Dr. Dorian Koçi/

Fillimi i shekullit të XIX përkon me fundin e shekullit të Arsyes dhe fillimin e Romantizmit në Europë. Përmirësimi i kushteve tekonologjike bëri të mundur dhe përhapjen e dukurisë së udhëtimit dhe kontaktit me kulturat e reja. Një nga vendet që sipas Edward Gibbonit , autorit të librit historik me 10 vëllime “Rënia dhe tkurrja e Perandorisë Romake” (1776) ishte një vend që mund të shihet nga brigjet e Italisë, dhe njihet më pak sesa brendësitë e Amerikës”[1] (Shënimet e Çajld Harold. Tiranë: 1973, fq 204 , përkthyer nga Skënder Luarasi) ishte Shqipëria. Në vitin 1809, siparin e udhëtimeve në Shqipëri dhe rizbulimin e saj në Europë e hapin Lord Byron dhe Hobhouse që vizitojnë Ali Pashë Tepelenën në vendlindjen e tij në Tepelenë.Udhëtari dhe poeti i njohur romantik G.G. Byron (1788-1824) përshtypjet dhe eksperiencat e veta nga udhëtimi i tij në Lindjen e Afërt ku përfshihej dhe Shqipëria e asaj kohe i përjetësoi përgjithmonë në veprën e vet poetike “The Pilgrimage of Child Harold” (1812), vepër e cila e bëri atë të famshëm jo vetëm në rrethet letrare të Londrës por dhe në letërsinë botërore. Ndërmjet referencave dhe përshkrimeve të jetës shqiptare, poeti i madh romantik anglez përshkruan dhe gratë shqiptare. Ky është nga imazhet dhe përshkrimet e para të gruas shqiptare që përcillet në kulturën europiane. Gruaja shqiptare në atë kohë jetonte në një shoqëri tipike patriakale siç ishte shoqëria e Perandorisë Osmane, ku nuk kishte shumë dallim mes grave të mileteve që përbënin shoqërinë e Perandorisë Osmane. Mes gjithë epiteteve lavdërues për bukurinë e tyre, gjë për të cilën bien dakord pothuajse gjithë udhëtarët e huaj të shekullit të XIX, të bie në sy një përshkrim që ai i bën tërthorazi statusit social të tyre ku i përshkruan si“tamed in their cave”- në kafaz mësuar, një figuracion që vështirë ti përshtatet natyrës së butë femërore. Në pak rreshta Bajroni rrëfen statusin social të gruas shqiptare që sdel dot vetëm pa shoqëri dhe pothuajse gjithmonë e mbuluar. Në të njëjtën kohë ai gdhënd dhe tiparin e besnikërisë dhe përkushtimin ndaj fëmijëve dhe familjes.Në këtë vend s’i ndihet zëri gruas:E mbyllur, s’del dot pa çarçaf e rojë,Mësuar në kafaz, as do të dalë;Njëjt vetëm ia jep trupin dhe zemrën,Atij q’e ka pranuar zot e burrë;E lumtur në detyrë amtare t’ëmbël— Në më të shenjtën përmbi gjithë ndjenjat— Me gjin’ e saj e rrit fëmin’ e saj,E nuk e lë t’u bindet epsheve më t’ulta.[2](Bajron. Çajld Harold. Tiranë: 1973, përkthyer nga Skënder Luarasi)Në të njëjtën kohë kemi dhe përshtypjet e Konsullit francez në Janinë (1806-1814) Francois Pouqeuville, për femrat shqiptare. Francois Pouqeuville kishte studiuar për teologji, por shpërthimi i Revolucionit Francez e bën që të ndërpresë studimet në seminar dhe të vazhdojë studimet në mjekësi. Ai ishte pjesëtar i ekspeditës shkencore franceze në Egjipt dhe i tërhoqën vëmendjen profesionet e tjera si gjeologji, etnografi, etnopsikologji, histori të disa popujve të Ballkanit, veçmas të grekëve dhe të Greqisë. Pouqeuville për afër nëntë vjet qëndron pranë Ali Pashë Tepelenës në Janinë (mars 1806-shkurt 1815), si konsull i përgjithshëm frëng, kohë në të cilën shkruan dhe veprën e tij të madhe “Udhëtime në More, Shqipëri dhe Perandorinë Otomane” .” . Përveçse shënimeve historike, diplomatike e kulturore ai ka lënë dhe disa përshkrime rreth femrës shqiptare, të cilat i shikon si amazona moderne. Përshkrimi i tij sa i përgjigjet realitetetit po aq ka dhe ngjyrime orientalizmi. Në kundërshtim me Bajronin, Pouqeuville nënvizon faktin se ato nuk mbulohen dhe i gdhënd me penën e vet si hyjnesha të bukurisë dhe gjuetisë.