Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj/

Gjatë shek. XIX kryengritjet e armatosura popullore për të drejta ekonomike, kundër shërbimit ushtarak, për autonomi e liri, shpërthyen gati si një varg i pashkëputur. Vetëm për 8 vjet nga 1832 deri më 1839 shpërthyen 34 kryengritje krahinore e ndërkrahinore. Me rëndësi të tillë vazhduan kryengritjet dhe në dekadat pasuese deri më 1900. Në kuadrin e luftës së armatosur të popullit tonë gjatë shek. XIX aspektet më të rëndësishme dhe më të qarta luftarake i përbëjnë kryengritjet e vitetve ‘30-‘40 dhe lufta e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit për mbrojtjen e tërësisë tokësore të Shqipërisë dhe për autonomi.

Kryengritjet e viteve ’30 të shek. XIX e më pas deri në vitet 1910-1911 treguan qëndresën e armatosur të popullit shqiptar. Në këto kryengritje morën pjesë pothuajse të gjitha forcat e grupet shoqërore të popullsisë. Lufta mori karakter ballor, që dëshmonte për ndryshime në përmasat e në organizimin e saj. U krijua kështu një front i gjerë kundërosman, i cili përbënte tiparin kryesor. Në udhëheqje të lëvizjes kryengritëse, gjatë viteve ’30-’40, kraha krerëve çifligarë dolën përfaqësues të borgjezisë qytetare e të fshatarësisë. Ky ishte një tiparv i ri që dëshmonte për ndryshimet cilësore të ndoshura në zhvillimin e luftës së armatosur. Kryengritjet kundër shtypjes kombëtare patën në fillim karakter lokal, por ato drejtoheshin kundër një armiku të përbashkët dhe kishin kërkesa të njëllojta. Gatishmëria e bashkë punimi ndërmjet vatrave të veçanta të kryengritjeve dhe soliodariteti ndërmjet popullsisë së treveve të ndryshme, tregonin se procesi i bashkimit të popullit shqiptar kishte hedhur rrënjë të qëndrueshme.

Ndryshime u vunë re edhe në aspektin organizativ të këtyre kryengritjeve. Dolën në skenë forma organizative demokratike dhe më të kohës. U organizuan kuvende, besëlidhje, pleqësi dhe këshilla të kryengritëseve, disa nga të cilat, ndonëse kishin qenë edhe më parë, morën përmbajtje të re. Këto lëvizje e kapërcyen karakterin e ngushtë lokal dhe në disa raste morën karakter ndërkrahinor e kombëtar. Kryengritjet e armatosura më të mëdha, më të organizuara dhe më të fuqishme të këtyre dhjetëvjeçarëve janë: kryengritja e vitit 1833 e Toskërisë, ajo e vitit 1834 që shpërthen në Berat dhe u zgjerua deri në Shqipërinë e Mesme, ajo e vitit 1835, që pati si epiqendër qytetin e Shkodrës, dhe gati u shtri në të gjitha viset e Shqipërisë, kryengritjet e vitit 1844 në Kosovë dhe Dibër dhe kryengritja e “vegjëlisë fshatare” e vitit 1847 që përfshin të gjithë Shqipërinë e Jugut prej Beratit deri në Çamëri.

Tipare dalluese të këtyre kryengritjeve ishin masiviteti dhe vullnetarizmi. Numri i luftëtarëve që morën pjesë në secilën kryengritje varion nga 20.000 deri 40.000. Kështu, më 1835, efektivi luftarak i kryengritësve në gjithë Shqipërinë arriti rreth 40.000 veta, 13.000 në Sanxhakun e Shkodrës, 7.000 në Vlorë, 6.000-8.000 në Berat, Tepelenë e Përmet, 4.000-5.000 në Dibër si dhe disa grupe të tjera të vogla në Shqipërinë e Mesme dhe në Kosovë. Kështu në vitin 1847 vetëm në krahinat e Vlorës, Gjirokastrës e Beratit morën pjesë në luftë mbi 15.000 luftëtarë. Në krahasim me popullsinë përkatëse ky numër përbënte 9-10% të përgjithësh të saj. Në rastet kur veprimet luftarake arrinin pika kulmore numri i vullnetarëve që shkonin në luftë arrinte 16-18 % të popullsisë. Kështu në maj të vitit 1835 vetëm nga qyteti i Shkodrës që kishte rreth 25.000 banorë dolën 4.000 luftëtarë, më 1847 vetëm nga fshatrat e Kurveleshit më 15.000 banorë, morën pjesë në luftë afërsisht 3.000 luftëtarë. Duke pasur si forcë lëvizëse fshatarsinë, që përbënte 90 % të gjithë popullsisë së Shqipërisë, si dhe shtresat e ulëta qytetare, këto kryengritje nisën e përfunduan me përleshje të ashpra dhe të përgjakshme, duke u shkaktuar forcave turke mijëra të vrarë e të plagosur dhe me dëme në materiale të shumta.

Si rregull para shpërthimit të kryengritjes mblidhej një kuvend krahinor ose ndërkrahinor i cili shpallte beslidhjen dhe përcaktonte qëllimin e kryengritjes, masat organizative, detyrat, numrin e forcave dhe detyrimin për çdo krahinë, zgjidhte prijësat ushtarakë etj. Të tilla ishin beslidhja e 9 krahinave me qendër në Berat më 1834, beslidhja e krahinave të Kosovës më 1844, Beslidhja (Kuvendi) i Mesaplikut më 1847 etj. Një dëshmitar i kohës, Demir agë Vlonjati, tregon se, sapo afroheshin ekspeditat turke, të gjithë njerëzit iknin nga shtëpitë “sikur të kishte rënë murtaja”. Zbatimi me dhunë e me vrazhdësi i reformave, ndonëse në krye u bë vetëm në disa krahina, e kishte shtuar së tepërmi urrejtjen e masave popullore ndaj sundimtarëve osmanë dhe kishte përgatitur truallin për një kryengritje të re.

Parimi i pjesëmarrjes ose i mobilizimit për luftë ishte vullnetarizmi që mbështetej në zakonet dhe traditat popullore, sipas të cilëve “çdo derë” (shtëpi) nxirrte nga një luftëtar. Çdo njësi e banuar, fshat, lagje qyteti, krahinë etj., do të nxirrte çetën e grupit të vet me një numër përafërsisht të përcaktuar luftëtarësh. Zakoni merr formën e detyrimit të pakundërshtueshëm. Kush i shmangej pjesëmarrjes i nënshtrohej një dënimi moral ose material si: konfiskim pasurie, djegie shtëpie, largim nga vendbanimi e deri tek dënimi me vdekje. Por, në përgjithsi, e sidomos nga krahinat e zonave malore, “rregulli” një për shtëpi tejkalohej.

