Luan Rama/

Nga libri me i ri “Scribi përballë medias së shkruar”, me jë përmbledhje intervistash, i cili mbaron me këtë intervistë që i bëj vetvetes:

Intervistë me vetveten

Tek shkruaj, mendoj se kjo s’do të jetë një intervistë e fundit por sidoqoftë, edhe pse nuk është botuar askund, po i marr leje Petro Markos që ti huazoj titullin e tij në intervistën e gjatë me titull “Invervistë me vetveten – retë dhe gurët”. E di që po ta kisha pranë ai do të gëzohej, pasi unë isha një mik i afërt i birit të tij poet, Jamarbër Marko dhe shumë kujtime më lidhnin me familjen e tij që në kohë të adoleshencës dhe të rinisë. Atëherë banoja me gjyshen time dhe në të njëjtin pallat me të: ata në kat të dytë dhe ne në kat të dytë por në një shkallë tjetër. Ishte Pallati nr. 64 në bulevardin “Stalin”, i cili vetëm pas viteve ’90 do të ndryshonte emrin dhe do të quhej Zogu i Parë. Kur Jamarbri doli nga burgu, si i dënuar për “agjitacion e propagandë” isha i pari që shkova në shtëpi ta takoja dhe Safo, e ëma, me sy të habitur dhe të shqetësuar më tha : “Nuk ke frikë që vjen në shtëpinë tonë? Unë qesha dhe shkova nga dhoma ku rrinte Madu, siç i thërrisnim ne. Petro dhe Safo e vuajtën shumë burgosjen e Madut. Atëkohë Petros ia ndaluan të drejtën e botimit. E shikoja tek dilte pasditeve në bulevard i vetmuar dhe tmerrësisht i trishtuar duke tymosur cigaren e tij. Shpesh takohej në bulevard me Skënder Luarasin dhe të dy vazhdonin të heshtur në ecejaken e tyre të zakonshme deri tek përmendorja e Stalinit në sheshin e Tiranës. Që të dy të dënuar edhe pse kishin qenë ndër vullnetarët shqiptarë në Luftën e Spanjës dhe kishin kontribuar për Shqipërinë e re. Nga mesi i viteve ’80 e shikoja përsëri tek shëtiste në bulevard me Fatos Arapin, Xhevahir Spahiun, madje dhe me Spiro Deden dhe Arshin Xhezon, edhe pse këta të dy drejtonin shtypin partiak. Por një erë e re frynte tashmë për ndryshime të mëdha. Më 1991 unë u nisa në Paris dhe nuk e pashë më Petro Markon, i cili tashmë ishte sëmurë. Pas vdekjes së tij lexova librin “Intervistë me vetveten” dhe aty mësova më shumë për kalvarin dhe jetën e tij revolucionare. Sigurisht në këtë intervistë timen, po e shkruaj si një mbyllje të këtij libri të thjeshtë për të thënë diçka si një përshëndetje për miqtë e mi, pasi çdo njeri për jetën e tij ka shumë ç’të thotë. Disa libra që kam botuar tregojnë aty-këtu për çaste të ndryshme të jetës time, siç është dhe libri “Fëmija e bulevardit Stalin”, meqë unë linda dhe u rrita në këtë bulevard. Atëherë le ta pyes vetveten për dy-tre gjëra të fundit:

– Çfarë të ka mësuar jeta?

– Të jem tepër i thjeshtë pasi shumë pak gjëra dimë nga kjo jetë efemere. Dikujt mund ti duket se dimë diçka apo se po themi diçka të re, por gabohet. Të gjitha janë thënë, vetëm se tashmë thuhen në një atmosferë dhe kohë tjetër. Kam parasysh një thënie të mikut tim të vjetër Jusuf Vrionit shumë vite më parë kur u takuam bashkë në Paris dhe unë po përktheja për herë të parë një libër poetik të poetit Alain Bosquet, “Nesër pa mua”. Një çast i thashë nëse mund të më thoshte apo mësonte diçka nga arti i përkthimit. Por tepër thjeshtë dhe duke qeshur, ai mu përgjigj me dashamirësi: “E ku mund ti di unë sekretet e përkthimit?!” Më bëri pështypje kjo përgjigje, e cila më pas mu kthye në një këshillë të vyer: Të jesh shumë i thjeshtë! Francezët kanë një fjalë të bukur për këtë: “Humble!”

– Nëse do ta vështroje botën me një shikim të shpejtë, si do ta përkufizoje?

– Një botë relative. Gjithçka është relative në këtë botë: luftrat, përpjekjet, humbjet dhe fitoret, revolucionet, katastrofat dhe vdekjet e mëdha. Gjithçka varet nga gjendja emocionale që je kur e shikon botën përreth. Gjithçka varet nga eksperiencat tona dhe shkalla e njohjes. Duke iu rikthyer mikut tim Vrioni, kur ishte në qeli dhe i varur nga duart në një çengel, vuajtja nuk i bënte përshtypje. Ai e kapërcente vuajtjen duke recituar me mendje vargje të poetit të madh Rembo. Dhe po ta shohësh botën nga brenda, ajo është relative pasi është gjithnjë në lëvizje dhe mes energjish që përplasen, siç ndodh në zemrën e një vullkani në prag erupsioni. Ajo çka vdes, bën të rilind diçka tjetër dhe ajo që lind nuk është asnjëherë e ngjashme me të mëparshmen, me atë çdo të ndodhë me njeriun, pemët. Teoria e relativitetit të Anjshtanjit është një mësim i madh jo vetëm për makrokozmosin por dhe mikrokozmosin.