“Armëmbajtëse tek Skipëtarët e Drinit, vështrimi i tyre krenar, ecja kryelartë tregojnë se ato janë bashkëshortet dhe nënat e atyre burrave kalitur në sfilitje, mësuar me rreziqet, që po aq sa nuk njohin kënaqësitë e jetës, po aq shpërfillin edhe vetë vdekjen si të mos ishte gjë. Kur shtegtojnë, me brezin gjithë pisqolla, shoqëruar nga qen të tmerrshëm që i nënshtrohen zërit të tyre, i merr për Dianë a për shoqet e veta…I sheh në luftëra kur vatra atërore kërcënohet, amazona të reja tek zënë vend në radhët e luftëtarëve dhe tek i cysin këta për të bërë kërdinë. Të krishtera apo muhamedane, asnjë prej tyre nuk mban perçen e sajuar nga xhelozia orientale; të bukura, gjithë ndrojë e dëlirësi, veç i kushtohen një familje të shumtë…”[3]( Fotaq Andrea. Pena të arta franceze për shqiptarët.(1332-2007). GentPrint, Tiranë:2009)Gjithësesi të dy autorët nënvizojnë faktin e besnikërisë ndaj familjes, klanit dhe fisit të vet. Në vitin 1803 gjatë rrethimit të Sulit kish ndodhur një ngjarje tragjike që frymëzoi dhe piktorët e mëvonshëm europianë pasi lexuan librin e Pouqeuville, “Udhëtime në More, Shqipëri dhe Perandorinë Otomane” dhe Historinë e Sulit. Në datën 25 dhjetor 1803 , malësorët trima të Sulit nënshkruan aktin e kapitullimit para Veli pashës, i cili pranoi kushtin që ata të largoheshin jashtë kufijve të pashallëkut. Në këtë pikë të marrëveshjes nisi dhe një nga keqkuptimet më të mëdha, mids Ali Pashës dhe suliotëve , pasi ky dëshironte që ata të vendoseshin brenda kufijve të pashallëkut , pasi e dinte që nëse do të largoheshin , suliotët do të ishin kundërshtarë të përjetshëm të tij. Ali Pasha premtoi se do t’u krijonte kushte jetese, pune dhe shërbimi , ndërsa suliotët nuk pranuan të ktheheshin dhe filluan luftimet me repartet e Vezirit. Në këto luftime ndodhi dhe heroizmi grave të Sulit, të cilat sakrifikuan veten e tyre sëbashku me gjithë fëmijë duke u hedhur në rrëpirën e shkëmbit të Zalongut. Një dëshmi konkrete e valles së Zalongut iu përshkrua Ibrahim Mansur Efendiut, autorit të “Kujtimeve nga oborri i Ali Pashës”(1828), nga një oficer i ushtrisë së Ali Pashë Tepelenës i quajtur Sulejman Aga. Ai ishte dëshmitar në ngjarjen e dhimbshme që ndodhi në shkëmbenjtë e Zalongut, në Sul të Çamërisë .Sipas kësaj dëshmie , gratë të mbajtura për dore filluan një valle , e cila ishte e udhëhequr nga një heroizëm i pazakontë. , me një frikë nga vdekja dhe duke përforcuar ritmin. Në fund, të lodhura gratë lëshonin një klithmë rrëqethëse që nga shkëmbi në të cilën binin sëbashku me fëmijët e tyre.Gratë e Sulit ishin nga të parat gra shqiptare që u bënë subjekt i tablove të romantizmit europian për fatin tragjik të tyre. Në vitin 1820 piktori Claude Pinet,realizoi tablonë “Vallja e Zalongut”. Po kështu piktori romantik Ary Scheffer pikturoi tablonë “Femrat Suliote” (1828). Akti tragjik i femrave suliote është regjistruar dhe në memorjen kolektive përmes folklorit.Lamtumirë, o Sul, i shkretë,se po ndahemi per jetë.Lamtumirë, o Sul i shkretë,se na do t’ikim për jetë.Ne po vdesim për liri,se nuk duam skllavëri.Lamtumirë, ju male e fusha,na e punoi Pilo Gusha,I pabesi faqezi,s’pati turp, as perëndi.Lamtumirë, o fusha e male,ne vdesim pa frikë fare.Jemi bila shqipëtare,vdesim duke hedhur valle.Lamtumirë, o Sul i shkretë,lamtumir’ për gjithë jetë.[4](Mero Rrapaj, Fatos (1983). Këngë popullore nga Çamëria]. Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore. fq. 451).Që nga ky moment fillon pasqyrimi i femrave shqiptare në artin botëror. Një moment interesant është romanca “La jeune albanaise” apo “Vasha shqiptare”, e shkruar më 1833, me muzikë të Theodore Labarre, kompozitor i njohur francez, konsideruar si virtuoz i harpës, që ka kompozuar opera, balete e mori romancash, si dhe është dekoruar Kalorës i Legjionit të Nderit të Francës më 1862. Teksti i këngës është shkruar nga shkrimtari dhe poeti Ambroise Bétourné, nga Kaeni i Normandisë. Ky poet ka shkruar romanca franceze nga më populloret, që janë përcjellë gojë më gojë për vite të tëra, janë kënduar nëpër festa, ballo e gëzime kolektive, si për shembull romancat “Festa e Madonës”, “Kujtime nga vendlindja”, “Vasha syzezë”, “Zezakja e shkretë”, etj.“Shqiptarka”A do të bëhesh mikja imeMoj Shqiptarka këmbëlehtë?Eja pra në mal me mua,Mes rrezikut në më do.Jo, skllave s’ke pse shko

