Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Kostë Çekrezi: Debati në SHBA me të dërguarit e Enverit

by

Nga Kostë Çekrezi*/
I lënë për një kohë të gjatë në harresë, gazetari dhe diplomati Kostë Çekrezi vjen për lexuesin shqiptar brenda një kohe të shkurtër me dy vepra të tij, botuar nga shtëpia botuese “Naimi”. Pas librit historik “Shqipëria: e shkuara dhe e tashmja”, vjen një tjetër libër i Çekrezit, “Plani i tretë për copëtimin e Shqipërisë”. Në fokusin e këtij libri vendosen raportet e Shqipërisë me Perëndimin dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Libri ngërthen ngjarje mes viteve 1920-1950, ku spikasin figura historike si Ahmet Zogu, Fan Noli, Faik Konica, por dhe pushtetarë të regjimit të ri komunist. Këto figura vijnë me dritëhijet e tyre, me metamorfozat nga njëri pushtet në tjetrin. Gjithashtu, Kostë Çekrezi rrëfen diplomacinë dhe luftën mes Tiranës dhe Uashingtonit, duke sjellë personazhet dhe emisarët e secilës palë, deri në vendosjen e “perdes së hekurt” midis Lindjes dhe Perëndimit. “Plani i tretë për copëtimin e Shqipërisë” mund të konsiderohet vazhdim i librit të mëparshëm të Çekrezit: “Shqipëria: e shkuara dhe e tashmja”, botuar për herë të parë në anglisht në SHBA, në vitin 1919. “Ndryshe nga libri i parë, që është konceptuar nga autori si një libër historie, “Plani i tretë për copëtimin e Shqipërisë” kombinon historinë me dokumentet dhe kujtimet e vetë autorit, një protagonist dhe dëshmitar në shumë ngjarje politike që lidhen me veprimtarinë e A. Zogut gjatë mbretërimit dhe më pas në mërgim si edhe politikën E. Hoxhës ndaj Perëndimit dhe SHBA-ve”, thotë botuesi dhe redaktori i librit, Naim Zoto. Në vitin 1946, Çekrezi priti delegacionin e kryesuar nga Tuk Jakova dhe disa delegacione të tjera, duke sugjeruar që qeveria e re shqiptare të gjente patjetër rrugën për t’u lidhur me fuqitë e Perëndimit, sidomos me SHBA-të. Në vitin 1951, Kosta Çekrezi botoi në Uashington analizën politike “Plani i tretë për copëtimin e Shqipërisë”, ku ndër të tjera tregon edhe takimin me Tuk Jakovën dhe debatin e tyre mbi marrëdhëniet e Shqipërisë me Titon dhe ngjashmërinë e politikave të pushtetit komunist me ato të Mbretit Zog.
Në shtator të vitit 1946 arriti në Nju Jork i pari delegacion i qeverisë së Tiranës pranë Kombeve të Bashkuara. Delegacioni kryesohej nga Tuk Jakova, një ish-zdrukthëtar nga Shkodra. Se qysh një marangoz pa mësime dhe pa eksperiencë në degën e diplomacisë, si dhe pa dijeni të ndonjë gjuhe ndërkombëtare, mund të dërgohet përjashta dhe, sidomos, në një mbledhje të përbërë nga njerëzit më të shkëlqyer në fushën e diturisë botërore, kjo është një fazë e posaçme e “Pushtetit të Popullit”. Natyrisht, edhe kjo ka shpjegimin e saj dhe shpjegimi është se regjimi i Enver Hoxhës ka besim vetëm në njerëzit e qarkut të tij të ngushtë dhe qëndron larg nga çdo përdorim i intelektualëve të vendit, të cilët i ka flakur në burgje dhe bodrume, ose thjesht i ka përjashtuar nga çdo shërbim i shtetit. Dhe është e vërtetë që një nga dogmat e komunizmit është zhdukja e krejt intelektualëve të kohës së shkuar, mbasi ata konsiderohen si “fara e keqe” e mbjellë nga regjimet nacionaliste dhe kapitaliste. Në vend të tyre, çdo regjim komunist po mundohet të krijojë një klasë të re intelektuale të ushqyer mendërisht vetëm me doktrinën e Karl Marksit dhe të interpretuar prej Leninit dhe Stalinit.
Me Tuk Jakovën pata një bisedim të gjatë në hotel “New Yorker”. Kur, në fjalim e sipër, u prek çështja e marrëdhënieve të qeverisë së Hoxhës me Marshallin Tito të Jugosllavisë, i thashë bashkëfolësit tim se isha në frikë se qeveria e Tiranës po binte thellë e më thellë nën influencën, në mos nën kontrollin e Beogradit. “Shpesh kini me mbarue, i thashë kolonelit, tue zbritun Shqipnin në shkallën e një krahine të Jugosllavisë, ose përndryshe kini me u prish krejt me Titon”.
“Marrëzi! -u përgjigj me njëfarë rreptësie oratorike. -Të dy qeveritë tona janë tuj bashkëpunue mbi bazën e barazisë. Na kena qëndrue me Titon dhe ai me na derisa të realizohet programi ynë i përbashkët”. Nuk e pyeta Kolonelin se cili ishte programi i përbashkët i dy qeverive, se tani ishte një gjë e njohur prej kohësh. Posaçërisht në atë periudhë Tirana dhe Beogradi ishin lidhur fort ngushtë si edhe më Sofjen, në luftën e dështuar që i kishin hapur Greqisë në Maqedoni me çetat partizane.
“Ashtu ju duket juve në këtë kohë, -shtova unë, -por jam krejt i bindur se ajo që i ndodhi Zogut ka për të ndodhë edhe me ju. Edhe ai filloi të luajë lojëra me Jugosllavinë në 1924-n, për me u hudh në krahët e Italisë fashiste në 1926-n”.
I kallëzova atëherë Tukut se në pjekjen time të parë me Ahmet Zogun, pas kthimit tim në Shqipëri nga Amerika, i kisha thënë Zogut se “marrëveshja e ngushtë e tij me Beogradin e kishte bërë Shqipërinë si një provincë të Jugosllavisë, duke i shtuar kërkesat e qeverisë së Beogradit dita-ditës”.