– Çdo të pëlqente këtë çast?

– Të shoh botën nga lart, nga një stacion i NASA-s. Jo rrallë kur ngjarjet në botë bëhen të vështira, dramatike apo tragjike, ku barbaria njerëzore shfaqet në mënyrë mizore e të llahtarëshme e në mënyrë instinktive e shoh rruzullin tokësor nga shumë lart dhe them me vete se përse gjithë ky gjak, tërë këto luftra që s’mbarojnë, këto shfarosje e urrejtje brenda llojit njerëzor pyetje që e bëj në një poezi timen me titullin “Shekspiri nuk e gjeti dot enigmën e llojit njerëzor”. Jam munduar shpesh të depërtoj në shpirtin njerëzor por e pamundur ta gjej saktë dhe ti jap një përgjigje kësaj pyetje: Pse? Pasi asgjë nuk ka ndryshuar që nga prehistoria apo nga antikiteti deri në ditët tona. Po ata diktatorë, krime, pushtime dhe vrasje brenda familjes çka sollën dhe mitet e Edipit, Andromakës, Kasandrës, etj. Çfarë e ngacmon egon njerëzore për të asgjësuar dhe urryer tjetrin. Vallë cënimi i ekzistencës tënde? Lufta brenda llojit për ekzistencë? Po kur ekzistenca jote nuk kërcënohet, përse barbaria shfaqet sërish? Vallë utopia Thomas Moore, Erazmit, Campanela-s është një fjalë e kotë në ajër, një shpresë që s’do të realizohet kurrë?…

– Ç’është jeta për ty?

– Kur jemi të rinj jetën e jetojmë me vrullin e saj. Ndodh si ata fëmijët që hidhen ne rrjedhën e një lumi që zbret dhe i merr me vete për ti çuar diku. Dhe unë e kam jetuar një pjesë të mirë të jetës pa menduar për të ardhmen, pa menduar se jeta njerëzore ka një cak dhe në fund të fundit do të pyesësh veten: çfarë bëra në këtë jetë? Vetëm kur kalon moshën 50 vjeçare njeriu fillon të mendojë për fundin e tij, vitet që i kanë mbetur, vdekjen dhe se gjeneratat do ndjekin me rradhë njera-tjetrën. Kështu njeriu bëhet një lloj filozofi, i vetëdijshëm për rrugëtimin e tij dhe kjo është e kuptueshme. Para disa vitesh, po shkruaja një libër tjetër për mikun tim piktor Omer Kaleshi. Dhe ai më nxiste ta mbaroja shpejt. Por menjëherë e kuptova, pasi ai donte ti mbyllte projektet e tij, seritë pikturale, para se të ikte nga kjo botë. Njerëzit u ngjasojnë pemëve. Ashtu si pemët, edhe njerëzit kanë stinët e tyre, panverën, verën, vjeshtën dhe dimrin. Pas gjetheve që bien, një kohë tjetër vjen. Dalin sythet dhe lulet e reja. Por brenda trungut njerëzor jeta asnjëherë nuk ndalet, nuk shuhet.

– Si do kishe dëshirë ti jetoje vitet që vijnë?

– Të udhëtoja dhe të jetoja sa më thjeshtë. Është e kotë përpjekja e shumë njerëzve për të patur sa më shumë dhe kjo dëshirë e kamjes i shtyn drejt mashtrimit, shfrytëzimit të tjetrit. Nuk i shoh dot ata që në televizor tregojnë dhe demostrojnë kamjen e tyre. Kjo gjendje ndaj anës material është fatale. Sa më i thjeshtë mendoj, aq më i lumtur je. Nuk vuan nga ambicjet, mjafton të kesh minimumin e jetesës. Kam parasysh shtëpitë e japonezëve të cilat janë tepër të thjeshta dhe me shumë pak orendi, ndryshe nga ne që e mbushim me lloj – lloj orendish. Kam shkruar për një personazh historik amerikanin Rajmond Dunkan, i cili erdhi dhe në Sarandë gjatë luftrave ballkanike 1913-1914 dhe ngriti një tezgjah që të ndihmonte fshatarët dhe refugjatët e ardhur që po vdisnin nga uria. Madje ngriti dhe një furrë buke. Ishte një humanist i madh dhe qilimat që bënin gratë e Skelës (siç quhej atëherë Saranda) i shiste në Londër dhe me ato para sillte miser e grurë. Ky njeri në fillimet e shekullit XX u vendos në Paris dhe krijoi një akademi artistësh. Por ai jetonte shumë thjeshtë. Vishte një tunik të bardhë si grekët e lashtë dhe një palë sandale. Me ato dilte në Paris dhe me ato vdiq në fundin e viteve ’60. Modeli i tij ishte Sokrati dhe Platoni. Tashmë unë jam në pension, minimumin e jetesës e kam siguruar dhe nuk kam prona çka do të thotë se nuk kam shqetësime. Vazhdoj me pasionet e mia të shkrimit, si një lloj skribi. Gëzimi më i madh është paqja me veten dhe dashuria për njerëzit. Dëshiroj të jetoj në natyrë, në një fshat. Bota në fund të fundit është kthyer në një fshat global.

