasniqen e të zbriste në Shkodër, tashmë në gjendje të rëndë shëndetësore e në kushte tejet të vështira ekonomike, pasi gjithë pasurinë e tij e kishte vënë në shërbim të luftës për liri e pavarësi.Në qershor 1915 forcat malazeze rrethuan Shkodrën. Për të mos rënë në dorë të tyre, Isai kërkoi strehim në Konsullatën Franceze në Shkodër dhe i kërkoi nënkonsullit që ta ndihmonte për t’u larguar në një vend asnjanës ose të ndërhynte pranë qeverisë së Malit të Zi dhe Serbisë që të lejonin kthimin e tij pranë familjes në Mitrovicë. Në qoftë se nuk do t’i realizoheshin kërkesat, Isai kishte vendosur që me çdo sakrificë të çante natën rrethimin e forcave malazeze e të largohej nga Shkodra. Por, qeveria franceze vendosi t’ia dorëzojë Isa Boletinin Malit të Zi, duke u bërë kështu drejtpërdrejtë pjesëmarrëse në krimin e shëmtuar që serbo-malazezët kryen ndaj Isait, te Ura e PodgoricësMë 23 janar 1916 u vra pabesisht nga shovinistët malazezë në Podgoricë, së bashku me të bijtë Halilin dhe Zahidin, nipërit Jonuzin dhe Halitin dhe tre luftëtarë të tjerë.Janë madhështore, legjendare e heroike çastet e fundit të jetës së tij: “I futur në kurth, nga Malazezët, Isa Boletini qëllohet nga të gjitha anët me plumba, por nuk bie, teksa arrin të qëllojë deri në fund mbi ekzekutorët e vet. I bërë copë nga predhat, ai nuk shtrihet, nuk nxjerr zë, nuk dridhet, nuk bën asnjë hap pas, si të ishte prej shkëmbi. Dikur plagët e rrëzojnë në gjunjë, por sërish ai arrin të mbajë armën në duar duke qëlluar… Dhe në momentin që dora e djathtë i copëtohet, e kalon revolen në të majtën…”.Vrasësit e njeriut më të fortë në krah të Ismail Qemalit, njeriut që shpalli Shqipërinë të pavarur, ishin xhandarët malazezë, të urdhëruar nga qeveria e këtij vendi, të cilët edhe pse në luftë për ekzistencë e të mundur keqas nga Austro – Hungarezët, ende si armik kryesor quanin, shqiptarin e rrezikshëm Is Boletini, kurse ata që e prenë në besë atë, ishin disa diplomatë francezë. Varrimi u bë në Podgoricë dy ditë më pas, me pjesëmarrjen e mijëra shqiptarëve banorë të zonës. Nasuf Dizdari nga Shkodra mbajti një fjalim para se arkivoli i Boletinit të futej nën dhe. Gjithsesi askush nuk besonte për vrasjen e Boletinit, pasi nuk ishte hera e parë që lajmet e bënin të vrarë. Po kështu nuk u besua dhe një komunikatë zyrtare e Ushtrisë Austriake, që jepte lajmin e vrasjes së tij “gjatë një përpjekjeje me malazezët”. Eshtrat e tij u transportuan në Boletinin e çliruar, shumë më vonë, më 25 shtator 2004.Isa Boletini i dha kuptim luftës së shqiptarëve për Shqipëri të përbashkët. Vepra e Isa Boletinit është nderuar në çdo kohë në gjithë etninë Shqipëtare. Emrin e tij e mbajnë shkolla, rrugë, lagje e sheshe. Sot në Mitrovicë “Kulla e Isë Boletinit” njihet e mirëmbahet si Muze Kombëtar. Gjithashtu ka një batalion special të Ushtrisë Shqiptare, të instaluar në Irak, që mban emrin e Isa Boletini.

Për hartimin e këtij jetëshkrimi simbolik u shfrytëzua interneti, Wikipiedia dhe shkrimet e kujtimet e Tafil Boletinit, Skënder Luarasit, Fatos Baxhakut, Mimoza Dajçit, etj.