Shpejtësia me të cilën kryengritësit grumbulloheshin ose hidheshin në luftë ishte tepër e madhe. Pas lajmërimit ose thirrjes, kryengritësit brenda 1-2 ditësh grumbulloheshin me mijëra në vendet e caktuara. Kështu më 1834, pas thirrjes së udhëheqësit popullor Tafil Buzit, brenda 24 orëve u grumbulluan në Berat 10.000 vullnetarë. Nga pikpamja e organizimit, formacionet luftarake ishin bashkime rajonale me lidhje të përkohshme dhe me përbërje të thjeshtë. Një fshat ose lagje qyteti formonte një çetë prej disa dhjetra luftëtarësh deri në ndonjë rast edhe mbi njëqind. Në vartësi të numrit të shtëpive (familjeve), një krahinë formonte një grup që sipas numrit të popullsisë përkatëse mund të kishte disa qindra deri në 2.000 luftëtarë etj.

Kryengritja e vitit 1847 shënon një shkallë më të lartë të lëvizjeve çlirimtare kundër Tanzimatit si për nga përmbajtja, ashtu edhe për nga shtrirja e organizimi i saj. Ajo dallohet në radhë të parë për rolin aktiv të masave fshatare në drejtimin e saj. Kjo kryengritje luajti një rol të rëndësishëm për bashkimin e shqiptarëve si një tërësi etnike me interesa të përbashkëta, pavarësisht nga feja e krahina, ashtu siç ishte vendosur në kuvendin e Mesaplikut. Ideja e bashkimit u shpreh edhe në këngët popullore që iu kushtuan kryengritjes. Në një nga këto këngë poeti popullor i drejtohet Zenel Gjolekës me fjalët “sos lëfton për vete, / por për gjithë vilajete” dhe vë në dukje se udhëheqësi trim nuk lufton “as për mua, as për ti, / po për gjithë Shqipëri”. Duke folur për këtë kryengritje, Sami Frashëri vinte në dukje që ajo kërkoi bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare në një Shqipëri autonome.

Gjatë kryengritjeve ndërkrahinore formoheshin grupime forcash akoma më të mëdha. Kështu gjatë kryengritjes në Shqipërinë e Jugut më 1847 u krijuan dy grupime: ai Verior me Rrapo Hakalin në krye dhe ai Jugor me Zenel Gjolekën. Secili grupim përbëhej nga 4 deri 5 grupe krahinore. Grupimi i Veriut përbëhej nga grupi i vullnetarëve të Vlorës, të Myzeqesë, të Mallakastrës dhe të Tepelenës. Po kështu grupimi i Jugut përbëhej nga grupi i Kurveleshit të Poshtëm dhe i Bregdetit, të Delvinës, të Kurveleshit të Sipërm e Kardhiqit, të Tepelenës dhe të Çamërisë. Secili grup kishte 500-600 luftëtarë ndërsa secili grupim deri më 2.000 luftëtarë që qëndruan në formacione gjatë kohës së kryengritjes. Me këto grupime në momente të caktuara bashkoheshin dhe vullnetarë të tjerë duke dyfishuar e trefishuar efektivin.

Dinamika e veprimeve luftarake të kryengritësve zakonisht zhvillohej nëpërmjet dy fazave kryesore: fazës së nismës dhe fazës së luftimeve me karakter mbrojtës. Në fazën e nismës, kryengritësit mësynin forcat ushtarake osmane në qendrat administrative, garnizonet e ruajtjes, në nyjet rrugore dhe nënrepartet e repartet shetitëse, forconin ruajtjen e kalave, ju bënin prita dhe kurthe karvaneve të furnizimit etj.

Mësymja në përgjithësi fillonte nga rajonet fshatare të zonave malore dhe drejtohej mbi qytetet e zonat e ulëta. Sipas vendimit të besëlidhjes (kuvendit) çetat dhe grupet e ndryshme, me t’u lajmëruar grumbulloheshin dhe niseshin në drejtimin e objektivit të mësymjes. Kryengritësit i afroheshin objektit me kolona marshimi, të cilat përhapeshin për luftim duke shfrytëzuar terrenin. Në afërsi të objektit ato organizoheshin për luftim dhe hidheshin në sulm. Sulmet zakonisht ishin rrethore dhe të vrullshme. Në këtë mënyrë në maj të vitit 1835 gjatë kryengritjes së Shkodrës, luftëtarët e qytetit dhe vullnetarët prej Malësisë së Madhe, Pukës, Mirditës, Zadrimës, Anamalit me rreth 15.000 vullnetarë sulmuan 6.000 forca turke në kalanë e Rozafës dhe në kodrat e Pashës. Brenda tre-katër ditëve të para arritën të mbyllnin plotësisht unazën e rrethimit. Kurse prej muajit maj deri në gusht i bllokuan plotësisht forcat turke dhe duke i sulmuar herë pas here u shkaktuan mijëra të vrarë. Po kështu më 1847 rreth 2.000 luftëtarë në grupimin Verior të Shqipërisë së Jugut sulmuan nga të gjitha anët një regjiment forcash qeveritare turke në fshatin Greshicë të Mallakastrës. Pas tri ditë luftimesh, e detyruan atë të dorëzohej duke lënë qindra të vrarë në fushën e luftës. Kurse Grupimi Jugor vetëm me 1.500-2.000 luftëtarë mbajti të rrethuar në kalanë e Gjirokastrës 6-7 tabor turk.

Faza e mbrojtjes zakonisht fillonte pasi forcat e ekspeditave ushtarake turke të nisura nga qendrat e vilajeteve ose rajonet qendrore të Perandorisë, ballafaqoheshin me kryengritësit. Mbrojtja e kryengritësve kishte gjithmonë karakter manovrues. Pikënisja e luftimeve të kësaj faze ishte ndeshja në një vijë ose pozicion të caktuar terreni, ku kryengritësit organizonin mbrojtjen, pritat ose kurthet. Vendet më të përshtatshme për kryengritësit ishin, grykat, qafat e shpatet e maleve, nyjet rrugore të rëndësishme, “portet” e hyrjes në zonat malore, brigjet e lumenjve etj. Në përgjithësi qëndresa e kryengritësve në këto vija nuk vazhdonte gjatë. Pas thyerjes në këto vija, kryengritësit tërhiqeshin më në thellësi, ku prioritet merrnin pusitë, kurthet, goditjet e sulmet e befasishme ditën e natën me grupe të vogla e çeta. Gjërësisht gjenin përdorim forma të ndryshme si dredhit, mashtrimet, ndjellja e armikut, kapja rob, marrja e informatave etj.