– A do të doje të ishte dhe tani gazetar?

– Sigurisht do të doja, madje jam, pasi vazhdimisht shkruaj. Gazetaria më pëlqen shumë. Në fakt gazetaria e shkruar është në orët e fundit të saj. Ja pse dhe unë anoj më shumë nga letërsia, poezia, romani, eseja apo libri historik.

– 30 vjet më parë ke botuar një libër për gazetarinë e re shqiptare pas viteve ’90: “Metamorfoza e fjalës – për një deontologji të shtypit në Shqipëri”. Si e shikon tani evolucionin e shtypit?

– Shtypi i shkruar ka luajtur një rol të veçantë në kohën e tranzicionit, veçanërisht në viteve e para, kohë kur dhe kam qenë korrespondent i gazetës “Koha Jnë” në Paris. Robert Menard, presidenti i “Reporterëve pa kufij” të Francës shkroi parathënien për këtë libër dhe ishte ky fondacion që dhe e sponsorizoi. Por me kalimin e viteve dhe kur biznesmenët u futën në politikë, pra të bëhen deputetë për të mbrojtur aferet e tyre, kur gazetarët filluan të mendojnë dhe ata për fitimin sa nga një krah politik në tjetrin, shtypi u cënua rëndë, madje dhe në gjuhë u bë banal. Në atë libër shkruaj gjatë për deontologjinë por mjerisht, deontologjia sot lë shumë për të dëshiruar. Madje janë dhe pesë portretesh gazetarësh të mëdhenj botërore që i janë përkushtuar të vërtetës, si George Orwell, Albert Londres, Albert Camus, apo Bertold Brecht.

– A do të pëlqente ti ktheheshe përsëri gazetarisë?

– Por unë s’jam shkëputur asnjëherë nga ajo. Unë gjithnjë kam shkruar për ngjarje, njerëz, figura historike, artistike. Madje kam botuar katër vëllime me publiçistikë dhe kam gati vëllimin e pestë: “Në udhëkryqet e historisë” ku gjithsejt mund të jenë 2500-3000 faqe libri. Kam shkruar ese për artin si librin “Përballë tablosë” si dhe libra për artistët.

– Çfarë çastesh interesante ruan nga kjo përvojë publiçistike?

– Kujtime kam shumë, ngjarje po ashtu dhe takime me personazhe të ndryshme. Por mund të them shkurt për dy takime apo intervista që kam realizuar në Paris. E para me Ernesto Sabato-n me të cilin u takuam në hotelin ku vinte gjithnjë në Saint-Germain des Près i quajtur “Madison”. U takuam dy here dhe biseduam gjatë, ku ishte dhe sekretarja e tij e re. Gruaja i kishte vdekur. Kohën e kalonte me pikturë edhe pse shikonte me vështirësi. Në fakt shkonte në Shqipëri për të marrë çmimin “Kadare”. Ishte thjesht një preteks pasi ai ishte shumë kureshtar të shikonte Shqipërinë, meqë gjyshja dhe nëna e tij kishin folur shqip. Ishin nga arbëreshët e Italisë së jugut. Por në atë kohë ishte kulmi i dhunës së Berishës kundër opozitës. Ne folëm për këtë dhe pasi u mendua një çast më tha se nuk ishte e udhës të shkonte dhe të pritej nga një njeri i tillë dhe se duhej të kthehej. Ai gjithë jetën kishte luftuar kundër diktaturave dhe autokratëve. Por unë ngula këmbë që të shkonte. Dhe ai shkoi. Me këtë rast botova dhe intervistën e tij të gjatë mbi historinë e tij familjare dhe letërsinë e tij. Një takim tjetër ishte me Paolo Cuelo-n, autorin e romanit të famshëm “Alkimisti”. Ishte Salloni Ndërkombëtar i Librit në Paris dhe Brazili ishte si vendi “i ftuar nderi” në panair. Edhe me të u takova dy herë, madje më ftoi dhe në festën e organizuar për të në “Carrousel du Louvre”. Disa romane i ishin botuar nga “Toena”. Ishte tepër I thjeshtë dhe shumë njerëzor. Shumë i dashuruar me gruan e tij. Kishte një simpati të veçantë për Shqipërinë. Më premtoi se do të vinte në Shqipëri. Të shpresojmë…

– Për çfarë ke mall këto çaste?

– Për fëmijërinë time, nënën, gjyshen që më tregonte përralla mistike…

– Po dhimbja jote më e madhe?