Foto: Besian Haklaj

Dr. Gëzim Puka/

Fadil Karakaçi, një emër shumë pak i njohur në letrat shqipe. Ndërsa po bënim një studim për disa periodikë shqiptarë, fillimisht në faqet e revistës “Kultura Islame”, e cila qarkulloi në vitet ’39 – ’44, gjetëm një artikull të këtij autori. Shkrimet e tij në ato numra përqendroheshin më shumë tek çështje të linguistikës. Duke e thelluar kërkimin bibliografik na rezultoi se ky autor kishte botuar disa shkrime, në po ato vite, në organe të tjera periodike, si tek: “Shkëndija”, “Tomori”, “Tomori i vogël”, “Balli i rinisë”, “Shejzat” e më vonë në Itali tek “Trapani Nuova”. Ndërsa u befasuam edhe nga titulli i një drame, “I nemici del popolo”, botuar nga një shtëpi botuese italiane në vitin 1957.

Kërkuam disa gjurmë të Karakaçit në Itali, ku mësohet të ketë mbaruar studimet e larta dhe ku më vonë mori edhe statusin e refugjatit politik.

Një tjetër fakt që na duket interesant për t’u përmendur, përveç studimeve universitare në Itali, është edhe se ai ishte biri i një hoxhe të njohur në Shkodër, Hafiz Jusuf Muharrem Karakaçi (1863-1945).

Kështu kompozuam një skicë studimore për këto shkrime në dukje kaotike, por që dëshmojnë interesin e gjerë të këtij autori për letërsinë dhe gjuhën shqipe. Mund të veçohen disa nga sprovat e tij të botuara aty-këtu, si: Eurythmi (Kultura Islame 1940), Ekloget e Virgjilit (Shkëndija 1941), Sidomos (Balli i Rinisë, 1942).

Më së fundmi, duke gërmuar nëpër arkiva, gjeta edhe një formular aplikimi ku ka një foto të Fadil Karakaçit, të bashkëshortes italiane dhe të bijave.

Kosta Nake/

Pasi ka pranuar ndarjen e shpirtit nga trupi, duke përdorur një mjet kafkian, autori e rikthen Kristofor Dukën mbi tokë, jo vetëm për të parë ç’ndodh pas vdekjes së tij, por edhe përë të bërë një retrospektivë të krejt asaj që e çoi në ndërprerjen e papritur të jetës. Nëse te Kafka Gregor Zamza kthehet në një kandërr të shpifur që nuk e komandon dot veten mbi ato putërzat e vogla, te Virion Graçi shpirti merr trajtën e një sfere, të një topthi bilardoje, të një unaze të shtypur si elips, ose të një shtëllunge resh dhe lëviz lirisht duke iu larguar rrezikut të qenve, ndërsa kur e sheh veten në sipërfaqe pasqyrore, duket si një vijë e verdhë, e valëzuar, pa fillim e pa fund. Gjithsesi hapësira e lëvizjes është e kufizuar te një shtyllë telefonike mememce, te një dëllinjë, te një pyll. Këtij territori do t’i shtohet më pas edhe brezi me fidanët e rinj dhe trupi i vajzës.

Ky ndryshim i papritur metamorfik, i realizuar me metafora dhe simbole, është vetëm një teknikë e gjetur artistike, jo për të depërtuar në filozofinë e jetës dhe të vdekjes, por për të lëvizur lirisht në mjedisin e sotëm shqiptar ku sistemi burokratik i Kafkës ia ka dorëzuar pushtetin sistemit të interesave që burojnë dhe ushqehen nga lufta politike të cilat e depersonalizojnë individin në mënyrën më të dhimbshme. Nëse te “Metamorfoza” e Kafkës krijohet një atmosferë mistike që e izolon Gregorin nga familja dhe shoqëria dhe e vë përballë pyetjeve filozofike që reflektojnë kuptimin e jetës, te romani “800 hapa larg Venerës” nuk ndryshon asgjë, jeta vazhdon normalisht. Tek ne, kur vdes dikush, përdorim shprehjen “ish njeri, u bë llaf”, por Kristofori nuk dëgjohet askund as si llaf. Ky ndryshim i madh me shpërfillje të njeriut dhe fatit të tij që ka ndodhur në shoqërinë e ditëve tona nuk mund të mos përcillet me të gjitha mjetet që ofron humori, ironia, sarkazma dhe grotesku duke filluar që nga fjalia e parë që ngre siparin e librit, duke vazhduar me hipokrizinë e fjalimit të përmortshëm, me zbulimin e marrëdhënieve të Kristoforit me bashkëshorten Zana, me reklamën e shërbimit funeral, me citimet e herëpashershme jo të filozofëve, por të pijanecëve, me qentë përgjues që e rrezikojnë shpirtin e Kristoforit dhe janë qen me dy këmbë, me ngrënien e pjeshkës së shokut, me qasjen ndaj rulove, me epitafet prekëse që qëndrojnë mbi varre të njerëzve problematikë, me përmendjen e shpeshtë të shpejtësisë së erës që matet me milimetra për orë, etj.