Mjeshtëri të lartë në zbatimin e këtyre mënyrave luftimi u pasqyruan sidomos gjatë kryengritjes së vitit 1847. Në shumicën e rasteve, para fillimit të luftimeve, kryengritësit krijonin përshtypjen te komanda e forcave turke se do të ndesheshin me ta ballë për ballë, në vende të hapta ditën etj. Por në të vërtetë, kryengritësit tërhiqeshin, fshiheshin, zhdukeshin e humbisnin gjurmët për mjaft kohë. Në disa raste i “ndollën” forcat osmane në bazat e tyre, në disa herë edhe i vinin në “gjumë”. Mirëpo pas kësaj ato jepnin goditje ose sulme të befasishme duke u shkaktuar humbje të mëdha turqve. Në mesin e korrikut 1847 Grupimi Jugor provokon dhe i ndjell ditën me një repart të vogël 3.000 forca turke. Kurse gjatë natës, duke i futur në një grykë shkëmbore u jep goditje nga të gjitha anët, duke vrarë më shumë se 1.000 veta. Po kështu nga mesi i gushtit, 700-800 kryengritës u përballën në Doliana, rreth 50 km ne Veriperëndim të Janinës, me një forcë turke prej mëse 5.000 veta që vinte prej Maqedonisë. Pas kësaj qëndrese kryengritësit u tërhoqën me shpejtësi nga mesi i natës sulmuan forcat turke pa pritur, kur ata pushonin, duke u shkaktuar 500 të vrarë dhe duke e detyruar të largoheshin në drejtim të Janinës së shpartalluar. Në këtë mënyrë u veprua në Senicë, si dhe në grykën e Kuçit. Megjithëse të kufizuara e shpeshherë spontane, këto konflikte ishin rrëke që çonin ujë në shtratin e lëvizjes së përgjithshme kombëtare dhe i jepnin peshë çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare.

Fitoret e kryengritësve bënë bujë në Shqipëri dhe jashtë saj. Jehona e tyre u ndie edhe në Kosovë, ku filluan të dukeshin shenjat e një lëvizjeje të re. Nëpunësit turq braktisnin në panik postet sapo dëgjonin për afrimin e kryengritësve. Udhëtari anglez E. Spenser, që udhëtonte në këtë kohë nëpër Shqipëri, shkruante: “Heroi i ditës kudo është Gjoleka”.

Për të siguruar suksesin e plotë të kryengritjes, Komiteti i Lidhjes u përpoq të gjente edhe një aleat të jashtëm. Për këtë qëllim ai iu drejtua Greqisë, marrëdhëniet e së cilës me Stambollin në këtë kohë ishin acaruar. Qeveria greke tregoi interesim të veçantë për kryengritjen shqiptare, jo vetëm sepse përpiqej t’i shkaktonte vështirësi Turqisë duke nxitur shqiptarët, duke u premtuar edhe ndihma materiale e financiare, të vijonin luftën, por edhe sepse synonte që ta vinte kryengritjen shqiptare në shërbim të saj për të realizuar lakmitë territoriale ndaj Shqipërisë së Jugut, që ishin shpallur zyrtarisht qysh më 1844 me të ashtuquajturën Megali Idea (Idea e Madhe). Këto qëllime ishin shkaku që bisedimet ndërmjet Zenel Gjolekës dhe kryeministrit grek J. Koletis nuk patën sukses.

Përvoja historike, që përcillet të paktën që nga këto kryengritje popullore masive, është kushtëzimi më i fuqishëm për zhvillimin e besimit, se udhëheqësit nuk duhet të tolerojnë më shumë nga çfarë dikton memorja historike, që të ruajnë marrëdhëniet të mira me kombin. Vrulli revolucionar në rritje i masave popullore dhe përvoja historike i luftërave dhe kryengritjeve të tyre të zhvilluara gjatë gjithë periudhës së Rilindjes Kombëtarë Shqipëtare, shtronin si detyrë të ngutshme organizimin e një kryengritje të përgjithshmae, të përfshirjen në të mbarë trojet shqiptare, bashkërendimin e forcave luftarake të trevave të ndryshme për t’i dhënë fund sundimit të huaj në Shqipëri. Kjo kryengritje e përgjithshme ishte paraprirë nga kryengritjet e viteve ’30-‘70 të shek. XIX kundër të ashtuquajtura reforma të Tanzimatit e zbatimit të tyre në Shqipëri, e pastaj me radhë me luftërat gjatë Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878-1881), me kryengritjet në vitet 1896-1901 nën udhëheqjen e Lidhjes Shqiptare të Pejës, me ato të viteve 1905-1908 nën drejtimin e Komitetit Kombëtar “Për Lirinë e Shqipërisë” të Manastirit dhe sidomos kryengritjet e dy viteve të mëparëshme, ato të viteve 1910-1911.

Kryengritja e Kosovës e vitit 1910 ishte e para lëvizje e armatosur aq e gjerë e popullit shqiptar në fillim të shek. XX, por që mbeti në kufijtë e një vilajeti të vetëm. Veprimet e suksesshme luftarake të kryengritësve në skajin verilindor të vilajetit të Shkodrës nuk ndikuan në zgjerimin e përmasave të saj. 

Kryengritja e vitit 1911 i detyroi pushtuesit osmanë të hynin në bisedime me shqiptarët dhe t’u bënin atyre disa lëshime. Megjithëse këto lëshime ishin larg kërkesave kombëtare të shqiptarëve, përbënin ndërkaq një mbështetje për kërkesa më të përparuara në të ardhmen. Kryengritja nxori në pah çështjen shqiptare si një problem ndërkombëtar. Për këtë dëshmon, krahas të tjerave, edhe interesimi i diplomacisë angleze për kryengritjen dhe sidomos përkrahja prej Londrës e kërkesave kombëtare të shqiptarëve.