Për harem të sulltanit,Më mirë shoqe me një trim,Ditë lirie do na vinë.Eja pra, mikja ime,Moj Shqiptarka këmbëlehtë,Eja pra, në mal me mua,Mes rrezikut në më do.Besim të kesh tek unë,Veç ty të dua shumë.Me të gjithë jam gati të luftoj,Veç eja, eja mikja ime moj!Lamtumirë kodra, brigje,E ti qiell përherë qeshur,Aty në mal të rreptë,Liria është strehur.A do të bëhesh mikja ime ….Arranxhimi:Lumturinë më në fund gjeta,Për të, vuajta aq shumë!Dashuri në shpirt unë kisha,Por prapë e lumtur s’isha.Një buzëqeshje e tim trimi,Sa e ëmbël pamja e tij,Kur e putha krejt u qesh,Shpirt’i tij, vetëtimë mes reshImazhi i dhënë në këtë romancë i përket tërësisht arketipit romantik të kulturës europiane të ushqyer nga kultura ballkanike e hajdukut/hajdutit të rebeluar dhe vashës së robëruar. Fakti që i kushtohet një vashe shqiptare dëshmon se autori ka qenë në kontakt me elementë të ndryshëm rrëfimtarë të kulturës shqiptare.Si një simbol i bukurisë fizike së vajzës shqiptare mbahet tabloja “Vajzë e re shqiptare e veshur me kostum popullor duke mbledhur rrush” nga Johann Frankenberger (1846). Johann Frankenberger(1807-1874) ishte një piktor vjenez që realizoi shumë tablo , portrete të aristokracisë vjeneze dhe gjermane dhe të zyrtarëve të lartë nga Lindja e Afërt që shërbenin pranë oborrit perandorak të Vjenës. Ka të ngjarë që vajza shqiptare të jetë e bija e një prej këtyre dinjitatarëve apo ushtarakëve të lartë që shërbenin në ushtrinë austriake. Johann Frankenberger nuk e vizitoi kurrë Shqipërinë dhe tabloja duket se është realizuar mbi përvvojat emocionale të piktorit diku në zotërimet austrike të banuara dhe nga shqiptarë. Ambjenti i tablosë është dritarja e një pallati të hijshëm ku shquan dhe elementi gjeorgjik nëpërmjet bistakëve të rrushit që mbledh, por mbi të gjitha një përshkrim i veshjes tradicionale ku shquan jeleku i femrave i dekoruar me fije ari. Më vonë jeleku i femrave shqiptare do paraqitet pothuajse në të gjitha tablotë ku paraqiten femra shqiptare. Një jelek i tillë ndodhet në koleksionin Durham në Bankfield Museum në Halifax, pjesë e koleksionit që dhuroi udhëtarja e njohur britanike Edith Durham.Jeleku pa mëngë dhe i qendisur me ar ishte një veshje e aristrokracisë së lartë shqiptare dhe dëshmon për një nivel mirëqënie të shtresave shoqërore që e vishnin. Në të bie në sy sasia e madhe e arit e përdorur për të realizuar ornamentet e ndryshme.Një nga trajtimet më të plota ë femrës shqiptare në letërsi është poema “Serafina Topia” (1839) e ribotuar më e plotë me titull “Një pasqyrë e jetës njerëzore” (1897) nga Jeronim De Rada. Ajo meriton një vëmendje të veçantë pasi edhe pse De Rada i përket komunitetit arbëresh është krijuar në Itali dhe për rrjedhojë është një këndvështrim europian mbi femrën shqiptare. Ky trajtim është i rëndësishëm pasi vjen si një jehonë e kujtesës kolektive të shqiptarëve të përshtatur në ambjentin europian të mbretërisë së Napolit. Heroina kryesore e veprës, Serafina Topia përkundet mes ndjenjës dhe sakrifikimit për familjen e atdheun, një temë tipike e romantizmit arbëresh që rrezatoi më vonë dhe në letërsinë shqipe. Serafina Topia mishëron idealin e gruas shqiptare dhe njëkohësisht idealin e njeriut të zhvilluar në mënyrë të gjithanshme.Serafina Topia edhe pse një personazh i krijuar nga De Rada është gdhëndur sipas tipareve kulturore e fizike të bashkësisë arbëreshe duke u shndrruar në një simbol të gruas arbëreshe.Ndërsa si një simbol i gjenialitetit intelektual mes grave shqiptare mbahet Elena Gjika alias Dora D’Istria, një nga katër gratë më të rëndësishme të Europës në shekullin e XIX. Dora D’istria lindi në Bukuresht më 22 janar 1828 dhe ishte kozmopolite ne formimin e saj kulturor duke njohur shumë mirë kulturën franceze, italiane dhe greke. Origjina e familjes së saj siç e pohon vet Dora D’Istria është shqiptare. Nw librin e vet “Shqiptarët në Rumani. Historia e princërve Gjikaj në shekujt XVII,XVIII,XIX”, ajo shkruan se Del Chiaro, shkrimtar, nga ana tjetër është i pasaktë kur pretendonte se Gjikajt janë grekë, por në kundërt ata jashtë çdo dyshimi janë shqiptarë dhe emërtimi Moldav iu dha Gjergjit , në njoftim të Venedikut është për t’iu aplikuar për funksionet që ai ushtronte[6].