“Ajo s’është e vërtetë!, -protestoi Ahmet Beu. –Marrëveshja ime me Beogradin mbështetet mbi baza bashkëpunimi të sinqertë”.
“Sesa të sinqerta janë ato baza, kjo do të provohet shpejt”, – i thashë Zogut, i cili ndërroi temën e bisedimit.
“Ajo që i ndodhi Zogut nuk mundet ndodh tek na, – më deklaroi Tuk Jakova me një të qeshur sardonike. –Zogu ishte fashist dhe tradhtar dhe kujdesej vetëm për interesat e veta, ndërsa ne dhe qeveria e shokut Tito, jemi tue veprue së bashku për interesat ma t’mira të popujve tanë. Një çartje si ajo që përshkruani ju është e pamundshme, krejt e pamundshme”.
Siç dihet, ajo që iu duk Tuk Jakovës si krejt e pamundshme në shtator të 1946-s u bë, në fakt, tamam në dy vjet (aq kohë sa i kishte marrë edhe Zogut për t’u prishur me Jugosllavinë). Në fund të qershorit 1948, Kominformi (Komunist Information), që zuri vendin e Kominternit të shpërndarë, e fshiu Titon dhe Partinë Komuniste të Jugosllavisë nga lista e pjesëtarëve të tij. Pa humbur fare kohë dhe ndofta pa u menduar mirë, qeveria e Tiranës preu çdo marrëdhënie më “shokun” Tito, të cilin e akuzoi se ishte munduar ta bënte Shqipërinë një krahinë të Jugosllavisë.
Bisedimi me Tukun kaloi nga ajo pikë në çështjen më të rëndësishme dhe më të ngutshme të njohjes së qeverisë së Tiranës nga ana e Amerikës dhe të pranimit të Shqipërisë në Kombet e Bashkuara.
Në formë të prerë i thashë kolonelit se çdo përpjekje për realizimin e dy dëshirave të përgjithshme ishte e kotë dhe pa asnjë dobi, sa kohë që qeveria e Tiranës ngulte këmbë në vendimin e saj të mospranimit të traktateve të vjetra më Amerikën.
“Po ato traktate i kanë lidhun regjimet e kaluem, – u hodh koloneli. –Përse t’i pranojmë na tani?”
“Se ashtu lypin rregullat e së Drejtës Ndërkombëtare, sipas të cilave një qeveri nuk mund të hedhë poshtë një traktat pa pëlqimin e anës tjetër. A e dini se shoku juaj Tito i ka pranuar të gjitha traktatet e kohës së kaluar?”
“Gjithë të tjerët, me sa jam fjalosun, –vijoi Tuku, –më kanë thanë se na kemi të drejtë dhe jo qeveria amerikane”.
“Nuk e di se cilët janë ata të tjerët, – i thashë, – por sigurisht nuk mund të jenë njerëz të stërvitur në ligjin e kombeve dhe në rregullat diplomatike. Po të them kolonel, se këtë çështje e kam biseduar shpesh me miqtë tanë amerikanë, zyrtarë ose jo. Pasi e rrahëm çdo pikë nga të gjitha anët, unë arrita në një përfundim të cilin ia bëra të njohur gjeneral Enver Hoxhës me radiogram. Përfundimi është ky: qeveria juaj të deklarojë se i pranon traktatet në parim, por rezervon të drejtën që të kërkojë ndryshim ose zëvendësimin e tyre me traktate të reja. Jam në pozitë, pra, që të të them konfidencialisht se kjo është formula e fundit që mund të pranojë qeveria amerikane si konditë të njohjes së qeverisë suaj. Nga ana tjetër, pranimi i traktateve në formën e mësipërme është edhe konditë për pranimin ë Shqipërisë në Kombet e Bashkuara, në kartën e të cilave thuhet çiltazi se do të pranohen si pjesëtare të asaj organizate ato kombe që respektojnë detyrimet e tyre ndërkombëtare. Kallëzoja këto sende Enverit kur të kthehesh në Tiranë dhe mos e lini veten që të gënjeheni nga të tjerët, që ju paskan këshilluar se i keni punët mirë”.
Tuk Jakova, të cilin nuk e pashë më, qëndroi në mendim disa minuta dhe më në fund vendosi të mos e çelte gojën.
Pas Tukut erdhën një sërë delegatësh të tjerë dhe në çdo rast që pata të takohem me ta, ua tingëllova në vesh ato argumente, si edhe të tjera qe i përkisnin politikës së jashtme të Shqipërisë, ndonëse isha i bindur në këtë mes se çdo bisedim ishte i kotë. Dukej sheshazi se qeveria e Tiranës kishte vendosur të mos luajë nga pozita e saj ekstremiste, “të pëlqyer” 100 për qind nga “Vatra” dhe “Shqipëria e Lirë”.
Por, bashkëfjalimet e mia më të nxehta u bënë me delegacionin e kryesuar nga Mihal Prifti, ndihmësministër i Punëve të Jashtme dhe nga të gjitha shenjat, njeriu më i besuar i Enver Hoxhës për politikën e jashtme.