Ç’ishte kjo vdekje e papritur e punonjësit të urbanistikës në bashkinë e qytetit? Ishte goditje stresi për shkak të largimit nga puna. Kur ndërrohet forca politike që administron jetën e një qyteti, dihet se ç’ndosh, spastrohet administrata nga punonjësit e forcës humbëse të cilët nuk ka status që i mbron dhe i shpëton. Ishte një deklarim verbal i kryetarit të bashkisë për atë që ndodhi, i kërkoi të ndryshonte listat e ndihmës ekonomike për të kënaqur votuesit e fituesit, “bëje, ose liro karrigen!” kjo është praktika e punës. Ky fat e pret edhe inxhinier Tekiun, i paralajmëruar, me një hapësirë të vogël kohore midis të dy punonjësve që janë në listën ku emrat kanë vijë të kuqe.

Vëzhgimet e shpirtit të Kristoforit kalojnë përtej jetës familjare dhe ecurive të punëve bashkiake, ato rrokin një panoramë të gjerë të jetës shqiptare dhe këtu mund të përmendim analizën sarkastike për folëset kukulla të televizionit, për ironinë në qasjen ndaj kronikës së zezë, për vlerat e dëllinjës, për perceptimin e ri të shprehjes “jetë qeni”, për goditjet e shtyllës në ndeshjet e futbollit, etj. Paralelisht ka dhe probleme të mprehta siç është ngujimi i fëmijëve dhe pamundësia e tyre për të shkuar në shkollë, afishet dhe mesazhet kërcënuese të grupeve mafioze, fanatizmi partiak i sjellë nëpërmjet komandant Adufit, ngjallja e kukunjve nacionalistë grekë kur ngritja e flamurit i takon një fëmije shqiptar për shkak të rezultateve më të larta, etj.

E reja dhe e pamunduara që ndodh me shpirtin vëzhgues të Kristoforit është zbulimi i një skene erotike të një impotenti të moshuar dhe një të riu që i përgjon, madje arrin të mësojë se kjo marrëdhënie ka përfunduar me vrasje dhe me përpjekje për të fshehur gjurmët e krimit. Prej këtu fillon një linjë e re me premtim për ta pritur me vite daljen e shpirtit të vajzës prej varrit duke i dhënë veprës një tjetër përmasë humane dhe një përsiatje për lumturinë që lidhet me moshën dhe jo me pozitën shoqërore dhe depozitat bankare. Filozofisë së pritjes i shtohet qasja e rrezikshme ndaj anekdotave dhe kufiri i vështirë mes dëshirës dhe detyrës, mes përvojës dhe intuitës.

Rrëfimi karakterizohet nga përdorimi i vargjeve të pasur të enumeracioneve, veçanërisht ato me folje që i japin dinamizëm krejt veprës dhe faqet e librit i shfleton pa e kuptuar. Dhe kur arrin te faqja e fundit e veprës, me siguri do të mendosh pozitivisht: janë shkrimtarët, poetët dhe artistët syri i vëmendshëm i Shqipërisë, janë ata idealistët që nuk i zvetënon paraja, janë ata atdhetarët që ruajtjen e vlerave nuk e shkëmbejnë me krijimtari surrogato.