Kryengritja e vitit 1911 mund të mbahet si prologu i Kryengritjes së Përgjithshme shqiptare të vitit 1912. Për përgatitjen e kryengritjes së përgjithshme në prag të shpalljes së pavarësisë, u punua, u mendua dhe u luftua gjatë muajve të fundit të vitit 1911 dhe në tre-katër muajt e parë të vitit 1912. Gjatë kësaj periudhe pregatitore u vendosën kontakte midis përfaqësuesve të krahinave të ndryshme për organizimin e veprimeve të përbashkëta, për krijimin e një qëndre të vetme udhëheqëse, për sigurimin e armëve, për qendrimin që duhej të mbanin shqiptarët ndaj premtimeve të të ashtuquajtura reforma të shpallura në vitin 1911 dhe mbi të gjitha u luftua me këmbëngulje për realizimin e kërkesave kombëtare të kryengritjes së vitit 1911, të cilat pasqyronin objektivat themelore kombëtare të mbarë shqiptarëve. Gjatë periudhës pregatitore u zhvilluan edhe veprime të armatosura por jo në masë të gjerë. Për organizimin e kryengritjeve dhe drejtimin e formacioneve popullore, kuvendet e beslidhjet zgjidheshin për prijësa ushtarake, ata luftëtarë që kishin treguar trimëri, kishin përvojë luftarake dhe aftësi ushtarake, organizuese e drejtuese, e gëzonin autoritet.

Në përgjithësi, në periudhën e Rilindjes këta prijësa dolën nga shtresat e mesme, madje dhe të varfëra. Të tillë ishin Tafil Buzi, Shahin Delvina, Çobo Golemi, Balil Nesho, Alush Frakulla, Hamza Kazazi, Binak Alia, Sokol Rama, Dervish Cara, Sheh Fejzo, Zenel Gjoleka, Rrapo Hekali, Hodo Nivica etj. Njësitë kryengritëse shqiptare në këto beteja e luftime drejtoheshin nga atdhetarë e luftëtarë popullor si Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, Idriz Seferi, Abdi Toptani, Gjeto Coku, Themistokli Gërmenji, Spiro Ballkameni, Sali Butka, Ismail Klosi, Muharrem Rushiti etj.

Analistë të vëmendshëm pohojnë se, këta prijësa popullor me format, veçoritë dhe metodat e tyre të luftimit bënë që të dëgjoheshin në hapësirat Ballkanike e më gjerë. Kryengritjet e armatosura shqiptare të kësaj periudhe, luftëtarët e shquar të saj, figurat e ndritura popullore, janë sot më shumë se kurrë pranë popullit të tyre, në mesin e popullit të tyre, në zemrën dhe shpirtin e ushtarakut shqiptar. Në të vërtetë mitet e prijsave popullor të kryengritjeve kundër osmanëve janë, përveç Kastriotit, miti i flakjes së pushtimit, miti i ruajtjes së ndërgjegjes kombëtare, i ruajtjes së tërësisë tokësore të Shqipërisë, i harmonisë fetare e i harmonisë midis Veriut dhe Jugut, e kultit të gjuhës shqipe. Kryesorja ishte se në këto programe nuk kishte urrejtje e aq më pak tmerre, si ato të pastrimit etnik që ishin formuluar në disa nga programet e fqinjëve tanë. Kombi nuk është një propagandë, por themeli historik e kulturor i shtetit. Çështja kombëtare nuk mund të shmangë elitën drejtuese shqiptare kudo që ndodhet. Bëhet më e domosdoshme kjo detyrë e përcjellë që nga vitet e këtyre kryengritjeve popullore masive, kur jo rrallë, propogandohet se …të flasësh për interesa kombëtare do të thotë ta vendosësh veten mbi një fushë të minuar…

Nga ROLAND QAFOKU/

Ky është një vendim i pubklikuar në Fletoren Zyrtare të datës 9 prillti 1926. Presidenti në detyrë Ahmet Zogu kërkonte me ngulm kapjen dhe arrestimin e ish-kryeminstrit Fan Noli. Arsyeja e publikuar është sa e sinqertë deri në naivitet por për kohën që ndodhte ishte mëse normale. Sipas vendimit të shpalljes në kërkim, Fan Noli bënte propagandë të vazhdueshme kundër pushtetit të Ahmet Zogut. Për rrjedhojë ai e quante këtë krim politik dhe për këtë Fan Noli duhet të arrestohej. Më 24 dhjetor 1924 Fan Noli u largua nga detyra e kryeministrit dhe nga Shqipëria drejt Evropës pas triumfit të Legalitetit dhe Zogu u rikthye në pushtet me të njëjtën metodë siç u largua nga pushteti. Në fillim ai mbajti detyrën e kryeministrit dhe më pa u zgjodh president me një metodë aspak demokratike por që u legalizua. Gjithçka më pas u shoqërua me përpjekje të ethshme të Zogut për ta arrestuar Fan Nolin që enden nëpër Evropë. Dëshira e Zogut ishte për ta sjellë në Shqipëri me pranga në duar. Imagjiononi për një moment sikur kjo të kishte ndodhur vërtetë. Sa poshtëruese dhe e turposhme do ishte njëkohësisht. Për fat nuk ndodhi. “Mjekrroshi” sic e thërrisnin kundërshtarët kaloi për shumë vite në kontinent sa në Austri, Gjermani, Francë, Zvicër e gjetkë. Madje, vetëm 1 vit pas këtij vendimi ai shkoi në Moskë në ceremoninë e 10 vjetorit të revolucionit bolshevik të Tetorit dhe mbajti një fjalim të denjë për nofkën “peshkopi i kuq”. Lexojeni vetë vendimin në Fletoren Zyrtare dhe kuptojeni akoma më shumë atë kohë. Por edhe kohën e sotme ama.

Prof.as.dr. Hasan Bello/

Nuredin bej Vlora ka lindur në Stamboll në vitin 1889. Ai ishte pinjoll i Familjes Vlora dhe djali i ish-kryeministrit të Perandorisë Osmane, Ferit Pashë Vlorës. I shkolluar në katedrat më të mira të kohës, Nuredin beu do të angazhohet në periudhën e krijimit të shtetit shqiptar si kundër lëvizjes vorioepirote ashtu edhe kundër Kryengritjes në Shqipërinë e Mesme (1914-1915).

Në vitet e Luftës së Parë Botërore ai u vendos në Evropë dhe më 1917 u martua me amerikanen Helen Margret Kelly (1884-1952). Më pas shkoi në ShBA dhe në maj të vitit 1918 u zgjodh anëtar i Kryesisë dhe kryetar nderi i Partisë Politike të shqiptarëve të Amerikës, kryetar i së cilës ishte patrioti Kristo Dako. Nuredin beu e përfaqësoi këtë parti në Konferencën e Paqes, duke mbrojtur interesat shqiptare kundër pretendimeve italiane dhe serbo-greke.

Në vitin 1925-1927 Nuredin beu u emërua kryetar i Bashkisë së Vlorës, duke lënë gjurmë në urbanistikën e qytetit. Por për arsye që nuk dihen ai u shkarkua nga kjo detyrë. Kjo dhe të tjera shkaqe e kthyen atë në kundërshtar të A. Zogut.