Me atë lab të zgjuar, por fanatik në besimet e tij komuniste, u takova në hotelin “Governor Clinton” (Vjeshtë 1950); herën e parë në prezencën e të dy shokëve të tij, Behar Shtylla dhe Vilson Progri, dhe herën e dytë vetëm ne të dy…
Marrë nga libri 
“Plani i tretë për copëtimin 
e Shqipërisë”
* Cekrezi ishte editori i Diellit, qe e ktheu Gazeten ne nje te perditshme te suksesshme

Histori-Beteja e Okinavës dhe kapitullimi i Japonisë Perandorake

by

Kjo javë shënon 70 vjetorin e ditës (15 gusht), kur Japonia ju dorëzua forcave aleate të udhëhequra nga SHBA duke i dhënë fund Luftës së Dytë Botërore, konfliktit ushtarak më vdekjeprurës në histori. Ndërsa ka pasur shumë beteja shkatërruese dhe pika kthese në fushatën në Paqësor, Beteja e Okinavës mbahet mend si më e përgjakshmja dhe më e kushtueshmja e luftës, dhe citohej në atë kohë për të arsyetuar përdorimin e mëvonshëm të armëve atomike në tokën japoneze. Pushtimi i Okinavës ishte beteja e fundit dhe një nga më të mëdhatë të Luftës së Dytë Botërore. Aty mori pjesë flota amerikane detare prej mbi një mijë anijesh dhe qindra mijëra trupa. Luftimet vazhduan për 82 ditë dhe lanë pas fshatra të shkatërruar, pyje të djegur dhe afër 200-mijë të vrarë. Një muze i vogël në një bazë detare në Okinava ruan fotografitë historike të kohës së luftës. Kuratori Mark Waycaster thotë se në Okinava, gjenerali japonez Mitsuru Ushijima ndoqi strategjinë e luftës guerile. “Qëllimi i tij nuk është për të fituar, por të shkaktuar sa më shumë të vrarë mes forcave amerikane që Shtetet e Bashkuara të kërkonin paqe.” Viktimtat e shumta dhe qëndresa e ashpër në Okinava u përdorën si argument për të justifikuar vendimin për hedhjen e bombave atomike në Nagasaki dhe Hiroshimë për të thyer vullnetin e japonezëve. Sot në Okinava, shumë ende kujtojnë betejën e tmerrshme që vrau pothuajse një të tretën e popullatës civile. Bunkerë ushtarake japoneze janë ruajtur si përmendore. Muzeu i Paqes Himeyuri tregon historinë e gati 200 nxënëseve të cilat ishin rekrutuar për të punuar si infermiere për ushtrinë japoneze. Shumë prej tyre vdiqën në luftime. Shimabukuro Yoshiko u plagos rëndë gjatë një shpërthimi. Ajo tregon se oficerët japonezë i paralajmëronin vajzat se po të kapeshin, amerikanët do t’i përdhunonin mizorisht dhe do t’i vrisnin ato. Por një ushtar amerikan i shpëtoi asaj jetën, thotë ajo: “Dhe pastaj mendova, është ky armiku? Kisha dëgjuar se ata ishin djaj’ dhe kur pashë fytyrën e tij, ai dukej i mirë dhe më tha: Unë jam duke të ndihmuar”. Kujtimet e shkatërrimit të kohës së luftës dhe humbjet e jetës kanë bërë të zëshëm shumë pacifistë në këtë ishull, disa që kritikojnë vazhdimin e pranisë amerikane në ishuj dhe të tjerë që kritikojnë përpjekjet për të fuqizuar ushtrinë japoneze. Por mbi të gjitha beteja e Okinavës dhe betejat e tjera të zhvilluara më parë në Azi-Paqësor shprehin qartë koston njerzore, financiare dhe ushtarake të këtij fronti të madh gjatë Luftës së II-të Botërore. Ky konfrontim ishte po aq i përgjakshëm sa frontet e luftës në Evropë.
SH.K.

“ Drenica , Athosi i dytë serb “…ose …Shqiptarët ortodoks të Drenicës

by

Nga Fahri Xharra/
Ballafaqimi me serbë është i vështirë , bile shumë i vështirë ,; kemi shumë fakte që i dalin krah kësaj thënje. Por nëse flasim vetëm duke u nisur nga Certifikata e jonë e lindjes , me kusht që mbi të cilën nuk është “shkruar” asgjë nga serbët, turqit apo shqiptarët mohues (të vetvetes), atëherë do të jemi plot krenari dhe mburrje kundrejt tyre ( serbëve dhe kishës së tyre pravosllave dhe faqebardhë përballë Botës që është me ne).
Nëse iu bie në dorë libri i Tatomir Vukanoviqit “ Drenica , Athosi i dytë serb ‘ (1934-1937) ( Drenica , Druga srpska Sveta Gora (1998, Prishtinë ) ,mos e lerni pa e lexuar . Do të mbeteni pa gojë me falsifikimet serbe për historinë tonë të Drenicës. Në këtë rast do të shfletoj pak faqe për t`iu kundervue Irinejit , Kishes Serbe , Daciqit , propagandës serbe dhe heshtjës së shqiptarëve pot ë Drenicës të cilët janë cijanuar nga vetvetja me “ helmet” publicistike serbe, me ligjëratat e përkrahësve shqiptar të Çubriloviqit , Garashaninit dhe ivo Andriqit .
Mos me lexoni me dyshim, nuk jam i llojit të… . por e dua të vërtetën tonë të cilën po e gjej në “trillerat” serb , dhe shumë lehtë po e kuptoj se pse jemi të tillë !Qysh se kur, Athosi është serb ?
Por edhe më qesharake se si na qenka Drenica , Athosi i dytë i shenjt serb? Nga mos dija , e kisha hapur gojën dhe isha befasuar me mosdijen time. Por pë një gjë që e di do ta flas , edhe sikur …..Nuk jam duke folur unë, por historia po flet ; po flet ajo çertifikata e lindjes sonë së cilës po ia ndërrojnë ( dhe po ia ndërrojmë ) shënimet ashtu se si po iu konvenon dhe duhet atyre ( E ne , në heshtje iu shkojmë pas)
Nëse vetëm pak e njohim historinë atëherë : Irinej duhet ta pranon te vërtetën se Kisha Ortodokse Serbe (KOS) është themeluar ne mesin e shekullit XIX. Deri ne vitin 1896 liturgjia ne kishat e Prizrenit është mbajte ne gjuhen greke. Qe nga mesi i shekullit XIX serbet i përvetësuan te gjitha kishat ne trojet shqiptare dhe mbi themelet e shume kishave katolike ndertuan kisha politike. Shume kisha politike te ndërtuara ne trevat shqiptare u ndërtuan duke bartur gurë nga kështjellat dhe lokalitetet e lashta arkeologjike. Kishat mesjetare ne Kosove nuk jane kisha sllave. ( Q,N )
Por edhe pak , ps shek.III-të të psKrishtit ,edhe Dardania u krishtërua, por edhe pas shek 11-të në këto anë kishte SHQIPTAR dhe vetëm shqiptar katolik dhe ortodoks ( Të tjerët ishin që numëroheshin me gishta )
Si u bë Drenica Athosi i dytë serb ? kur i themi Jo! kesaj teorije ?