( Dora D’Istria.Shqiptarët në Rumani. Historia e princërve Gjikaj në shekujt XVII,XVIII,XIX.Tiranë, 2015. Shtëpia Botuese Kadeli ). Mësimet e para i mori në Konstancë e më pas në Bukuresht, kurse studimet e larta i filloi në Vjenë e pastaj i vazhdoi në Dresden e në Berlin. Në shkurt të vitit 1849, Elena u kthye në Bukuresht. Ajo ishte pajisur me një kulturë të gjerë; njihte mirë frëngjishten, italishten , gjermanishten anglishten, rusishten, greqishten, shqipen(për këtë të fundit ka një debat të hapur) e sidomos rumanishten , gjuhën e saj të nënës nëpërmjet të cilave zgjeroi horizontin e diturisë dhe dha mendime me vlerë në shumë studime e vepra letrare. E pajisur me këtë kulturë të gjerë , ajo debuton për herë të parë në 1855 në frëngjisht La vie monastique dans l’Église orientale. Nga veprat e saj mund të përmendim: “La nationalite Albanaise d’apres les Chants populaires-Les Albanais des deux Cotes de l’Adriatique” (1866) “Kombësia shqiptare, sipas këngëve popullore, Shqiptarët e dy brigjeve të Adriatikut”, “Les ecrivains Albanais de d’Italia meridionalë” (1867) “Shkrimtarët shqiptarë të Italisë së Jugut”, “Excuisses albanaises” (1869) “Vizatime shqiptare”, “Gli Albanesi in Romania” (1873) “Shqiptarët në Rumani” etj. Ajo ka bashkëpunuar me organe të rëndësishme të kohës si: “Revue de Deux-Mondes”, “Independence hellenique”, “Nuova Antologia” etj.Mes gjithë veprave të shumta të saj shquan trajtimi shkencor « Les femmes par une femme ». Në këtë vepër ajo ka paraqitur në mënyrë të thellë e shkencore historinë e marrëdhëneive që kanë përcaktuar vendin e femrës në shoqëritë njerëzore. E pajisur me një kulturë të jashtëzakonshme ajo tregon se çdo shoqëri matet me vendin që i ka rezervuar femrës. Ajo analizon me detaje rolin e femrës në shoqëritë europiane dhe progresin e arritur të tyre ia dedikon dhe emancipimit të gruas.Kështu p.sh duke folur për fiset gjermanike ajo tregon se edhe në këta fise gruaja ishte një pronë për të cilën kujdesej babai dhe në mungesë të tij vëllai i madh. Por këto fise dalloheshin prej të tjerëve sepse kishin një pëlqim të veçantë për fjalën e femrës. Sa herë që ajo fliste ata e adhuronin si një sfinks. Kjo shenjë e lashtë paralajmëronte sipas saj një komb të virtytshëm që do të arrinte një progres dhe një qytetërim brilant.[7] (Mimoza Cika. Dora D’Istria – monumenti historik i femrës në diasporë. Gazeta elektronike Albinfo.ch.)Figura e gruas shqiptare në kulturën europiane të shekullit të XIX ndonse nuk ka trajtimin e e gjerë që gjetën elementë të tjerë të kulturës shqiptare meriton një vëmendje t veçantë pasi është një dëshmi e rëndësishme antropologjike se cili ishte roli i femrës në shoqërinë patriakale shqiptare dhe sesi ato që ishin të integruara në shoqëritë europiane si rasti i Dora D’Istrias arritën të shquhen në kulturën e kontinetit.[1] Shënimet e Çajld Harold. Tiranë: 1973, fq 204 , përkthyer nga Skënder Luarasi.[2] (Bajron. Çajld Harold. Tiranë: 1973, përkthyer nga Skënder Luarasi)[3] Fotaq Andrea. Pena të arta franceze për shqiptarët.(1332-2007). GentPrint, Tiranë:2009, fq 59[4] Mero Rrapaj, Fatos (1983). Këngë popullore nga Çamëria]. Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore. fq. 451. “Kjo është «Vallja e Zallongut». Siç dihet, pjesa me e madhe e suljotëve (që s’mundi të hidhej në Korfuz me Foto Xhavellën), e nisur për në Pargë, ndeshet në fillimet e vitit 1804 me forcat e Ali Pashës. Mjaft prej tyre nuk pranojnë të dorëzohen dhe vazhdojnë luftën gjersa shfarosen, ndërsa një grup grash suljote për të mos renë në duar të armikut, në çastin e fundit, dredhin e këndojnë këtë valle lamtumirë, dhe njëra pas tjetrës me fëmijët në krahë hidhen në greminë nga shkëdmbenjt e Zallongut, duke u bërë copë-copë.[5] Fotaq Andrea: Romancë franceze e vitit 1833: Moj Shqiptarka këmbëlehtë.[6] Dora D’Istria.Shqiptarët në Rumani. Historia e princërve Gjikaj në shekujt XVII,XVIII,XIX.Tiranë, 2015. Shtëpia Botuese Kadeli, fq 10.[7] Mimoza Cika. Dora D’Istria – monumenti historik i femrës në diasporë.