– Vdekja e motrës, Ilirianës. Ishte diçka shkatërruese nga ana emocionale, një humbje e jashtëzakonshme çka e kam ndjerë për një kohë të gjatë, kohë kur i kushtova dhe shumë poezi. Më kujtohet gjithnjë fëmijëria jonë, koha e adoleshencës, koha kur si student i tregoja për dashuritë e mia platonike, rinore. Një nga poezitë e shkrova kur ishim në shtëpinë e saj, vetëm, ajo gjithë dhimbje dhe unë me sytë e përlotur që nxorra një copë letër dhe shkrova një poezi: “Ti po shkoje!” Si mund ta ndihmoja?…

– Përse vazhdon të shkruash?

– Edhe unë e pyes veten për këtë. Në fakt gjithçka është thënë në këtë botë, madje shumë bukur, që nga skribët e lashtë. Ende shijojmë tekstet e vjetra të Homerit, Sofokliut, Sokratit e Platonit edhe pse format letrare kanë ndryshuar. Madje në romanin e fundit, “Murgu i malit të shenjtë” krijoj dhe një linjë paralele me kthimin e heroit në shtëpi pas shumë kohës dhe kthimi i Odiseut në Itakë. Por heroi im e gjen “Penelopën” e tij që ka filluar një jetë të re. Kohët, epokat, kanë ndryshuar. Dhe atëherë ai niset për në Malin Athos që të bëhet murg. Shkruaj pasi e kam të vështirë të shkëputem nga kjo lloj aventure dhe ta ndaloj këtë udhëtim letrar. Më është e pamundur të ndaloj imagjinatën time në krijimin e ngjarjeve, subjekteve, figurave, atyre imazheve dhe skenave dramatike. E atëherë i them vetes: kjo duhet shkruar, s’ka rëndësi se sa jam i aftë ta shkruaj por për mua është organike dhe pasionante. Dhe kështu nis të shkruaj.

– Nga gjithçka çfarë ke shkruar çka mbetur?

– Fryma! Jo frymëmarrja por fryma shpirtërore, ajo e krijimit. Secili ka frymën e tij dhe prandaj autorët, artistët janë të ndryshëm. Një ditë isha në atelierin e një mikut tim skulptor dhe e pyeta rreth ndjesisë që kishte ai për Auguste Rodin. – Çfarë të tërheq tek ai? – Fryma e tij! – mu përgjegj miku im.

– Çfarë pasioni të ka mbetur nga fëmijëria?

– Pullat dhe filmi. Kam shkruar për dashurinë time si koleksionist pullash që në moshën 10 vjeçare, për lidhjet e mia me filatelistë të botës gjer në Trinidat Tabaco apo në Ghana e Nigeria, pa folur për zarfat me pulla që më vinin nga Italia, Franca, vendet e Evropës Lindore etj. Por meqë banoja pranë kinema “17 nëntori”, në zemër të Tiranës, unë i lashë pullat dhe fillova koleksionin tim me kuadrot e filmit që i gjenim në koshat e projeksionistëve kur u këputej filmi. Kisha një koleksion të mrekullueshëm dhe ndoshta dashuria ime për imazhet kështu ka lindur. Është interesant fakti se Roman Polanski, adoleshent, kishte qenë gjithashtu koleksionist pullash. Por më pas e shiti koleksionin e tij që të blinte një apparat të vogël projeksioni të kuadrove të filmit. Madje dhe unë për disa vjet kisha një aparat të tillë në shtëpi. Ndikimi i filmit është tepër i madh tek adoleshentët. Nga kjo ndoshta kam dhe një kujtesë të jashtëzakonshme pamore, ndërkohë që asnjëherë nuk kam mbajtur mend të lexoj një poezi timen apo poezitë e autorëve të traditës që mësonim në shkollë. Ja pse dhe skenat e romaneve që shkruaj, unë i shoh dhe vetëm i përshkruaj… E megjithatë tek pullat u riktheva sërish. Madje dhe sot blej vazhdimisht pulla! Pulla shqiptare dhe franceze që nipi im Eliot, të njohë përmes pullave historinë shqiptare dhe trashëgiminë kulturore të saj.

Vepra një himn për bashkëjetesën dhe faljen, e cila duhet të ngrihet mbi tragjeditë

Poema “Ode për tempujt që nuk u harruan”, shkruar nga Luan Rama, pas suksesit të filmit me të njëjtin titull, është në duart e lexuesit në variantin e printuar. Filmi “Ode për tempujt që nuk u harruan” do të jetë pjesë e Albanian Film Festival, i cili organizohet në Boston, MA në datë 19-22 qershor. Luan Rama është zë një vend të veçantë në letërsinë dhe artin tonë bashkëkohor, si poet, publicist, kineast, filozof, shkrimtar, eseist, kritik arti, mendimtar. Ai është prurësi në kulturën shqiptare i dhjetëra librave letrarë, publicistikë, shkencorë dhe albanologjikë. Nëpër arkivat e Francës, të Gjermanisë e Greqisë, ai ka rendur në gjurmët e kërkimit të historisë shqiptare. Ka publikuar botime për shqiptarët dhe arvanitasit, në të gjitha trojet ku ata jetojnë, duke u përpjekur të nxjerrë nga arkivat një histori të fshirë dhe të manipuluar nga qarqet shoviniste.