(Tatomir Vukanović u knjizi ‘’Drenica – druga srpska Sveta Gora’’, piše :
‘’…..M. S. Milojević srpski spisatelj iz doba romantizma ističe kako u jednom delu Drenice u 431-oj kući živi ‘’sve sam Srbin poturčen , koji vrlo malo zna arnautski i koji više srpski no arnautski govore’’ . Zatim navodi : ‘’u 258 takođe poturčeni Srbin , ali koji podjednako govore i jednim i drugim jezikom’’.
Slično Milojeviću , nastavlja Vukanović , razlaže i drugi srpski spisatelj T. Stanković , koji navodi : ‘’Drenički Arnautaši , svi znaju dan svoje slave – svoga krsnog imena i toga dana ništa ne rade .’’
Së pari ta përkthejmë në shqip:Tatomir Vikanoviq ne librin “‘’Drenica – druga srpska Sveta Gora’’ shkruan : në një pjesë të Drenicës, në shtëinë e 431-të jeton një serb i turqizuar, i cili shumë pak di arnautisht dhe i cili flet më shumë serbisht se sa arnautski. Në shtëpinë e 258-të , të asaj pjeseje të Drenicë , ishin gjithashtu serb të turqizuar por që flasin edhe shqip edhe serbisht .” E mendoni ketë , si ju duket ?
Pastaj vazhdohet “ Arnautashët e Drenicës i dijnë të gjitha festat ortodokse dhe ditët e merave të tyre.
Jevto Dedijer ne librin “ Stara Srbija” flet për 60 000 të ikurit nga Kosva ne mes viteve 1880- 1900 , ketu mendon në “serbët “ e tij dhe të tjerët , “serbët” e mbetur thot: Banorët serbë ( lexo shqiptarët ortodoks ) të Kosovës kishin kaluar nëpër shumë vështirësi për të mbijetuar . Ata mbijetuan sipas duke e nderruar veshjen ; të gjithë burrat u veshen me rroba arbanshe , i rruan kokat dhe mbajtën perçe “ (Jevto Dedijer u knjizi ‘’Stara Srbija’’ govori o 60.000 proteranih sa Kosmeta u periodu od 1880. do 1900. godine . I on govori o drugom aspektu smanjenja broja Srba , o mimikriji : ‘’ Srpsko stanovništvo koje je ostalo u Staroj Srbiji dovijalo se na razne načine kako će da spase život . Najpre je promenjena nošnja . Svi su muškarci primili arbanaško odelo , obrijali su glave i nosili perčine’’ . )
Edhe këte “…. Prvi je znak mimikrije u ovim oblastima bio primanje arbanaškog odela . Zatim je došlo usvajanje njihovih pokreta , ponašanja i samog jezika , tako da se na putu i na trgu nisu mogli ralikovati Srbi od Arbanasa……’’ .‘’Balkanskog poluostrva’’ Jovana Cvijića )
Pra shenje e parë e mimikrisë ( pyetni Qosejen se çka do të thot mimikria, ishte marraj e tirqve shqiptare, pastaj mënyra e sjelljes fsahtare apo qytetare ( të kohës), kështuqë në rrugë apo në pazar shumë pak dalloheshin “serbët” nga shqiptarët . Ka shumë pyetje për t`u bër , por çka ti bejsh kur Jovan Cvijiqi dhe Tatomiri kanë vdekur e me këta t`anët që flasin si ata vështirë e kemi.
“Kemi shembuj të gjallë ku shkijet dhe shqiptarët janë me trung familjar të përbashkët. Janë sot familjet shqiptare Korça nga fshati Gmicë në komunën e Dardanës që jetojnë sot në disa qytete të Kosovës. Familjet serbe Korçiç nga fshati Zebincë komuna e Artanës, që sot jetojnë në Zebincë dhe shumë qytete në Serbi, si dhe familja Llapashtica që sot jetojnë në fshatin Marec, Hajvali dhe qytete të Kosovës. Lagjja Korça në fshatin Gmicë të Dardanës sot ka mbi njëzet shtëpi myslimane shqiptare që e dëshmojnë prejardhjen e përbashkët të krishterë me familjet sot serbe në fshatin Zebincë. Fshati Zebincë në mesjetë është quajtur Arbanashi i Artanës. Këto familje janë trashëgimtarë të dy vëllezërve Ilit dhe Simonit. Duke e parë origjinën e përbashkët të këtyre familjeve, akademiku serb i shtyrë nga politika pansllaviste pa të drejtë shkruan se korçajtë e Gmicës janë serbë që së pari u myslimanizuan dhe kinse më vonë u shqiptarizuan. Pas hulumtimit dhe studimit të kësaj çështje vërtetohet se pikërisht korçiçët e Zebincës u asimiluan dhe u bënë serbë në fillim të shekullit XX. Këto dy familje gjatë gjithë shekullit XX kanë komunikuar mes vete dhe të gjithë të moshuarit e korçiçve të Zebincës e kanë folur gjuhën shqipe. Si dëshmi tjetër është edhe përkatësia e përbashkët fisnore e fisit Krasniqe. Ili pas myslimanizmit e ndërroi emrin në Ali, ndërsa Simoni mbeti i krishterë në fshatin Zebincë”. (Fakte historike mbi serbizimin e popullatës shqiptare në Kosovë, Qazim Namani )
Fahri Xharra,13.08.15
Gjakovë

Kongresi Arsimor i Lushnjes (95-vjetori 15-29 gusht 1920)

by

Shkruan:Engjëll Zerdelia/
Dy ngjarje me shumë rëndësi do të mbesin për kohë në Panteonin e kombit shqiptar; Kongresi Kombëtar dhe Kongresi Arsimor i Lushnjës. Kongresi Kombëtar i Lushnjës që zhvilloi punimet në 21-31 janar të vitit 1920, dhe nga ku doli qeveria kombëtare me kryeministër z.Sulejman Delvina, si ministër të arsimit caktoi z. Sotir Peci, diplomat, politikan, publicist, pedagog, tekstolog, i cili ishte diplomuar për matematikë dhe fizikë në Athinë. Emigroi në SHBA, më 1905 dhe qe një ndër figurat e shquara të emigracionit shqiptar. Më 1906 botoi të parën gazetë në gjuhën shqipe “Kombi” në Boston të SHBA. Formoi bashkë me shokë, por duke i udhëhequr ata, shoqëritë “Besa-Besë” dhe “Lidhja” po në Amerikë. Zotëria në fjalë mori pjesë në “Kongresin e Manastirit”, “Normalen e Elbasanit”, “Komisinë letrare të Shkodrës” dhe ka meritën e veçantë në hartimin e teksteve shkollore me kulturë të gjerë pedagogjike, didaktike e sidomos metodike me librat “Viti premtar i gramatikës” (Kl. III dhe IV fillore), “Shkencat natyrore”, programet e planet mësimore të shkollave shqipe të tjera. Sotir Peci, personalitet i gjithanshëm mënjanoi praktikën e huaj, të ngushtë të krahinave në arsim dhe në shkollë dhe zotëroi organizimin kombëtar dhe të njësuar(apo unifikuar) të arsimit si një nga problemet themelore të qeverisë së Lushnjës(janar 1920).