Shqiprim Pula/

Ishte 21 Maj, 2006 ku 466 mijë votues, qytetarë të Malit të Zi, i’u përgjigjen me “po” apo “jo” pyetjes; “A dëshironi që Republika e Malit të Zi të bëhet shtet i pavarur me njohje të plotë ligjore dhe ndërkombëtare?” një referendumi, për një krijim e qëndrim të përbashkët artificial, prej tre vitesh, si union i shtetit të Serbisë dhe Malit të Zi. Ky union, pati të përbashkëtat e saj por edhe ndasitë mes tyre, në ato kohë p.sh., njëra kishte dinarin e tjetra euron si monedha, apo Organizata Botërore e Tregtisë e njohi si një subjekt shtetëror por me dy hapësira ekonomike të ndara etj.; po përtej të gjithave unioni mes dy vendeve, ishte sajesë e krijuar nën presionin e “spin doktorëve” të Unionit Europian për situatën në Ballkan në një kohë, kur Kosova, me shumicë Shqipëtare donte të shpallte mëvetësinë sepse një ingerencë të tillë e ofronte edhe rezoluta 1244 e OKB-së, por, për të mos ndodhur kjo UE-ja, i nxiti dy vendet t’a krijonin më 14 Mars, 2002 unionin Serbi-Mal i Zi. Brenda strukturës institucionale të UE-së, Stefan Lehne ishte drejtor për Ballkanin tek Përfaqësuesi i Lartë për Politikë të Jashtme dhe Siguri, zotëri Javier Solana, dhe po për “rastësi” Sllovaku Miroslav Lajčák emërohet si ndërmjetës dhe përfaqësues special për të mbikëqyrë nismën e ndarjes së unionit Serbi – Mali i Zi!. Sipas një pjese të biografisë së tij, zotëriu Lajčák, kishte studiuar edhe në Moscow State Institute of International Relations (MGIMO), kurse si student i ishte bashkuar edhe partisë komuniste të Çekosllovakisë; mëpas, për një mandat ishte edhe ambasador i Sllovakisë në Beograd. Por, për çudi, dy vite pasi që federata Ruse kishte aneksuar Crimean nga Ukraina, më 2016-tën presidenti Putin i ofron mbështetje kryeministrit Sllovak zotëriut Robert Fico që Miroslav Lajčák të zgjidhet Sekretar i Përgjithshëm i OKB-së!. Në rastin e Malit të Zi, vullnetit politikë të shumicës për dalje nga unioni, Sllovaku Lajčák, si emisar, i kishte imponuar përqindjet (%) për vlefshmërinë e rezultateve, duke përcaktuar që të paktën 50% e qytetarëve të dalin në referendum dhe të paktën 55% e tyre të jenë “pro” daljes nga unioni, në mënyrë që i tërë procesi të ketë legjitimitet dhe të jetë i pranuar. Përkundër rezistencës fillestare të spektrit politik Malazez pro pavarësisë, ata i’u nënshtruan një standardi aspak demokratik e universal mbi arsyet politike e diplomatike, të prezantuara nga Lajčáku, por jo vetëm kaq, pati tendencë që edhe Malazezët (rreth 260 mijë) që jetonin në Serbi me shtetësi serbe t’i regjistrojnë si votues në Mal të Zi, po kjo një zëri u kundërshtua dhe nuk u pranua. Me emisarin Miroslav Lajčák të gjitha këto, treguan qartë se UE-ja tregonte në masë favorizim të ruajtjes së unionit Serbi-Mali i Zi. Në rastin e Kosovës, zotëri Josep Borrell Fontelles Përfaqësues i Lartë për Politikë të Jashtme dhe Sigurisë i UE-së, në Prill 2020 e emëron si përfaqësues special për dialon Kosovë-Serbi Sllovakun Miroslav Lajčák, i cili konfirmohet sërish në Gusht 2022. Pas shpalljes së pavarësisë nga Kosova dhe vendimit konfirmues të pavarësisë nga GjND-ja, deklarimet publike të tij, nuk ishin në asnjë rast në mbështetje të shtetësisë së Kosovës!. Në vështrim të dakordimeve (marrëveshjeve) ndërmjet Kosovës e Serbisë, përgjatë procesit dialogues opozita e sotme (me disa përjashtime), dikur kishte bërë një mori lëshimesh e gabimesh thelbësore në kuptim të rregullimit shtetëror. Nëpër kohën që po merret për bazë propozimi ‘Franko-Gjerman’ apo ‘Europian’, i cili propozim substancialisht fare pak ka dallim me atë dokumentin e 19 Prill, 2013 të cilën n’a e kanë shitur si “marrëveshje ndërkombëtare” e cila vazhdon të jetë e dëmshme politikisht, si dhe kundër frymës kushtetuese. Insistimi nga “spin doktorët” për propozimin, pa e negociuar me parime e me reciprocitet, është veçse një vendim i padrejtë, i imponuar politikisht dhe pa legjitimitet qoftë kjo e mbështetur edhe nga të emëruar Amerikan si vend mik e aleat i Kosovës!. Thelbi i diskutimit është se kjo e dëmton marrëdhënien ndërmjet pakicave në Kosovë kur është në pyetje kërkesa për ‘Kishën Serbe Ortodokse’ (shumë prej tyre, kisha Shqipëtare por të përvetësuara nga serbët e shumë të tjera të ndërtuara gjatë regjimit të Miloševićit siç është një nga rastet, me kishën në oborrin Universitar) si objekte me status special e si zona me mbrojtje të veçantë, 44 sosh në total, ku pretendohet të krijohet “kishë-shtet” brenda shtetit të Kosovës!. Më pas, kur kërkesa është për ‘Asociacionin/Bashkësinë e Komunave me shumicë Serbe’, duhet kuptuar si luftë që s’ka përfunduar në Mitrovicë (për Trepçën, dhe jo vetëm), e natyrisht që, Kosova politike duhet t’i rezistojë çdo lloj trysnie që të mbrojë sovranitetin politikë e territorial siç e bëjnë gjitha shtetet sovrane. Tek marrëdhëniet ndërkombëtare njihen teoritë dhe praktikat kur një shtet i fuqishëm ushtron trysni mbi një shtet më të dobët e të vogël, për të marrë një ‘po’ rreth një teme apo marrëveshje. Madje, trysni ushtrohet edhe ndaj shteteve mike e aleate, e nëse ndodh që janë më të dobët, atëherë, rruga është më e lehtë për t’u arritur një dakordancë nën presion, siç, është rasti me Kosovën, lidhur me kërkesat absurde për koncesione të rradhës. Duke i parë rezultatet nga dështimi që ka ndodhur në dialog, e për rrjedhoj “spin doktorët” vijnë me narativa sovjetike për “normalizim” njësoj sikur hyrja e Sovjetikëve më 1968 në Çekosllovaki, veçse atëherë me tankse, e Brezhnjevi deklaronte se tani marrëdhëniet përmes nesh, do të normalizohen!, konsideruar faktin kushtetues e ligjor, se Kosova e Serbia ishin njësi federative të Jugosllavisë sipas kushtetutës së 1974-tës, e lufta agresore e Serbisë (jo vetëm ndaj nesh por edhe ndaj ish-njësive tjera), e pandëshkuar, atëherë, “spin doktorët” të mbështetur edhe nga ‘disa’ zyrtarë të state department të angazhuar në Ballkanin perëndimor, por të cilët po kritikohen nga senator Amerikan siç është rasti me kryetarin e Komitetit për Politikë të Jashtme i Senatit Amerikan, zotëriu Robert Menendez, prandaj, duhet që Uashingtoni zyrtar t’a rishikonte këtë odise, dhe për një përmbyllje politike të përhershme të propozonte një Traktat Paqeje Kosovë-Serbi. Traktati i Paqes do t’a nënkuptonte edhe normalizimin e marrëdhënieve, e normalizimi i marrëdhënieve do t’a nënkuptonte njohjen e ndërsjelltë, e njohja e ndërsjelltë do të nënkuptonte marrëdhënie diplomatike bilaterale e përfundimisht do të garantohej ardhmëria rajonale e Europiane. Vetëm një Traktat Paqe, me gjitha komponentet e duhura garanton paqen e përhershme në të kundërtën narrativat për ‘normalizim’ është një qëndrueshmëri fiktive dhe afatshkurtër. Çfarë po kërkohet e insistohet me trysni ndaj garniturës politike aktuale, është të NOTERIZOHEN “zajednica serbe” dhe “kisha serbe ortodokse” të cilat de facto do t’a konfirmojnë Serbinë brenda Kosovës. Çfarë kërkohet nga spektri politik (pozitë e opozitë) me atdhedashuri të përbashkohen me një qëndrim për t’i bërë ballë cilësdo trysni që t’a evitojnë paralizimin e funksionimit të shtetit të Kosovës, shtetësi e legjitimuar edhe me vendimin e GjND-së. Çfarë duhet të bëjmë është t’a duam e ruajm substancën e shtetësisë siç e deshën jahuditë shtetin e Izraelit që nga 1948-ta, kur e themeluan.Prandaj, “spin doktorët” kur gjejnë shesh e bëj përshesh.

“7 Marsi” – Dita e Mësuesit

Me rastin e “7 Marsit” – Ditës së Mësuesit

Zgjimi i identitetit kombëtar dhe i kulturës së Rilindjes ndër shqiptarët në këtë periudhë ishte i lidhur ngushtë jo vetëm me veprimtarinë politike dhe botuese, por edhe me përpjekjet për shkollë në gjuhën shqipe.