Vepra “Ode për tempujt që nuk u harruan”, e sapobotuar nga Shtëpia Botuese “Albas”, nën kujdesin e Fondacionit Çamëria “Hasan Tahsini, është një poemë narrative elegjiake, një rrëfim me zë të brendshëm. Është historia tragjike e popullsisë çame, kalvari i vuajtjeve dhe tmerri i genocidit. Poetin e drithëron dhe e mundon kjo tragjedi, si dëshmi autentike e një realiteti makabër, e brujtur me dhimbje të skajshme, por edhe me krenari e shpresë. Në këtë vepër është dhimbja dhe dashuria.

Në takimin promovues që u organizua, në ambientet e “Tirana Internacional” në Tiranë, mbrëmjen e 7 majit 20025, morën pjesë gazetarë, studiues, artistë, kineastë dhe veprimtarë të shumtë kombëtarë.

Prof. Bashkim Kuçuku, duke bërë një analizë profesionale të kësaj vepre, tha se kjo është një poemë ku janë tre lloj shkrimesh të alternuar. Poema është futur në një lloj skenari, që është realizuar edhe si film, nën interpretimin e aktorit Alfred Trebicka. Poema ka shumë zëra. Për të mbështetur këtë poemë autori ka sjellë edhe shumë fakte të gazetave dhe kronikave të kohës për gjenocidin. Në këto 34 vjet janë shkruar shumë poezi dhe poema për Camërinë, por kjo vepër është nga më të mirat. Në vitet 60-70 shquheshin krijimet e Bilal Xhaferit (më e spikatura “Baladë çame”). Në vitte e para pas vitit 1990 spikat libri i Ali Podrimjes “Te gurët e Prevezës”, e pasuar tani nga “Ode për tempujt që nuk u harruan”. Ky titull më duket shumë i gjetur, pasi në të janë ngjeshur disa domethënie.

Odet në lashtësi ishin këngë që u këndoheshin betejave heroike dhe shoqëroheshin me muzikë. Këtu kemi të bëjmë me një tragjedi, që poezinë e ka kthyer në muzikë. Tempujt ishin përmendore që u kushtoheshin perëndive. Tempujt në këtë poemë janë shtëpitë, aq të shenjta në kujtesën e çamëve. Janë tempuj të shkatërruar, por nuk janë tempuj të harruar. Kujtesa është vetëdije, qëllim. Dhe çamët do ta harrojnë Çamërinë vetëm kur të vritet kujtesa. Kjo është pikërisht një poemë që të mban gjallë kujtesën, poemë e shpresës dhe e kujtesës. E brujtur me humanizëm e shpresë.

Arkivat ishin të mbyllura për 50 vjet, por nëpër arkiva ishte arkivuar kujtesa e çamëve, të cilat u hapën në vitin 1991, me fitoren e fjalës së lirë, kur doli edhe Gazeta Çamëria dhe filluan botimet për Çamërinë. Nga arkivat doli një pjesë e historisë, u informuam se çfarë kish ndodhur realisht në Çamëri. Kontribut dhanë edhe albanologë dhe historianë të huaj. Gjatë këtyre 34 viteve është hedhur në letër kujtesa e çamëve. Luan Rama i takon brezit të tretë që shkruan për kujtesën. Historitë i ka trashëguar nga gjyshja, nga nëna filaqote. Ka bërë tre libra për Çamërinë: I pari “Jani nga Moreja”, që i kushtohet poetit arvanitas të shekullit të 19-të, me origjinë çame i spikatur në letërsinë frënge. Libri i dytë “Dino shtegtar i portës sublime” i kushtohet piktorit të madh Abedin Dino, i cili krijoi një art të shkallës së lartë, artin e frymëmmarrjes dhe të ëndërrës njerëzore.

Shkrimtari Enver Kushi, si skenarist i disa filmave për Çamërinë dhe figurat e Çamërisë, ka shumë kujtime me Luan Ramën. Sidomos kur në Paris u xhirua “Saga e Dinejve”, që i kushtohet dinastisë së dinove të Prevezës. Gjatë leximit të kësaj vepre të shoqëron imazhi dhe fjala e shkrimtarit, ndien dicka shpirtërore dhe përtej shpirtërores. Kështu më ndodhi kur lexova këtë libër që nuk ka më shumë se 90 faqe. Fjala ODE ka forcë emocionale dhe me peshë. Ka diçka danteske në përshkrimet e autorit: harqe guri, porta, dritare të shqyera, magje të braktisura, qiell i vetmuar, i ngrënë, varre, trarë të përmbysur, lugë të ndryshkura, popull i handakosur, rrënoja, muzg, zgavra, hije njerëzore, botë hijesh, grehina në hije etj. Fryma tragjike në poemë është konkrete, tokësore. Po ta lexosh me vëmendje poema të kujton “Mëhallat e botës” të Jani Ricosit, një nga poetët më të mëdhenj të Greqisë, por edhe të botës.

Popujt e Ballkanit, veçmas shqiptarët dhe grekët, kanë patur kodet e tyre të mirëkuptimit dhe miqësisë. Këto kode kanë sfiduar dhe sfidojnë politikat përçarëse, apo erërat që sjellin ngrica e kërkojnë përçarjen mes popujve tanë. Lum ata politikanë, që jo vetëm i kuptojnë, por i vënë në jetë këto kode miqësie.