Çelja e Kongresit
Z.Sotir Peci, më 26 korrik 1920 i shkruante Këshillit të Ministrave: “Duke pasur nevojë që të njësojmë programet e metodën për të gjitha shkollat e Shqipërisë, të cilat kanë vepruar deri më sot të ndara(sipas ish-zonave të pushtimit), kemi menduar të formojnë një komision teknik, në të cilin do të marrin pjesë fuqitë më të mira arsimore prej të gjitha viseve. Ky komision të mblidhet në Lushnjë, si vend historik ”.
Qeveria dhe Ministria e Arsimit ngarkoi zotërinjtë: Hiqmet Delvina nënprefekt i vendit dhe Besim Nuri, kryetar i bashkisë së qytetit të Lushnjës që të organizonin mbarëvajtjen e punimeve të Kongresit në bazë të përvojës së shtatë muajve më parë, për korrjen e suksesit tjetër historik. Komisioni i Kongresit mblodhi kryepleqtë e nënprefekturës, mesuesit e zgjedhur të saj, por më të lehtësuar se Kongresi politik, për vazhdimësinë e punës. Qyteti i Lushnjës gumëzhinte i tërë si një koshere bletësh. Kudo të shihte syri fytyra të qeshura, të lumtura, të ngazëllyera. Të gjithë të gëzuar këndonin, loznin e hidhnin valle, jo vetëm me kostume popullore lushnjare, por edhe kombëtare se e tillë ishte dhe përbërja e kongresistëve. Në Lushnjë po shkëlqente një dritë tjetër e re dhe po lindtte një tjetër diell. Shqiptarët do të lidhnin besën për arsimin, në të njëjtin flamur për të bërë detyrën e zhvillimit dhe përparimit kombëtar. Sepse nuk është rastësi, por mënçuri e hollë kombëtare e kultivuar me kujdes të madh brenda dhe jashtë Shqipërisë, se në Lushnjë u arrit bashkimi i forcave patriotike e politike për forcimin e shtetit shqiptar. Po këtu duhet të bashkoheshin profilet më të mira arsimore të vendit me të njëjtin flamur për krijimin e shkollës kombëtare të njësuar në mbarë vendin. Harta gjeografike e hapësirës së delegatëve shtrihet në origjinën e tyre dhe në vendet ku ata kanë punuar: Mitrovicë, Prishtinë, Prizren, Gjakovë, Shkodër, Peshkopi, Tiranë, Durrës, Elbasan, Pogradec, Korçë, Ersekë, Leskovik, Përmet, Gjirokastër, Sarandë, Himarë, Vlorë, Fier dhe Lushnjë etj… Përfaqësuesit u mirëpritën dhe u përshendetën nga populli lushnjar: civilë, ushtarakë dhe mësues sipas një tradite të vendosur në të dyja anët e nënprefekturës me ato pak vegla muzikore, me nxënësit e shkollës plotore e asaj femërore me buqeta lulesh, me flamuj letre ndër duar. Duhet sqaruar në mënyrë shkencore dhe t’i japim përgjigjen e saktë pyetjes, se cilët ishin mësuesit që punonin në Lushnje në atë kohë? Sipas fondit në AQSH, Inspektoria e Beratit, lexojmë se në vitet e para të shek.XX, Lushnja kishte në vitin 1920, 13 shkolla fillore dhe një plotore me 37 mësues. Në rrethin e Lushnjës mësuesit e periudhës 1910-1920, ishin: Jani Minga, Ikonom Dhima, Sokrat Koka, Anastas Ikonomi, Roza Kakarriqi, Murat Delvina, Zydi Vrioni, Qazim Përmeti, Spiro Saqellari, Llukë Karafili, Kostandin Ziu, Llazi Bozo, Irakli Pylli, Jorgaq e Marigo Semini, Mihal Bellkameni, Naun Prifti, Rrap Mërtiri, Thanas Ndoni, Esat Libohova, Jorgji Toli, Mehmet Konica, Abedin Nuredini, Beshir Islami, Abdyl Musai, Theodor e Aleko Rista, Ahmet Shehu, Murat Kadriu, Xhemal Bushi, Tod Kadillari, Niko Progri, Rexhep Peza, Llambër Deda, Lili Bandilli, Jovan Ndreka, Petro Muzaka, Mustafa Deda, Izet Libohova, Thimi Koçi, Sybi Hasani, Tefik Zoto, Emin Matraxhiu, pak kohe dhe Xhevat Korça , sepse ikën në Austri për studime…
Izet Libohova- drejtor, Murat Delvina, Roza Kakarriqi, Anastas Ikonomi, Jovan Ndreka, Llambër Deda, Lili Bandilli, Petro Muzaka, Met Shehu, Aleks Rista, Thanas Ndoni, Esat Libohova, Mustafa Deda, disa mësues lushnjarë të viteve 20-të, në Kongresin Arsimor të Lushnjës.