(Romani “800 hapa larg Venerës” i Virion Graçit, Onufri 2020)

Jacqueline Kapaj-Vieira/

On June 6th, 2024 the Albanian American Educators Association hosted a show with the National Ballet of Kosovo called Migrations at Manhattanville University in Purchase New York.

A powerful performance choreographed by Arbresh-descent dancer Antonio Fini captivated a sold-out crowd. The show, “MIGRATIONS”, explored the universal theme of migration through the language of movement, highlighting the experiences and challenges faced by migrants across the globe.

The performance featured a full cast of 25 talented young dancers from Kosovo who brought the story to life. The dancers seamlessly blended traditional Albanian song and music with graceful folk, ballet and modern dance movements, creating a deeply moving and captivating experience for the entire audience.

In addition to the stunning performance, the Albanian American Educators Association (AAEA) presented the Arts Enrichment Award to Gezim and Angjelina Nika, along with their children Eliverta, Daniala, and Jason. The award recognizes the Nika family’s artistic and significant contributions to the performing arts and the Albanian community for over 20 years. Setting the stage for the performance, Blendor Marku, took the audience on a journey with his beautiful chifteli playing.

Jacqueline Kapaj-Vieira, President of the AAEA, spoke eloquently about the impact of teachers and the arts. “One can never underestimate the impact of a teacher,” she stated. “Teachers make a difference in the lives of their students every day, and the performing arts offer a unique blend of personal growth, social connection, and a deeper appreciation for the world. They can leave a lasting impact on someone’s life, shaping who they are. The work of the Nika family certainly makes that impact.”

The evening was a testament to the power of human potential and how the performing arts and education truly makes a difference.

Albin Kurti/

Me dhimbje të thellë morëm lajmin për ndarjen nga jeta të Rexhep Ferrit, piktor, profesor dhe shkrimtar. Ju shpreh ngushëllimet më të sinqerta familjes Ferri dhe gjithë komunitetit artistik në emër të popullit dhe qeverisë së Kosovës.

Rexhep Ferri, i lindur në vitin 1937 në Kukës, jetoi dhe punoi në Prishtinë. Ai u diplomua në Akademinë e Arteve të Bukura në Beograd në vitin 1966 dhe përfundoi masterin në vitin 1970. Që nga viti 1974, ishte profesor në Fakultetin e Arteve në Universitetin e Prishtinës. Në vitin 1996 u zgjodh anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës, dhe në vitin 2000 u bë anëtar i rregullt.

Rexhep Ferri organizoi shumë ekspozita të pavarura kombëtare dhe ndërkombëtare dhe mori pjesë në ngjarje të rëndësishme artistike në Kosovë dhe jashtë saj. Në vitin 1971, ai u nderuar me Çmimin e Dhjetorit për kontributin e tij në artin figurativ.

Përveç veprave artistike, ai ka botuar edhe poezi, ese dhe romane që pasurojnë trashëgiminë tonë kulturore.

Në vitin 2021, ai u nderua me Çmimin Kombëtar për Vepër Jetësore “Muslim Mulliqi” nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, që iu dorëzua në vitin 2022. Më 26 gusht 2023, kisha nderin ta takoj personalisht dhe të bisedoj me të për artin dhe trashëgiminë kulturore, një takim që nuk do ta harroj asnjëherë dhe do ta mbaj si kujtim të veçantë.

Kontributet e tij si pedagog dhe anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës kanë lënë një trashëgimi të pasur artistike dhe edukative. Kosova humbi familjarin e dashur, Akademikun, Profesorin, shokun, kolegun dhe një nga figurat më të rëndësishme të artit dhe kulturës. Do të kujdesemi që vepra e tij të dokumentohet, të mbrohet dhe të njihet e studiohet nga gjeneratat e reja.

Ngushëllimet tona më të sinqerta për familjen, miqtë dhe të gjithë ata që patën nderin ta njohin dhe të punojnë me të. Le ta kujtojmë dhe nderojmë gjithmonë jetën dhe veprën e Rexhep Ferrit.