Luan Rama ka një lidhje shpirtërore të veçantë me Çamërinë si hapësirë, gjeografike, kulturore, si hapësirë e njerëzve fisnikë, si hapësirë e një prej tragjedive më të mëdha të shekullit që lamë pas. Ky është libër i amaneteve, jo vetëm i nënëns së tij, por edhe i mijëra nënëve që i mbuloi dheu i Shqipërisë, pa parë për të fundit herë vendlindjen. Në këtë Ode do të dëgjohen zërat e kujtesës, por edhe heshtja vrastare e fqinjit, duke fshehur krimet. Ne çamët, kudo që vemi, si mantel veshim Çamërinë si dhimbje, por edhe si shpresë.

Luan Rama, përmes kësaj Odeje, na sjell zërin e shpirtrave të shpresës, që na thërrasin përtej varreve masive të Çamërisë, tha poeti dhe studiuesi Ahmet Mehmeti. Libri të befason me larminë strukturore, ku harmonizohen në mënyrën më të këndëshme zhanre nga më të ndryshmet, si poezia liriko-epike, proza e skurtër fiksionale, e seistika, zërate kujtesës, siç i quan autori denoncimet e dëshmiratëve okularë, lajme të gazetave greke nga terreni, raporte e debate të oficerëve madhorë dhe deputetëve britanikë në gazeta amerikane e britanike. Mjeshtëria e lartë artistike e autorit konsiston në tematikën e njëjtë, që i bashkon në diversitetin e tyre, stilin me larmi dhe dendësi të lartë figurative, faktet dhe gjetjet artistike, nga më përfaqësueset për ndjeshmëri, personazhe dhe ngjarje tipike. I konceptuar sipas kësaj mënyre, ky libër shumë i rrallë në llojin e vet është gjedhe/model i një vepre shumë të sukseshme të postmodernizmit, ku çdo përbërës funksionon në harmoni me të tjerët. Padyshim kjo është arritur pas një përvoje shumë të gjatë e të sukseshme, pasi Rama është një shkrimtar me rreth 50 vepra në poezi, prozë, publicistikë, kinematografi, diplomaci etj.

Shkrimtari Ilirian Dahri e vlerësoi Luan Ramën si një figurë poliedrike të kulturës shqiptare dhe asaj europiane dhe ky është një fakt i njohur nga të gjithë, si brenda dhe jashtë vendit, për një krijues i cili ka shkruar dhe botuar mbi 60 libra. Por, edhe sikur diplomati, publicisti, shkrimtari Luan Rama mos të kishte shkruar asnjë tjetër vepër letrare, jam i bindur se do t’i mjaftonte pikërisht kjo Ode, e cila sipas mendimit tim, do të jetë një gur miliar i letërsisë moderne shqipe, tha Dahri. Një këngë solemne, që pasi e lexon dhe e rilexon të përçon një ndjenjë dashurie, një ndjenjë nderimi sublim për popullsinë çame të masakruar «nga hanxhari i “megalo-ideas”» siç shkruan vetë autori në librin e tij «Ode për tempujt që nuk u harruan», të masakruar pra, në dheun e tyre shekullor në Thesproti.

Autori Luan Rama si një arkeolog i vërtetë i fjalës, luan me të, dhe nuk e sheh vetëm si një instrument për të përcjellë një mesazh apo një ide tek lexuesi, por e sheh si një katalizator të përçimit të ndjenjave, të emocioneve, për të na shoqëruar në një histori të dhimbshme dhe rrëqethëse. Na shoqëron pra, në një udhëtim ku mbizotëron lemeria dhe terrori, në mënyrë që edhe një lexues që s‘e njeh atë plojë dhe ato barbari që u kryen në «Luginën e Vdekjes» siç e quan autori Luan Rama, të ketë mundësi që t‘i përjetojë përmes imagjinatës.

Luan Rama është një udhëtar i palodhur dhe përherë i shqetësuar i poezisë. Një poet autentik, që hyn në brendësi të dramës shqiptare, me prirjen për të filozofuar. Dashuria e tij për Çamërinë është e thellë, deri në dhimbje, tha poeti dhe gazetari Arben Iliazi.

Në këtë vepër shpalosen imazhet e tmerrshme të tragjedisë, pamjet makabre të krimeve të bandave zerviste, tragjedi që është transmetuar nga brezi në brez me një vërtetësi të habitshme. Vepra zbërthen qartë idenë se gjenocidet burojnë nga irracionaliteti i errët, ndaj çlirimi nga kompleksi i inferioritetit është një dlirësim, është afirmim dhe triumf. Poemën e përshkon shpirti tragjik i dhimbjes së përjetshme, që ngrihet madhështor në ngazëllim e në torturë.

Poema është një rikthim heroik në pafundësi, ku kënga është vdekje dhe vdekja është këngë e përzishme, mbytëse.Poema është nga më tragjiket e shkruara në historinë e letërsisë shqipe. Kjo poemë është shkruar me një origjinalitet, thuajse të mahnitshëm, dhe lexohet me një frymë.