Zoti Hiqmet Delvina(nënprefekt) mori fjalën duke falenderuar Ministrinë e Arsimit për njoftimin e bukur që kishte pasur për të nderuar qytetin e Lushnjës duke mbajtur një kongres me kaq rëndësi në atë vend, e duke i uruar mbledhjes veprime të mbara e të mira, me shpresë se prej tij, kishin për të dalë fryte dhe dobi të mëdha për arsimimin dhe qytetërimin e popullit shqiptar, i cili deri më sot kishte mbetur tepër prapa për nga ana e kulturës dhe e përparimit. Zoti Besim Nuri, kryetari i bashkisë Lushnjë me fjalë pak, por të bukura, foli përmbi rëndësinë e këtij Kongresi, i cili me shpresë në perëndinë do të japi më të mirat fruta, për lulëzimin e kombit tonë. Minisrtia e Arsimit duke dashur që t’u jepte të gjitha shkollave të Shqipërisë një themel e organizëm të shëndoshë, vendosi të thërriste në Lushnjë një Kongres pedagogjik, të cilit i qe vënë për detyrë, për të zhvilluar e zbatuar këtë program që si më poshtë duhet ndjekur:
1.Hartimi i programit sintetik për shkollat fillore qytetase
2. Zhvillimi i programit analitik të ndarë javë për javë në shkollat fillore 4 e 5 klasëshe të qytetit e për shkollat fillore 3-klasëshe të katundit.
3. Vendimi mbi botimin e teksteve shkollore si: librave të këndimit, gramatikave e numratorëve etj .
4. Caktimi i një gjuhe të përbashkët, pas së cilës do të shkruheshin që tani, të gjithë librat shkollorë.
5. Bisedim dhe kuvendim për një të përkohshme pedagogjike.
6. Caktimi i regjistrave të përditshëm e të përjavshëm, i amzave, orareve, dëshmive shkollore dhe i të tjera librave zyrtarë, që do të mbajë drejtoria e secilës shkollë.
7. Dëshirë e pavarësisë dhe e Kongresit, çka i përket sidomos çështjes së përmirësimit të organizimit të shkollave.
8. Si gjuhe letrare pas se ciles do te shkruheshin librat shkollore, u morr per themel dialekti I Elbasanit me disa permiresime e duke ruajtur disa ndryshime tipike, qe u perkasin formave etimologjike te fjaleve te njohura me mire ne dialektin Tosk e disa ne dialektin Geg.
9. U vendos qe libri i pare I kendimit te jete i shkruar thjesht gegerisht ose thjesht toskerisht, libri I dyte te jete i perzjere me copa leximi me dialect gegerisht-toskerisht, librat e kendimit per klasat e tjera te hartoheshin vetem ne gjuhe letrare duke marre per themel dialektin e Elbasanit…
Pas përshendetjes së parisë së vendit, një grup nxënësish të shkollave të qytetit djem e vajza dhanë një koncert për t’u uruar delegatëve mirëseardhjen. U këndua dhe Hymni i Kongresit. Kongresi filloi punimet, më 15.08.1920, ora 900 . Të ftuar kishte edhe disa mësues lushnjarë, midis të cilëve: Ikonom Kozma Dhima, Elmaz Boçe, Anastas Laska, Naun Prifti(Doko), Theodhor dhe Aleks Rista, Roza Kakarriqi si dhe organizatorët JaniMinga dhe Tefik Zoto etj.
Kongresi shquhet nga përbërja e kongresistëve: tërësisht profesionistë, specialistë e pedagogë të mirëfillte, njohës të arsimit, autorë tekstesh të shkruara shqip dhe në gjuhë të huaja . Ata studiuan në shkollat e larta, institute apo fakultete në vendet më të perparuara të Evropës. Jozef Fekecs(Zef Fekeci), Zarë-Austri. Publicist, pedagog, tekstolog, gjuhëtar, bashkëpunëtor apo afrues me albanologët e shquar evropianë si: N.Jokli, M.Lombertz, R.Nachtigal, Mikloshik, Meyer etj. Përkthyes i gjuhëve gjermanike dhe ndihmës i përvojës së pasur evropiane. Inspektor i shkollave në Tiranë, mësues i latinishtes dhe italishtes. Njohës i mirë i gjuhës shqipe, coordinator me albanologët e Evropës, përkthyes i shkëlqyer. Kol Margjini, Prizren, babai vjen në Shkodër si qendër vilajeti. Profesor Kol Margjini, mësues i përkushtuar, drejtues e organizator i shquar i arsimit, përkthyes e studiues prodhimtar në fushën e pedagogjisë, autor tekstesh shkollore dhe didakt i njohur, udhëheqës politik për bashkimin kombëtar të kombit. Kryen Institutin e Gjuhëve Orientale(Katedra e gjuhës shqipe) në Vjenë të Austrisë. Tekste te botuara: Aritmetika për klasën e IV, për klasën V, Matematika për klasën e parë gjimnaz, fillime të para të gjeometrisë e të tjera. Aleko Kondili, Korçë, më i moshuari i Kongresit, urtësia dhe mençuria e tij. Të mesmen Zosimea, Janinë-Greqi, të lartën Grac të Austrisë. Profesori i Histori-Gjeografisë që ligjëronte si bilbil për Shqipërinë dhe botën, njohës i mirë i muzikës dhe serenatës korçare, hartues i programeve dhe planeve mësimore.