Të tria sferat kulturore në të cilat ndahej Shqipëria, kishin sjellë me vete sisteme të ndryshme shkollash fillore të huaja. Shqiptarët e fesë islame mund të shkonin vetëm në medresetë në gjuhën turke, ku mësohej teologji dhe arabishtja.

Shqiptarët e fesë katolike nuk kishin fare shkolla, para se të ngriheshin institucionet arsimore, që ishin kryesisht italiane, nga françeskanët dhe jezuitët në Shkodër dhe përreth saj në mesin e shekullit XIX. Këtu bën pjesë edhe një shkollë françeskane e ngritur në vitin 1855 si dhe Kolegjia Papnore e hapur nga jezuitët më 1859. Këtyre duhet shtuar edhe Kolegji i Shën Françesko Saverit, i njohur me emrin Kolegja Saveriane, që u hap në Shkodër më 1877. Në fillim të shekullit XX ky institucion, i drejtuar nga jezuitët pati mbi 400 nxënës.

Shqiptarët e fesë ortodokse në jug të Shqipërisë kishin mundësi të hynin në shkollat me bazë gjuhën greke.

Pra, deri në gjysmën e dytë të shekullit XIX, mësimi në Shqipëri jepej në gjuhë të huaja, rrethanë kjo që e bëri të pamundur shkollimin e masave të popullsisë.

Porta e Lartë i shihte arsimimin dhe librat në gjuhën shqipe si veprimtari subversive dhe e gjykonte të arsyeshme të ndalonte të gjitha shkollat dhe botimet në gjuhën shqipe, duke e zhytur kësisoj gjithë Shqipërinë në padije dhe errësirë të thellë. Edhe ndonjë shkollë në gjuhën shqipe, që kishte mundur të hapej, ishte mbyllur menjëherë.

Edhe kisha ortodokse greke në Shqipërinë e jugut e shihte veprimtarinë kulturore shqiptare si rrezik për monopolin e saj mbi shkollën. Madje ajo kërcënonte me shkishërim cilindo që pranonte alfabetin shqip, e madje në raste të caktuara, për të ruajtur statusin e vet, nuk iu resht as vrasjeve.

Në këto kushte të rënda, ideologët e lëvizjes së zgjimit kombëtar të Rilindjes në fund të shekullit XIX ia kushtuan një pjesë të mirë të energjive të tyre luftës dhe përpjekjeve për shkollat në gjuhën shqipe. Vetëm nëpërmjet këtyre shkollave shqiptarët do të mund të mësonin dhe të shkruanin gjuhën e tyre shqipe dhe do të kapërcenin prapambetjen e së kaluarës.

Lufta për shkolla në gjuhën shqipe ishte në të vërtetë një luftë e dyanshme, si kundër Portës së Lartë që e kishte nxjerrë shkollimin shqip jashtë ligjit, ashtu edhe kundër kishës ortodokse greke, e cila e ndiente se do të humbiste autoritetin e saj mbi grigjën shqiptare nëse lejohej shkollimi në gjuhën shqipe. Në këtë pikë Patrikana ortodokse dhe autoritet osmane në brigjet e Bosforit ishin në pajtim të plotë.

Një nga mësuesit e parë shqiptarë të periudhës së zgjimit kombëtar ishte Petro Nini Luarasi (1865-1911). Ky ishte në pararojë të lëvizjes për çeljen e shkollave shqipe. Një tjetër figurë e shquar e arsimit dhe e kulturës shqiptare është Papa Kristo Negovani (1875-1905), i njohur edhe me emrin Kristo Harallambi. Më 12 shkurt 1905 u masakrua nga banditët e hierarkisë ortodokse greke, bashkë me pesë shqiptarë të tjerë, midis tyre eshë i vëllai.

Ndër edukatorë të tjerë të shquar shqiptarë të kësaj kohe është familja Qiriazi ose Kyrias nga Manastiri. Nga kjo familje shquhen Gjerasim Qiriazi (1858-1894), vëllai i tij Gjergj Qiriazi (1868-1912), motrat e tyre Sevasti Qiriazi – Dako (1871-1949) dhe Parashqevi Qiriazi (1880-1970).

Me ndihmën e mësuesit të tij të anglishtes, misionarit amerikan Xheni (Jenney), Gjeraqimit iu dha mundësia të studiojë në kolegjin amerikan në Samokov të Bullgarisë. Në këtë kolegj ndoqi shkollimin edhe i vëllai Gjergji. Më 1908 Gjergji ishte delegat në Kongresin e Manastirit. Naim Frashëri i dha mundësi Sevasti Qiriazi – Dakos të studionte në kolegjin amerikan me emër Robert College në Stamboll dhe të luante një roj veprues në arsimimin e femrave shqiptare. Ajo mori pjesë në ngritjen e shkollës së vashave në Korçë më 1891. Mori pjesë edhe në Kongresin e Manastirit (1908). Edhe Parashqevi Qiriazi, e njohur edhe me emrin Paraskevi D. Kirias studioi në Robert College në Stamboll. Mori pjesë në Konferencën e Paqes në Paris më 1919 si përfaqësuese e bashkësisë shqiptaro-amerikane.

Figurë e shquar e arsimit katolik në periudhën e Rilindjes qe Anton Xanoni (1862-1915). Njihej edhe me emrin Ndoc Zanoni. Në zgrip të shekullit ushtroi ndikim në zhvillimin e gegërishtes. Vjen nga një familje jezuite. Më 1883 kreu shkollimin në Valencia të Spanjës.

Mati Logoreci (1867-1941) ishte edukator dhe botues Në Monfalkone afër Triestes bëri shkollë për mësues. Më 1 maj 1889 hapi një shkollë në Prizren, e para shkollë shqipe në Kosovë.

Arsimimin e katolikëve shqiptarë në Perandorinë Osmane, nën kujdesin e Kultusprotektoratit, e drejtonte konsullata austro-hungareze.