Vepra e Luan Ramës “Ode për tempujt që nuk u harruan” është një himn për bashkëjetesën dhe faljen, e cila duhet të ngrihet mbi tragjeditë. Në mbyllje të takimit shkrimtari,poetidhe ish-diplomati Luan Rama falenderoi të pranishmit dhe folësit, duke e cilësuar këtë takim promovues si veprimtari me mesazhe të fuqishme ku i flitet të ardhmes, shpresës. Shtëpitë, shpirtrat, vallet, këngët, shpresat, historia nuk harrohen, tha Luan Rama. Une e dua Greqinë, dua Sofokliun, Homerit, gjith poetët e mëdhenj grekë. Kam njëlloj tërheqje ndaj kulturës greke. Por gjith kjo frikë që ka poltika greke që të pranojë vfarë ka ndodghur, është e pashpjegueshme, është një frikë e madhe. Ende mbahen të izolur kufijtë dhe camët nuk lejohen të vizitojnë shtëpitë e tyre. Nëna ime lindi në Çamëri, në Filat, por nuk arriti të shkonte dot. Forcat intelektuale në Shqipëri duhet të bashkëpunojnë me ato greke. Historianët e dy vendeve duhet të nxjerrin në pah të vërtetën.Misioni im letrar do të vazhdojë, bashkëpunimi im me Fondacionin Çamëria dhe drejtuesin e saj Alket Veliu, është mjaft aktiv.

Sildi Koqini

Kosta Nake/

Sipas parathënies së Prof. Rexhep Qoses për Veprën e Naimit, botuar në vitin 1978 në Prishtinë në katër vëllime, “Historia e Skënderbeut” shënon kulmin e përpjekjeve të vetëdijës patriotike të Naimit, ajo të mahnit nga patriotizmi dhe trimëria e burrave shqiptarë, nga qëndresa e një populli të vogël para një armiku të madh, është apoteozë e trimërisë, e nderit, e burrnisë, e krenarisë, apoteozë e lirisë dhe pavarësisë.

Sipas parathënies së Prof. Dhimitër Shuteriqit për Veprën e Naimit në dy vëllime, botuar në Tiranë në vitin 1980, “Historia e Skënderbeut” kishte si qëllim të ritregonte historinë e heroit kombëtar siç njihej nga Barleti, por në gjuhën shqipe. Ajo është poemë kushtruese, thesar i shqipes së shkruar, libri i shenjtë i shqiptarëve.

Portretizimi i Skënderbeut

Në këtë poemë epiko-lirike të përmasave të mëdha, portretizimi i heroit kombëtar është një ndërmarrje që fillon nga vargjet e para dhe vazhdon gjatë gjithë veprës duke kapur të dyja përmasat e figurës së tij: paraqitja fizike dhe vlerat njerëzore që e ngritën në piedestalin e heroit tonë kombëtar, ndërtuar sipas idealit të vet romantik dhe idealeve të humanizmit europian.

Fizikisht Skënderbeu ishte i gjallë, i gjatë, shpatullgjerë, i bardhë e faqezjarrtë, i lehtë e shtatmirë, jetëgjatë, kishte hijen e Perëndisë, fytyrën e kish të mirë, zërin të ëmbël si mjaltë, i hijshëm dhe i bukur, vetëtinte si dielli, posi yll i qeshur, i bukur si fajkua dhe si pallua, ndrinte posi hëna e plotë.

Përmasat e vlerave kapin një rrafsh më të gjerë njerëzor dhe fisnik: kordhëtar i vërtetë, engjëll i uruar i qiellit, trim si dragua, trim me fletë, shpirt i ndritshëm, e kishte zemrën plot mëshirë, vetëdijën të naltë, kishte mënt shumë e urtësi, në zemër kishte mirësitë, ndër mendje diturinë, në shpirt të madh e dritë, ishte së gjithash i zoti, dinte mirë të luftonte, kishte fuqi shumë, në çdo punë e çquan mirë mirësinë e ligësinë.

Karakterizimet nganjëherë i mbulojnë të dyja kuptimet njëherësh: i math, zot i naltë. Kur bën krahasimin mes vëllezërve, poeti nënvizon: “vij nga gjithë m’i çquar,/pej fytyre e pej mënyre” dhe rritet: “Kish shpirt e zemër e ndjenjë,/edhe mënt e njoh, e hije,/shtat edhe sjell’ e rrëfenjë,/dhe fuqi pej Perëndie” (f. 36) dhe kulmon: “s’kish shok mbi faqe të dheut.” (f. 44) Ka dhe aureolën e praruar fetare: “Hije e Perëndisë, dritë e Zotit, fill i arit.” (f. 297) Skënderbeu çmohej prej sulltanit që kur ishte ende në oborrin e tij, ndërsa sulltan Mehmeti, kur i ofron miqësi, e quan “mbret i mir’ e pa të metë,/trim i urt’ e i lëvduar” (f. 250); papa, pas ndihmës që i dha Ferdinanit, e quajti “mbret i gjithë njerëzisë.” (f. 232)

Më se një herë Naimi flet për ndarjen e armëve dhe plaçkën e luftës që i kapeshin armikut, pa mbajtur asgjë për vete. Më se një herë poeti tregon shpirtmadhësinë e Skënderbeut që jo vetëm u fal jetën tradhëtarëve si Andreu dhe Boklathani brenda radhëve, Moisiut dhe Hamzait që i fali dhe i riktheu në pozitat komanduese, ngushëllimin e Perllatit pas rënies së Sfetigradit, por edhe tregon respekt në trajtimin e robërve që nga komandantët ushtarakë të Turqisë deri te luftëtari i thjeshtë.