Në vitin 1935 ai mori pjesë aktive në Kryengritjen e Fierit, drejtuesit e të cilës kishin parashikuar rikthimin e republikës dhe emërimin e tij si president. Për këtë, ai mbështetej në prapaskenë nga italianët. Dështimi i saj solli arrestimin dhe dënimin e tij me vdekje. Ndërhyrja e “faktorit ndërkombëtar” e detyroi A. Zogun që ta amnistonte. Por kjo nuk ishte hera e parë që ai shihej si kandidat potencial. Në vitet e LDB edhe gjermanët e planifikonin atë si kryeministër.

Aktivizimi i tij në radhët e Ballit Kombëtar bëri që në vitin 1944 ai të largohej nga Shqipëria.

Nuredin beu vdiq më 23 tetor 1964 në qytetin Heidelberg të Gjermanisë. Emri i tij filloi të përmendej pas rënies së komunizmit. Kështu ndodhi edhe me Ferit Pashë Vlorën, i cili refuzoi të merrte postin e kryeministrit në vitin 1914, kur elita politike shqiptare deklaroi se, ai ishte i vetmi person që mund ta nxirrte vendin nga kriza.

(Në foto Nuredin bej Vlora vetëm dhe me djalin e xhaxhait, personalitetin e njohur Eqrem bej Vlora)

Gjon F. Ivezaj/

Ismail Qemali (1844-1919) është një nga figurat më të ndritura dhe më të rëndësishme të historisë shqiptare. Ai është ideatori dhe udhëheqësi kryesor i shpalljes se pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912 në Vlorë, duke hyrë në histori si themeluesi i shtetit modern shqiptar. Jetoi në një periudhë kur Perandoria Osmane ishte në rënie dhe Shqipëria rrezikonte të copëtohej nga shtetet fqinje.

Ngjarjet e viteve 1897-1900 treguan se rrethanat ndërkombëtare vazhdonin të ishin të disfavorshme për livizjet e armatosura si në Shqipëri ashtu edhe në viset e tjera të Ballkanit. Një nga personalitetet shqiptare që formuloi një program të ri në perputhje me kushtet e reja, ishte Ismail Qemali.

Ismail Qemali lindi në Vlorë më 25 shkurt 1844 në një familje të madhe feudale. Pasi kreu mësimet fillestare në qytetin e lindjes dhe mësimet e mesme në gjimnazin Zosimea të Janinës, ai u vendos në Stamboll dhe aty mori pjesë në përpiekjet që u bënë deri më 1871 për caktimin e një alfabeti të përbashkët për giuhën shqipe dhe për formimin e një shoqërie kulturale shqiptare. Si funksionar në administratën shtetërore turke, ai u dallua për pikëpamjet e tij liberale e përparimtare, si përkrahës i kushtetutës, në përpunimin e së cilës ai kontribuoi me cilësinë e këshilltarit të kryeministrit turk Mid’hat Pasha.

Njohës i shumë giuhëve dhe me një kulturë të gjerë, veç këtyre i pajisur me zgjuarësi të mprehtë dhe me talent në fushën e diplomacisë, Ismail Qemali u shqua sidomos me artikujt që botonte në gazetat më të mëdha evropiane të kohës, si njohës i mirë i punëve të Turqisë dhe i ngjarjeve ndërkombëtare. Një nga miqtë e tij të botës kulturale evropiane kishte qenë edhe poeti i madh frëng Viktor Hygo.

Në lidhje me gjendjen e brendshme të Perandorisë Otomane, Ismail Qemali si shumica e njerëzve përparimtarë turq kerkonte që, për vetë interesin e Turqisë, kjo duhej të bënte jo politikën e reformave centralizuese të inaguruara me Tanzimatin, por një politikë reformash decentralizuese në dobi të kombësive të shtypura të Turqisë. Popullariteti që filloi të gëzonte në qarqet përparimtare dhe në masat popullore të perandorisë dhe kontaktet që mbante me patriotët shqiptarë, shkaktuan dyshime në Portën e Lartë. Për këte arësye sulltani, me qëllim që ta largonte personalitetin e rrezikshëm nga kryeqyteti, e emëroi atë guvernator në Tripoli, ndoshta edhe me qëllim që ta zhdukte me anë të ndonjë atentati. Por Ismail Qemali, i cili duket se dyshoi për këtë komplot, disa ditë pas takimit që pati me sulltanin më 28 pril 1900, së bashku me djemtë e tij, u arratis nga Turqia. Arratisja bëri një bujë të madhe. Pasi hodhi poshtë të gjitha premtimet që i bëri sulltani për ta bindur të kthehej në Stamboll, I Qemali qendroi në Athinë, ku pati takime me personalitete të larta greke, dhe pastaj arriti në Napoli. Këtu në një intervistë që i dha gazetës së rëndësishme italiane të Romës „Tribuna”, shfaqi për herë të parë publikisht programin e vet politik në lidhje me lëvizjen kombëtare shqiptare. Pas Napolit, I. Qemali vizitoi Romën, Parisin, Brukselin ku botoi në revistën „Albania” të F. Konicës një thirrie drejtuar shqiptarëve.

Pastaj u vendos në Londër ku qëndroi për një kohë të gjatë. Pas arratisjes së tij dramatike nga Turqia, I. Qemali ja kushtoi kujdesin e vet kryesor lëvizjes kombëtare shqiptare, dhe u bë një nga personalitetet e saj kryesore pa hequr dorë nga lëvizja poliitke e Perandorisë Otomane.

Ismail Qemali nisej nga besimi se poliitka e ruaitjes së status-kuosë ishte një politikë e përkohëshme e fuqive të mëdha dhe se rreziku kryesor për Ballkanin vazhdonte të vinte nga Rusia dhe Austria. Nga kombet e gadishullit ata që rrezikoheshin më tepër qenë kombësitë Josllave, shqiptarët, grekët dhe turqit. Me qënë se Austro-Hungaria dhe Rusia e kishin perjashtuar Italinë nga ndarja e Ballkanit, shqiptarët, grekët dhe turqit, të bashkuar në një aleancë, duhej të siguronin edhe përkrahjen e Italisë e cila ishte e interesuar të pengonte shtrirjen e dy rivaleve të saj në Gadishullin Ballkanik, si dhe atë të Anglisë e cila nuk ishte e interesuar për shembjen e Perandorisë Otomane. Prandaj sipas mendimit të Ismail Qemalit, ishte në interes të shqiptarëve, grekëve dhe turqve që të ruhej status-kuoja në Ballkan.