*   *   *

Duke e parë të pamundur futjen e gjuhës shqipe në shkollat e huaja, Komiteti Kombëtar i Korçës, i themeluar në vitin 1886, një vit më vonë, përkatësisht në fillim të vitit 1887 vendosi të krijonte shkolla shqipe të veçanta, të pavarura nga shkollat që administroheshin nga silogu grekoman. Ndërsa patriotët e Korçës dhe të Bukureshtit po përpiqeshin të siguronin pajisje, librat mësimorë dhe lokalin për shkollën, ideologu i Rilindjes Kombëtare Shqiptare – Sami Frashëri (1850-1904) dhe bilbili i gjuhës shqipe – Naim Frashëri, pas kërkesave të reja që i paraqitën qeverisë turke, shkëputën prej saj lejen, në emrin e Pandeli Sotirit (1843-1891) për çeljen e një shkolle private shqipe në Korçë.

Pandeli Sotiri ishte veprimtar i shkollës shqipe, dëshmor i Rilindjes Kombëtare. Lindi në fshatin Selckë të Lunxhërisë (Gjirokastër). Në Normalen greke të Qestoratit pati mësues atdhetarin Koto Hoxhi (1824-1895) i cili u mësonte nxënësve fshehurazi shkrim e këndim në gjuhën shqipe. Pandeli Sotiri studimet e larta për mjekësi i kreu në Vjenë. Mori pjesë në themelimin e “Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip” (1879-1891) në Stamboll dhe u zgjodh anëtar i kryesisë s saj. Bashkë me publicistin rilindës Jani Vreto (1822-1900) ndihmoi për formimin e degëve të “Shoqërisë së Stambollit” në kolonitë shqiptare të Bukureshtit, të Egjiptit etj. Jani Vreto ishte adhurues i kulturës helene. Për këtë arsye Faik Konica (1875-1942) e quajti grekoman. Pandeli Sotiri drejtoi revistën kulturore, arsimore e letrare “Drita-Dituria” (1884-1885). Emri i tij është i lidhur ngushtë me shkollën e parë kombëtare shqipe Mësonjëtorja Shqipe e Korçës si drejtor i parë i saj dhe mësimdhënës i lëndëve: aritmetikë, histori, gjeografi, mësim natyre dhe gjuhë frënge. Ishte një ndër nismëtarët e themelimit të “Shoqërisë së Mësimit Shqip” (1888) në Korçë. U vra pabesisht në Stamboll nga armiqtë e çështjes kombëtare shqiptare, nga agjentët grekomanë.

*   *   *

MËSONJËTORJA E PARË SHQIPE E KORÇËS – Pas një lufte këmbëngulëse gati dyvjeçare, më 7 mars 1887 u çel në Korçë shkolla e parë kombëtare dhe laike shqiptare, drejtor i së cilës ishte Pandeli Sotiri. Si lokal për shkollën shërbeu shtëpia e dhuruar nga patrioti i mërguar korçar Mandi Tërpo.

Qysh ditën e parë në këtë shkollë u regjistruan 35 nxënës. Numri i tyre erdhi duke u rritur dhe në vitin e dytë arriti në 200. Ishte një shkollë fillore me fizionomi të plotë kombëtare dhe laike, ku të gjitha mësimet jepeshin në gjuhën shqipe. Shkolla u hap në kushtet e pushtimit osman, me nismën e një grupi rilindësish dhe me mbështetjen e masave patriotike korçare dhe atyre të mërgimit. Mësimi jepej falas për nxënësit meshkuj dhe femra të çdo lloj besimi fetar apo shtrese shoqërore. Nxënësit mësonin shkrim e këndim, gjuhë shqipe, gramatikë shqipe, aritmetikë, gjeografi dhe histori të botës dhe të Shqipërisë etj. Drejtuesit a saj ishin veprimtarë të shquar të arsimit kombëtar.

Çelja e shkollës shqipe të Korçës ishte një ngjarje e shënuar dhe një fitore për gjithë Lëvizjen Kombëtare Shqiptare. Ajo ishte kurorëzimi i përpjekjeve të përbashkëta të organizatave patriotike të të mërguarve shqiptarë dhe të mëmëdhetarëve brenda vendit. Mësonjëtorja e Parë Shqipe e Korçës nuk varej dhe nuk financohej prej asnjë shteti apo shoqërie të huaj. Ajo u hap, u financua dhe u mbrojt nga populli dhe nga shoqëritë shqiptare të mërgimit.

Dita e përurimit të saj u kthye në një ditë feste. Të nesërmen e kësaj ngjarjeje, më 8 mars 1887 veprimtari i Rilindjes Kombëtare, veçanërisht i arsimit në gjuhën shqipe Thimi Vasil Marko (Korçë, 1855 – Korçë, 1922) i shkruante publicistit Visar Dodanit (rreth v. 1857-1939) në Bukuresht: “Dëshira jonë u mbarua; shkolla shqipe u hap, druri që mbollëm këtu e dy vjet, sot lulëzoi dhe dha pemë të ëmbla. Përpjekjet e faqezinjve grekomanë dështuan.”

Drejtuesit e saj ishin veprimtarë të shquar të arsimit kombëtar. Turqishtja mësohej si gjuhë e huaj, më vonë u fut edhe frëngjishtja. Si tekste mësimore përdoreshin ato që ishin përgatitur nga Naimi e Samiu dhe që ishin shtypur e dërguar falas nga kolonia shqiptare e Bukureshtit. Mësonjëtorja e Korçës u bë qendër e përhapjes së shkrimit e të këndimit të gjuhës shqipe edhe për të rriturit. Ajo ishte gjithashtu qendër e përhapjes së ideve kombëtare shqiptare. Duke qenë shkollë e përbashkët për fëmijët e besimeve të ndryshme, ajo ndihmonte bashkimin e shqiptarëve pavarësisht nga feja dhe ngrinte tek ata ndërgjegjen kombëtare.