Ulur: I.D.Sheperi, Dh.Mborja, A.Xhuvani, A.Kondili, N.Paluca, G.Mikeli, Lart: Th.Papapano, M.Bellkameni, P.Pogoni, J.Fekeci, I.Anamali, K. Margjini, A.Gashi
Dhimitër Mboria, Korçë, profesor i gjuhës shqipe dhe latinishtes në Liceun e Korçës. Piktor i talentuar, studiues dhe përkthyes i pasionuar i frëngjishtes në gjuhën shqipe, metodist dhe hartues i planeve dhe programeve mësimore. Ndue Paluca, Shkodër, studioi në Vjenë të Austrisë për pedagogji dhe shkencat e natyrës. Atdhetar, pedagog, publicist, gjeograf, matematicien dhe tekstolog i zoti. Hartues i abetares në Shqipëri dhe Amerikë, shkrues i parathënies së fjalorit shqip-gjermanisht së bashku me prof.Karl Gurakuqin dhe përkthyes i shkëlqyer . Drejtori i shkollës Normale të Shkodrës. Autor dhe bashkautor tekstesh: “Abetar”, “Arithmetika për shkollat fillore”, “Shkollë dhe jetë”, “Antologjia për shkollat e mesme” … Gaspër Mikeli Shkodër, atdhetar, metodist, pedagog, tekstolog, publicist, përkthyes, autor dhe bashkautor i disa teksteve shkollore e historike, udhëheqës i revistës “Shkolla e Re” dhe gazetës “Mësuesi”, personalitet i kulturës shqiptare. Kreu Normalen e Klagenfurtit (Austri). Inspektor i arsimit Shkodër. Autor i teksteve “Gramatika e gjuhës shqipe”, “Njoftime historike mbi Shqypninë”, “Përmbledhje e jetës së Skënderbeut” e të tjera. Mihal Vangjel Bellkameni, Pogradec, student i liceut të Manastirit, një ndër atdhetarët e fundit të Rilindjes dhe fillimit të Pavarësisë. Falë trimërisë, karakterit të papërkulur dhe energjive intelektuale e fizike, dha një ndihmesë të dukshme me pushkë e me penë për çlirimin kombëtar, lulëzimin dhe përparimin e atdheut. Mësues, drejtor, inspektor shkolle e publiçist, autor librash dhe këngësh, marshesh, titullar institucionesh administrative, ai ka një jetë të lakmueshme prej intelektuali atdhetar, drejtor i shkollës së Ardenicës, Lushnjë. Emigroi në Rumani, Bullgari, Egjipt, Itali e të tjerë. Drejtor i parë shqiptar i Liceut të Korçës. Udhëheqës i talentuar i ekipit gjimnastikor në Pogradec dhe Korçë. Ismail Anamali, studioi në vendlindje, të lartën në Stamboll, shquhet si mësues gjeografie. Inspektor arsimi në Shkodër. Mësues, drejtues shkollash, inspektor arsimi, pjesëmarrës në veprimtaritë arsimore kombëtare, autor tekstesh shkollore, një ndër mendimtarët kryesore të tre kongreseve, brenda 5 vjetësh. Hartues i teksteve të gjeografisë, të historisë dhe sidomos të hartografisë.
Shkolla ku u mbajt Kongresi Arsimor i Lushnjes
Aleksandër Xhuvani Elbasan, personalitet i kulturës shqiptare, atdhetar i shquar, publiçist me emër, pedagog i vjetër, enciklopedi e vërtetë, përparimtar i periudhës së Pavarësisë, gjuhëtar i rrallë e i zellshëm, tekstolog i zoti. Studimet e larta në Fakultetin e Filologjisë, universiteti i Athinës (1902-1906), drejtor i Normales se Elbasanit. Tekstet e botuara “Njohuritë e para të sintaksës shqipe” 1925. Për shkollat e mesme “Sintaksa shqip” 1936. “Fjalori i gjuhës shqipe” 1956. “Parashtesat”, “Prapashtesat”. Gjuhëtar, metodist i shquar i shkollës shqipe. Kryetar i Kongresit Arsimor të Lushnjes.
Ahmet Gashi u lind në Prishtinë. Personalitet i kulturës shqiptare e evropiane, veprimtar i lëvizjes kombëtare e i arsimit, tekstolog, gjeograf dhe historian i zoti, muzikant virtuoz, veteran i shahut shqiptar, pedagog dhe drejtues i shquar i shkollës shqiptare, ndër hartografët e parë, anëtar nderi i Shoqatës së Gjeografëve Amerikanë 1936, kryetar i bandës “Afërdita” të Elbasanit, Mësues i Popullit. Shkollimi në vendlindje, Shkup e Stamboll. Gjeograf i shquar, nëndrejtor dhe drejtor për shumë vite i Normales në Elbasan. Mori pjesë në tre kongreset arsimore. Tekstet mësimore “Gjeografia e përgjithshme” 1935, “Gjeografia e Europës”, “Harta e Shqipërisë”, “Azia, Amerika, Australia, Oqeania dhe vendet Polare” e të tjerë.
Ilia Dilo (Sheperi), Gjirokastër. Personalitet i spikatur i arsimit kombëtar; gjuhëtar, edukator, filiolog e gojëtar, autor tekstesh shkollore, pedagog, përkthyes, erudit, botues i librit “Gramatika dhe sintaksa e gjuhës shqipe”, në Vlorë 1927 që konsiderohet libri i shenjtë, i të gjitha kohërave, përshtatës i shkëlqyer i librave didaktikë të Rilindësve tanë, Mësues i Popullit, inspektor dhe drejtor i arsimit në Gjirokastër. Mësimet i filloi dhe mbaroi në Janinë me vlerësimin “Shkëlqyeshëm”. Mësues në Bënjë, ballkon i qytetit të Përmetit, bashkëpunoi me vëllezërit Frashëri, Çajupin, shkollën e mesme në Zosimea-Janinë. Thoma Papapano, figurë e shquar e arsimit kombëtar, Mësues i Popullit, autor i Abetares në gjuhën shqipe, përshtatës i shkëlqyer i librave didaktikë të Rilindësave tanë, mjeshtër i bukurshkrimit, drejtor dhe inspektor i arsimit në Gjirokastër, zëvëndës ministër i arsimit shqiptar, ambasador nëpër Evropë në mbrojtje të çështjes kombëtare, metodist dhe hartues i programeve dhe planeve mësimore. Pertef Pogoni, profesor i shkollës unike në Gjirokastër. Shkollën e lartë në Francë. Figurë e shquar e arsimit kombëtar, njohës i disa gjuhëve të huja e bënte përkthyes të talentuar, pedagog, drejtor, inspektor të shkollave dhe Sekretar i përgjithshëm i Ministrisë së Arsimit. Prodhimtar i metodave dhe tekseve mësimore .