Për këtë, arësye ai shkruante: “Përsa u përket shqiptarëve, çdo levizje e hapur revolucionare nuk do të sillte gjë tjetër veçse do t’i bënte të ligjshme nderhyrjet e huaja, të cilat do ta keqësonin gjendien”: Por, nga ana tjetër, Ismail Qemali mendonte se nuk mund të lejohej vazhdimi i gjendjes së brendshme të Turqisë e cila karakterizohej nga një regjim shtypës i pamëshirshëm ndaj popullsive të saj. Në kushtet kur fuqitë e mëdha nuk lejonin shkëputjen e kombësive joturke nga Perandoria Otomane dhe duke parë se autonomia teritoriale-administrative për Shqipërine kundërshtohej nga të katër anët, Ismail Qemali vazhdonte të

shihte si rrugëdalje decentralizimin e pushtetit qendror në dobi të pushtetit krahinor, nga e cila do të përfitonin në mënyrë të barabartë të gjitha kombësitë e perandorisë.

Mendimi i Ismail Qemalit ishte kryesisht për një autonomi kulturale. Ai mendonte se kjo autonomi e kufizuar do të ishte e pranueshme nga Turqia, mbasi kjo do të bindej se ishte në interesin e saj që të siguronte në konfliktin e ardhshëm ballkanik përkrahjen e shqiptarëve, gjë që mund të bëhej vetëm duke u njohur atyrë te paktën të drejtat kulturale. „Për të përparuar në rrugën e qytetërimit, shkruante ai, ne kemi nevojë të mësojmë; kemi nevojë të hapim shkolla kombëtare për terë Shqipërinë që gjuha shqipe të përhapet dhe të lexohet ne çdo vend. Kjo nevojë për shkolla është e para nga ato reforma që kemi për detyrë të kërkojmë. Është e pamundur të përmirësohet një popull pa shkolla dhe pa arësim…Duhet të jesh tradhëtar për të dëshiruar që të lihet pas dore mësimi i gjuhës shqipe.”

Ismail Qemali shihte në autonominë kulturale rrugën më të mundshme për bashkimin e teritoreve shqiptare dhe për njohjen e kombësisë shqiptare në arenën ndërkombëtare. Në thirrjen drejtuar shqiptarëve ai shkruante: „Ne nuk duam as trazira, as kryengritje dhe aqë më pak nuk duam që të turbullohet paqja e popujve që jetojnë në Gadishullin Ilirik. Ne vetëm duam dhe me gjithë zemër kërkojmë bashkimin dhe unitetin e racës sonë shqiptare, përparimin e saj intelektual dhe ekonomik me qëllim që të bëhemi mjaft të fortë për të kundërshtuar atë që synon të na përpijë ne, si dhe të përpijë të gjithë ata popuj të tjerë që ne kemi interes të jetojnë, sepse ekzistenca e tyre mbron edhe tonën”.

Ismail Qemali u kushtoi kujdes të madh marrëdhënieve me grekët. Që kur ishte akoma në Turqi, ai kishte bërë përpjekje jo pa sukses për t’i bindur udhëheqësit e elementit grek që jetonin në Perandorinë Otomane se ishte edhe në interesin e tyre të bashkëpunonin me shqiptarët dhe me turqit përparimtarë, me synim që të mbanin status-kuone në një Turqi që duhej të zbatonte reformat decentralizuese. Por në lidhje me këtë vijë politike ai gjente rezistencë jo të vogël pranë qeverisë së Athinës dhe më tepër akoma pranë organizatave shoviniste greke, që vepronin brenda në Greqi. Ismail Qemali ishte kategorikisht kundër çdo federate shqiptaro-greke. Ai u përpoq ta bindëte qeverinë e Athinës për një bashkëpunim shqiptaro-grek në bazën e barazisë së plotë të të dy palëve dhe arriti të lidhte me të një marrëveshje për një bashkëpunim shqiptaro-grek, sidomos kundër rrezikut të zgjerimt të shtetit bullgar, që cënonte interesat greke në Maqedoni dhe interesat shqiptare në Kosovë. Ismail Qemali mendonte se ky bashkëpunim do të vazhdonte edhe pas shembjes së Perandorisë Turke. „Duke punuar që sot, deklaronte ai në një intervistë tjetër, për të qenë gati për eventualitetin e një ndryshimi ballkanik, unë nuk besoj aspak se mund të lindin çështje tokësore me rëndësi sa të dobësojnë „marrëveshjen” dhe të krijojnë mosmarrëveshje në të ardhmen. Shqiptari që njihet si i tillë për gjuhën e vet, për historinë e vet dhe ndërgjegjen e vet, do të qëndrojë atje ku efektivisht është; po kështu edhe greku”.

Pikëpamjet politike të Ismail Qemalit për decentralizimin e pushtetit qëndror otoman, në favor të autonomisë kulturale të kombësive të perandorisë, gjetën pëlqimin e qarqeve të ndryshme shqiptare. Por bashkëpunimi dhe marrëveshja që lidhi ai me Greqinë, u kundërshtua nga të gjitha anët, sepse të gjithë ishin të mendimit se kur të prishej Turqia, qeveria e Athinës do t’i shtrinte rivendikimet e saj shoviniste në pjesën më të madhe të shqipërisë. Në të vërtetë, bashkëpunimi shqiptaro-grek, që ishte një nga pikat e randësishme të programit të Ismail Qemalit, mbeti vetëm një deklaratë e thjeshtë, dhe s’u vu në jetë.

Ismail Qemali mbetet një simbol i unitetit kombëtar, një burrë shteti me vizion te qartë, që vuri interesin e Shqipërisë mbi çdo interes personal. Ai la pas një trashegimi të pashlyeshme si një nga themeluesit e shtetit shqiptar, duke u kujtuar gjithmonë për urtësine, vendosmërinë dhe përkushtimin ndaj atdheut.

Në fund te jetës së tij, në vitin 1919, ai ndërroi jetë në Peruxhia të Italisë, larg atdheut për të cilin kishte luftuar gjithë jetën. Megjithatë, emri dhe vepra e tij do të mbesin përherë në zemrat e shqiptarëve si simbol i lirisë dhe pavarësisë kombëtare.

(Kemi të bëjmë me një pasuri arkeologjike kombëtare dhe jo vetëm).