Përveç Pandeli Sotirit që qe drejtori i parë i kësaj shkolle, në të punuan si drejtorë e mësues edhe atdhetarë të tjerë të shquar si veprimtari i Rilindjes Kombëtare Thanas Sina (1859-1934), Petro Nini Luarasi (1865-1911), atdhetari i Rilindjes Kombëtare Naum Dhimitër Naçi (1871-1927) i njohur si Nuçi Naçi, veprimtari i Rilindjes Kombëtare, i shkollës shqipe dhe i shtypit shqiptar Thoma Avrami (1869-1943) etj. Th. Avrami, si delegat i Korçës, mori pjesë edhe në Kongresin e Manastirit (1908). Në vitet 1911-1912 drejtoi Mësonjëtoren Shqipe të Korçës.

Në pranverë të vitit 1891, pas Pandeli Sotirit, drejtimin e shkollës shqipe në Korçë e mori Petro Nini Luarasi. Njëherazi, ai ndihmoi edhe financimin e shkollave të tjera në Shqipërinë e jugut. P. N. Luarasi ishte edhe zëvendëskryetar i kongresit të dytë të Manastirit, më 1-6 prill 1910, në të cilin u zgjodh përfundimisht debati për alfabetin e shqipes. Vdiq në Gostivisht më 17 gusht 1911. Sipas të dhënave të caktuara, e helmoi kleri grek, në bashkëpunim me xhandarët vendës.

*   *   *

Çelja e shkollës kombëtare të Korçës ngjalli entuziazëm ndër atdhetarët e mbarë vendit dhe u bë nxitje për çeljen e shkollave të tjera në krahina të ndryshme të Shqipërisë. Disa javë më vonë u çelën shkolla shqipe në Pogradec, në Rekë e Ohër dhe u bënë përgatitje për të tilla shkolla në Elbasan, Leskovik,  Ersekë, etj. Shkrimi shqip filloi të mësohej edhe në mjaft fshatra. Shkollën shqipe në Pogradec e hapi vëllai i Pandeli Sotirit – mësuesi Koço Sotiri (1847-1909) më 14 mars 1887. Më 1889, shkolla shqipe u hap edhe në Prizren.

Komitetit Kombëtar të Korçës filluan t’i vinin nga krahina të ndryshme të Shqipërisë, bashkë me përgëzimet edhe kërkesa të shumta për t’u dërguar tekste shkollore që të përhapnin mësimin e shqipes, qoftë në shkollë, qoftë jashtë saj.

*   *   *

Po në këtë kohë u themelua në Korçë Shoqëria e Mësimit Shqip në krye me Alo Dishnicën. Kjo shoqëri kishte si detyrë kryesore të organizonte e të drejtonte veprimtarinë e aktivistëve, të shpërndarë në krahina të ndryshme të Shqipërisë, për mbajtjen e shkollave të çelura, për hapjen e shkollave të reja shqipe, për grumbullimin e fondeve dhe për shtypjen e teksteve shkollore.

*   *   *

Kundër shkollës shqipe të Korçës shpërthyen valë të furishme kundërshtimi nga qarqet antishqiptare greke. Propaganda fetare, shpifjet, shantazhet, frikësimet dhe shtrëngimet kundër mësuesve, nxënësve, prindërve dhe përkrahësve të shkollës kombëtare shqipe, qenë mjetet e zakonshme të agjenturave greke dhe të autoriteteve osmane. Viktimë e këtij reaksioni antishqiptar ra dhe vetë drejtori i shkollës së Korçës, Pandeli Sotiri, i cili u vra më 1891 në Stamboll nga agjentët grekomanë. Por, atdhetarët shqiptarë, mbarë populli shqiptar, të etshëm për dritë e dituri, kurrë nuk u përulën para trysnisë së forcave obskurantiste mesjetare që synonin t’i mbanin shqiptarët në errësirë.

*   *   *

Mësonjëtorja e Parë Shqipe e Korçës veproi 15 vjet, duke përballuar vështirësitë dhe pengesat e nxjerra nga pushtuesit dhe nga disa klerikë antikombëtarë. Në prag të shekullit XX ajo u bë me gjashtë klasa. Shumica e atyre që mbaruan këtë shkollë, u bënë veprimtarë të shquar të lëvizjes për çlirimin kombëtar, në rrugën e pandalshme të kombit shqiptar drejt integrimit në familjen perëndimore.

*   *   *

Shkolla e vashave në Korçë – Hapja e të parës shkollë shqipe, të njohur zyrtarisht, në Korçë më 1887, e frymëzoi Gjeraqimin dhe të motrat Sevasti e Parashqevi, të hapnin një shkollë për vajzat. Me ndihmën e Naim Frashërit (1846-1900) dhe të misionarëve amerikanë e anglezë, ato morën autorizimin e duhur në Stamboll dhe më 15 tetot 1991 hapën të parën shkollë shqiptare të vashave në Korçë.

Mësuese të para të kësaj shkolle ishin Sevasti Qiriazi, Fanka Efthimi, e lindur në Manastir, Polikseni Luarasi dhe Parashqevi Qiriazi. Polikseni Luarasi, e lindur në Korçë në vitin 1880, ishte e para mësuese që dilte nga bankat e shkollës së parë shqipe për vashat në Korçë. Njëherazi, ajo është edhe e para tipografe femër në Shqipëri.

*   *   *

Prej vitit 1960, “7 Marsi” festohet si ditë e mësuesve dhe e nxënësve, si përkujtim i themelimit të Mësonjëtores së Parë Shqipe të Korçës. Në këtë festë vlerësohen traditat më të mira të shkollës kombëtare shqipe, të figurës së nderuar të mësuesit dhe të gjithë punonjësve të arsimit, si edukatorë të brezit të ri, si veprimtarë dhe ndërtues aktivë të një shoqërie të përparuar. Kjo ditë festohet me nderim çdo vit në të gjitha trojet shqiptare në Ballkan.

Festohet pra në Shqipëri, në Kosovë, në Kosovën lindore (Preshevë, Bujanoc, Medvegjë), në Maqedoni, në Mal të Zi dhe ndër çamë. E feston edhe diaspora shqiptare në Evropë, në ShBA etj.

 Xhelal Zejneli