Kryetar i Kongresit në mbledhjen e parë të orës 9:00 paradite me shumicë votash u zgjodh Zef Fekeci. U lajmërua me telefon Këshilli i Lartë i Qeverisë dhe Ministria e Arsimit. Mbas dy ditësh e në vazhdim me mirëkuptim e dashamirësi admiruese kryetar u zgjodh z. Aleksandër Xhuvani me një përvoje pune mbi 10 vjet drejtor i Normales në Elbasan. Duhet nënvizuar se Kongresi i zhvilloi punimet në Lushnje 15-25 gusht 1920 dhe 25-29 gusht 1920 në Elbasan.
Në kongres përfshihen këto çështje: Mbarëvajtjen e arsimit, unifikimin e shkollës, u vendos sistemi i ri arsimor i barabartë për shkollat e Shqipërisë, qofshin shtetërore apo private. Përzgjedhja e përgatitur e kuadrit mësimor. Programet, planet e tekstet të ishin të njëjte, të përgatitur e hartuar nga Ministria e Arsimit Shqiptar. Çdo trajtim privat mbi këto probleme do të miratohej nga instancat kompetente të qeverisë. Kongresistët paraqitën projekt-modelet e para të programeve sintetike për shkollat, të programeve analitike të ndara në javë për mësimet e shkollës fillore katër-pesë klasëshe të qytetit e tre klasëshe të fshatit .
Kongresi shqyrton përgatitjen e librave shkollorë, klasifikimin e kualifikimin e arsimtarëve si rezultat i shkollave e niveleve të ndryshme, të kurseve të kryera. Zhdukjen e analfabetizmit gradualisht, u vendos për përdorimin edhe të mësuesve shtetitës( apo endës ) në fshatra të thella , ku mungonte shkolla. Kongresi u mor edhe me hapjen e internateve(konvikteve) vatra edukimi me frymën e përbashkët të vëllazërimit, kriter klasik edhe i shkollës evropiane, në Korçë, Gjirokastër, Shkodër, Tiranë, Elbasan, Berat e të tjera .
U shkruan modelet e orareve, dëshmive shkollore, amzave, regjistrave të përditshëm e përjavshëm dhe përvitshëm. U vendos që prej klasës së III fillore e përpjetë të mësohej edhe një gjuhë e dytë që të caktohej nga MASH, e të tjera. Si të kremte fetare e kombëtare në marrëveshje me të parët e besimit u vendos të mbahej mbyllur shkolla, për katoliket: Dita e parë e vitit, 6 janari, Krishtlindjet 24-27 dhjetor e të tjera . Për myslimanet: Kurban Bajramin 5 ditë, Ramazan-Bajramin 3 ditë , Sulltan Nevruzi 1 dite e të tjera; për ortodoksit(sipas kalendarit julian ). Dita e parë e vitit, 6 janari, 6 maj i Shën Gjergjit , Krishtlindjet e të tjera. Si e kremte Kombëtare 28 Nëntori e 7 Marsi.
Gjithçka që u punua në Kongresin Arsimor të Lushnjes u përshëndet nga i gjithë populli shqiptar, përfshirë edhe diasporën këtë e vërteton shtypi i kohës. Parashqevi Qiriazi boton shqip, frëngjisht e anglisht revistën politike “Yll’i mëngjesit” që trajton probleme të arsimit kombëtar, në 1920 dolën organe që trajtojnë probleme pedagogjike si “Studenti” me qendër në Amerike , 1920 -1929 “Djalëria” studentet shqiptare në Vjenë në Tiranë “Zani i ri” 1921, “Shkolla e re” Shkodër me drejtor G. Mikelin, “Kumtari arsimuer”, “Përlindja Arsimtare”, “Afrimi”, “Revista Pedagogjike” më vonë “Mësuesi” duke mos përjashtuar edhe shtypin shqiptare të kohës . U botua rregullorja “Mbi detyrat dhe të drejtat e arsimtareve” Ligjet “Mbi organizimin qendror të Ministrisë së Arsimit”, “Mbi ndjekjen e detyrueshme të shkollës”, ” Mbi bursat” e të tjera . Kongresi i parë i arsimit të Lushnjes vazhdoi punën e vyer të mësuesve të shquar të Rilindjes, Pavarësisë dhe solli shërbime dhe dha udhëzime me vlerë të madhe në zhvillim e mendimit pedagogjik . E pra, ky Kongres zë një vend të rëndësishëm në historinë e lulëzimit, përparimit dhe zhvillimit të arsimit tonë, prandaj për shumë arsye është një përvjetor madhor e i plotë për vlerën dokumentare dhe sidomos pamjeve vizive dhe ndjeshmërie njerëzore për këta personalitete, duhet të ndihmojmë që të vendosen në piedestalin e merituar të kombit shqiptar.

Egnatia, një mundësi tjetër për turizmin shqiptar

by

TIRANË, 12 Gusht / Nga Nikolla Lena/ – Agjencia Kombëtare e Bregdetit bën të ditur se nga data 18 deri në 31 gusht, në bashkëpunim me Universitetin e Venecias, do të ndërmarrë të parin udhëtim në gjurmët e rrugës antike, Via Egnatia.
Ky udhëtim i paraprin një projekti ambicioz për shndërrimin e kësaj rruge të vjetër, në një produkt të mirëfilltë turistik.
Drejtori i Përgjithshëm i Agjencisë Kombëtare të Bregdetit, Auron Tare thotë se “çdo ditë, për katër javë do të sjellim imazhe dhe shënime nga ky udhëtim, duke shpresuar se shumë shpejt Via Egnatia, e cila dikur lidhte Romën me Kostandinopojën, Orientin me Oksidentin, do të jetë një mundësi e madhe në zhvillimin e turizmit rural nëpërmjet udhëtimeve kulturore, shpirtërore, religjioze, artit, filozofisë, teatrit e kulinarisë”, shprehet Tare.
Kjo do të ishte një tjetër mundësi që i shtohet mundësive të egnatiashumta të vendit tonë për të tërhequr sa më shumë vizitorë të huaj si dhe për ta parë këtë rast si një burim për ekonominë e vendit.(Sipas ATSH)