Kodra e Kakarriqit, e cila në gjuhën popullore njihet si Mali i Kakarriqit, shtrihet paralel me Malin e Rrencit në drejtim VP-JL, nga Fusha e Bregut të Bunës, në Fshatin e Ri dhe deri në afërsi të lumit Drin, në fshatin Balldre të Lezhës. Ky kurriz shkëmbor gëlqeror ka një morfologji të njëjtë me Malin e Rrencit (1). Ai ndahet midis Bashkisë Lezhë, që zotëron ¾ e sipërfaqes së tij dhe Bashkisë së Vaut të Dejës, e cila administron vetëm ¼ , më saktë, pjesën e tij veriore dhe verilindore. Mali i Kakarriqit është rreth 20 km i gjatë, 3 – 4 km i gjerë në bazë e 0.5 – 1 km në kreshtë (2), dhe në pjesën e tij veriore arrin lartësinë maksimale prej 398 m mbi nivelin e detit (3). Pjesa e tij më e lartë konsiston në një pllajë karstike, por më e valëzuar në krahasim me Malin e Rrencit. Shpati perëndimor bie thikë mbi Fushën e Torovicës, ndërsa faqja e tij lindore është më e butë dhe zbret gradualisht mbi Fushën e Zadrimës, në disa pjesë në formën e majave kodrinore, të cilat ulen gradualisht drejt bazës së kurrizit (4). Duke qenë se i gjithë mali përbëhet nga shkëmbinj gëlqerorë dhe gëlqerorë merodistë, këtu janë zhvilluar mjaft forma karstike dhe njësoj si në Malin e Rrencit, gjenden një numër i madh me livadhe të vegjël, shumica e të cilëve kanë qenë punuar gjatë shek. XX (5). Po ashtu, pranë këtyre livadheve kanë qenë disa vendbanime, sot të braktisura, prania e të cilëve dëshmohet qartë edhe nga rrënojat e banesave dhe objekteve të kultit të krishterë, ku bie në sy sidomos “Kisha-kapelë e Shën Gjergjit” në varrezat e vjetra të Kakarriqit, të njohura si “Varret e malcorëve” në “Qabalosh (6).”

Ndërsa, “Tumat ose Kodërvarret ilire në Malin e Kakarriqit” shtrihen thuajse përgjatë të gjithë gjatësisë së këtij kurrizi malor, ndonëse me një përqendrim më të madh në pjesën qendrore dhe më të rralla në atë jugore (7). Tumat janë varre të lashta monumentale ose “Monumente funerare”, të ndërtuara kryesisht nga dheu dhe gurët, të cilat formojnë një kodër të vogël mbi varrin e individëve ose grupeve të njerëzve. Ato janë një tipar karakteristik i kulturave të lashta, veçanërisht në Europë, dhe janë përdorur për të varrosur njerëz me status të lartë shoqëror, si udhëheqës, fisnikë apo luftëtarë. Vetë tuma në thelb ishte simbol i statusit shoqëror, sepse individët e varrosur në tuma ishin pjesë e elitës së shoqërisë së kohës. Struktura e tumave është e ndërtuar në bazë me formë rrethore ose ovale dhe ata mund të përmbajnë një ose më shumë varre brenda tyre. Në qendër të monumentit funerar, vendosej varri i njeriut më të rëndësishëm dhe më pas varret e individëve të tjerë pozicionoheshin përqark tij në formë rrethi. Në disa raste, tumat mund të jenë përdorur për disa breza të një familjeje ose fisi. Ndërtimi i tyre shoqërohej me rituale funerale, si vendosja e objekteve të çmuara pranë të ndjerit.

Kjo është arsyeja, që brenda tumave janë zbuluar vazhdimisht objekte si armë, stoli, vegla pune, qeramikë, por edhe mbetje kafshësh (kryesisht kuaj), që tregonin statusin dhe jetën e individit të varrosur. Disa tuma përmbajnë edhe mbetje të djegura të ruajtura nëpër urna, duke treguar se kremimi ishte një praktikë funerale në disa kultura. Në disa raste, rreth tumave vendoseshin gurë të mëdhenj si një lloj rrethimi mbrojtës, një dukuri që e ndeshin si në tumat e ndërtuara nga dheu, nga gurët apo nga të dy këta materiale të përzier së bashku. Tumat ilire në Malin e Kakarriqit paraqesin të njëjtën tipologji ndërtimore me tumat e identifikuara dhe dokumentuara në Malin e Rrencit, në Shkrel (Malësi e Madhe), në Shtoj (Shkodër), në Malin e Brisë (Ulqin), Pllanicës e Rakiqit (Tuz) dhe Neshkova Gruda në afërsi të Podgoricës (. Pra, janë të ndërtuara të gjitha me gurë dhe njësoj si tumat e lartpërmendura, ato përbëjnë një pasuri arkeologjike dhe historike shumë të rëndësishme. Po ashtu, arkitektura funerare e tumave në Malin e Kakarriqit është e njëjtë me ato të tumave në Malin e Rrencit, ku kemi të bëjmë me arkitekturë karakteristike të “Kulturës Cetina” në Dalmacinë Qendrore, në Kroaci. Gjatë dy ekspeditave përnjohëse të kryera në Malin e Kakarriqit, e para në vitin 2014 (9) dhe e dyta më 2017 (10), arkeologët e “Departamentit të Prehistorisë / Instituti i Arkeologjisë, Tiranë”, identifikuan dhe dokumentuan 38 tuma gjithsej, 24 në territorin e Bashkisë Lezhë dhe 14 brenda territorit të Bashkisë Vau i Dejës. Në hapësirën e kurrizit midis fshatrave Gjadër dhe Balldren janë dokumentuar vetëm dy tuma të veçuara, ku duhet theksuar se ajo jugore përbën tumën më të madhe të identifikuar në të gjithë Malin e Kakarriqit (diam.: 16.50 m; lart.: 3-4 m).

Ajo ndodhet rreth 2 km në veri të Balldrenit, në kuotën 322 m dhe pak metra (400 m) në veriperëndim të “Majës së Marçipajit (11)”, e cila ka një lartësi prej 372 m mbi nivelin e detit. Plot 22 tuma janë identifikuar në pjesën qendrore të Malit të Kakarriqit, në hapësirën midis fshatrave Torovicë dhe Gjadër, një grupim tumular, i cili përfaqëson përqendrimin më të madh të tumave në Malin e Kakarriqit. Nga këto, 4 tuma janë identifikuar mbi periferinë jugore të fshatit Torovicë (rreth 325 m mbi nivelin e detit), të vendosura në një distancë prej 8 deri në 14 m nga njëra-tjetra (diam. varion nga 6.6 – 16.20 m); 2 tuma individuale gjenden më në jug, në një distancë përkatësisht prej 1 km dhe 1.5 km nga grupimi i mësipërm; 16 tumat e tjera i hasim të veçuara ose në grupe prej 2 – 4 tuma, të vendosura në pjesët më të larta të kurrizeve të shpatit lindor në një distancë në vijë ajrore prej rreth 1.8 km (midis fshatrave Kukël dhe periferisë veriore të fshatit Gjadër). Lartësia e tyre mbi nivelin e detit varion nga 104 deri në 279 m dhe kanë një shikueshmëri shumë të gjerë drejt L-VL-V, mbi të gjithë fushën e Zadrimës, mbi kodrat e periferisë së saj lindore dhe deri në qytetet Vau i Dejës e Shkodër (12).

Të dhënat arkeologjike më të rëndësishme, që lidhen me periudhat prehistorike nga Mali i Kakarriqit dhe që janë bashkëkohore me ndërtimin e tumave, janë depot e sëpatave prej bronzi të zbuluara pranë Torovicës, në rrëzë të faqes perëndimore të këtij kurrizi dhe shumë pranë grupimit tumular kryesor. Depoja e parë, e cila njihet si “Thesari arkeologjik i Torovicës (13)”, përbëhej nga 124 sëpata bronzi të tipave të ndryshëm u zbulua në vitin 1983 tek vendi i quajtur «Shkëmbi», në të djathtë të rrugës automobilistike Lezhë-Shkodër, afërsisht 10 m mbi rrugë dhe 2 km pa arritur tek qendra e Torovicës dhe depoja e dytë u zbulua disa vite më herët shumë afër saj, por me një inventar që përbëhej nga vetëm dy sëpata bronzi (14). Këto depo, së bashku me ato të Pentarit, Melgushës, Beltojës të zbuluara më në veriperëndim dhe në veri të Malit të Kakarriqit, por edhe disa të tjera të zbuluara më në veri në zonën e Mbishkodrës, janë datuar në fund të periudhës së Bronzit dhe në fillim të periudhës se Hekurit, rreth shek. XII-X p.k. (15).

Nga studimi tipologjik i disa prej këtyre sëpatave (shqiptaro-dalmate dhe italike), rezulton se këto objekte janë dëshmi e qartë dhe e pakontestueshme e lidhjeve të ngushta të kësaj zone me kulturat e Adriatikut qendror në Kroacinë dhe Bosnjë-Hercegovinën e sotme, por gjithashtu edhe të shkëmbimeve midis bregdetit të Shqipërisë Veriore dhe atij të Adriatikut perëndimor, pjesa qendrore dhe jugore në Italinë e sotme. Mjerisht, deri më sot, përveç identifikimit dhe dokumentimit të tyre, në asnjërën prej këtyre tumave nuk është bërë ende të paktën një sondazh arkeologjik, jo më një ekspeditë arkeologjike e mirëfilltë. Nga ana tjetër, duhet theksuar me shumë keqardhje, që para shumë vitesh disa prej këtyre tumave kanë rënë pre e gërmimeve pirate, ku gjurmët e një krimi të tillë janë shumë evidente sidomos në tumën më të madhe, në veri të Balldrenit. Tumat ilire në Malin e Kakarriqit duhet të trajtohen si pasuri kombëtare e rëndësisë së veçantë dhe të merren në mbrojtje nga Shteti Shqiptar, duke iu dhënë atyre statusin si Monumente Kulture të kateg. I.

BIBLIOGRAFIA:

1) R.Kurti & R.Ruka, Raport mbi vëzhgimin arkeologjik në zonën kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore (Lezhë-Shkodër, viti 2017), në: Candavia, 7, Akademia e Studimeve Albanologjike / Instituti i Arkeologjisë, Tiranë: 2018, f. 142.

2) S.Pulaha & A.Parruca, Lezha: Vështrim historiko-gjeografik, f. 148.

3) R.Kurti, R.Ruka & I.Gjipali, Rezultate paraprake të ekspeditës përnjohëse në Malin e Rencit dhe Malin e Kakarriqit, në Shqipërinë veriperëndimore, në: Iliria, 38, Tiranë: 2014, f. 182.

4) R.Kurti & R.Ruka, Raport mbi vëzhgimin arkeologjik në zonën kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore (Lezhë-Shkodër, viti 2017), në: Candavia, 7, Akademia e Studimeve Albanologjike / Instituti i Arkeologjisë, Tiranë: 2018, f. 142.

5) S.Pulaha & A.Parruca, Lezha: Vështrim historiko-gjeografik, f. 148.

6) G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 98-100.

7) R.Kurti & R.Ruka, Raport mbi vëzhgimin arkeologjik në zonën kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore (Lezhë-Shkodër, viti 2017), në: Candavia, 7, Akademia e Studimeve Albanologjike / Instituti i Arkeologjisë, Tiranë: 2018, f. 142.

8)A.Lulgjuraj, Gjurmë të periudhës prehistorike në Malin e Brisë në rrethin e Ulqinit, në: Candavia 6, Akademia e Studimeve Albanologjike / Instituti i Arkeologjisë, Tiranë: 2016, f. 14-15.

9) R.Kurti, R.Ruka & I.Gjipali, Rezultate paraprake të ekspeditës përnjohëse në Malin e Rencit dhe Malin e Kakarriqit, në Shqipërinë veriperëndimore, në: Iliria, 38, Tiranë: 2014, f. 182-183.

10) R.Kurti & R.Ruka, Raport mbi vëzhgimin arkeologjik në zonën kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore (Lezhë-Shkodër, viti 2017), në: Candavia, 7, Akademia e Studimeve Albanologjike / Instituti i Arkeologjisë, Tiranë: 2018, f. 142.

11) Ibidem, f. 143.

12) Ibidem, f. 143-144.

13) P.Zefi, Thesari arkeologjik i Torovicës, në: “Rrënjët / Le Radicci”, Marzo 2017.

14) F.Prendi, Një depo sëpatash nga Torovica e Lezhës / Un dépôt de haches préhistoriques à Torovicë de Lezhë, në: Iliria, vol. 14, n°2, 1984, f. 19-45.

15) R.Kurti, R.Ruka & I.Gjipali, Rezultate paraprake të ekspeditës përnjohëse në Malin e Rencit dhe Malin e Kakarriqit, në Shqipërinë veriperëndimore, në: Iliria, 38, Tiranë: 2014, f. 187-188.

Nga: Paulin Zefi.

Lezhë: 23.05.2025.

P.S.: “Fotot dhe skicat e sëpatave prej bronzi që kam publikuar i përkasin “Thesarit arkeologjik të Torovicës”, që janë bashkëkohore me ndërtimin e tumave, të cilat i kam përdorur për ilustrim.”