“Vallë ëngjëllë të jetë

me këtë zëmrë të mirë,

apo Zoti i vërtetë

i fali kaqe mëshirë?” (f.110)

Shumë domethënëse është fjala e Skënderbeut drejtuar Muzakës për fatin e komandantit turk, Myhtarit, të kapur rob:

“Merr kuaj,/ armë, florinj, sa të duash…/ edhe të tjera ç’të duash,/ po këtë ma lerë mua/ se dua t”i fal lirinë,/ka lënë mëmëz e grua,/më vjen keq t’i mbyll shtëpinë.” (f. 199)

Ky shpirt humanist i heroit shpaloset edhe në këshillat që u jep ushtarëve që kishte në varësi: “… të mos bëhi egërsirë,…gra e foshnjat t’i mburoni/ dhe pleqet t’u bëni nderë,/të falurit t’i lëshoni…” (f.45) Kjo sjellje ka shpërblesën e vet reciproke “ushtëtarët shum’ e duan.”

Në hapësirën kohore të ndërprerjes së luftës, Skënderbeu shfaqet si shtetar që udhëtonte në pjesë të ndryshme të mbretërisë “dha mësime urtësije… edhe gjyqet i pa vetë, s’la punë të papëlqyer a mëri gjëkund të mbahej,” (f.174) kujdesej edhe për punimet mbrojtëse në fortesat e dëmtuara. Organizimi i dasmës e shpërfaq Skënderbeut si prijës popullor:

“… e donin shumë mbrenë

vegjëlija dhe të parët

Mbreti bashkë me ta rrinte,

dhe vetë me ta kërcente.” (f.177)

Naimi nuk ishte historian, ai ishte poet, prandaj në poemë qëllimisht ka futur elementë të shumtë mitikë e legjendarë në portretizimin e Skënderbeut për t’u thënë bashkëkohësve se historia e lavdishme e së kaluarës mund të përsëritet, ata janë të bekuar nga Perëndia dhe kanë një mision të çmuar historik në Europë:

“Engjëll! xbrit e lëvdo mbrenë,

q’i dha aq nder Shqipërisë

trimin e madh të Perëndisë.” (f. 213)

Kur lindi Skënderbeu, në krahun e djathtë kishte një shenjë si shpatë. Pas një fitoreje mbi turqit dhe faljen e robërve, Skënderbeut iu shfaq e Bukura e Dheut, e uroi dhe mori pyllin. Pas dasmës, Skënderbeut i shfaqet engjëlli i urtësisë dhe zhvillohet një bisedë mes tyre, madje engjëlli e mori mbretin për dore dhe ky është çasti i përshtatshëm për të ritheksuar se njeriu duhet të lërë pas vetes një emër të mirë, të nderuar. Njëqind burra ta zinin nuk e vinin dot poshtë. E mposhti në duel tatarin nga Azija që ishte i madh sa dy buaj dhe kishte fuqi sa katër kuaj. Mposhti njëkohësisht dy vëllezërit persë, Jahja dhe Mustafai. Në një ditë preu tre a katër mijë armiq. Armët e tij nuk i ngrinin dot katër a pesë burra të fortë, ishte rrufe ajo, s’ishte shpatë. Kur i hipi kalit u trëndit dheu, kur shkrefëtiti kali u tund fusha e mali. Kali ishte i madh, i harbuar dhe i lartë si mali. E ndau me shpatë në dy copa gjer e gjatë Jakup pashën.

“Kalënë dhe luftëtarë,

siç ishin veshur në hekur,

si pjeprin duke çarë,

të dy i shtinte të vdekur!” (f. 291)

Po elementët legjendarë shpesh i afrohen reales si te rasti i arapit i cili i kërkoi sullanit t’i sillnin shpatën e Skënderbeut dhe ai do ta mposhtte duke i bërë magji, po heroi ua dha të dërguarve dhe u tha: “… nuk është shpata që bën luftën, është dora dhe zemra.” (f. 290) Përmasat legjendare të heroit i përforcon edhe armiku: “…nuk e zë as plump as shpatë,/as thik’ as usht’ as shigjetë.” (f. 244)

Edhe natyra bëhet pjesëmarrëse e skenave legjendare:

Karaxha plaku shpëtoi nga disfata se “… erdh’ e u ndihu reja… tri dit e tri net po binte, shi i shumë e i paprerë.”

Stilistikisht përmasat legjendare jepen përmes përdorimit të hiperbolave, veçanërisht në fushat e përgjakura të betejave:

“…ishte derdhur gjak i shumë,/ sa ishte bërë si lumë”, “u bënë stavë të vrarët/gjaku rrithte si rrëketë”, “gjaku më gjut kish arritur”, “gjaknë e bënte kënetë”, “…u bë gjaku si deti,/ me mijëra ishin vrarë.”

Vdekja e Skënderbeut merr nota elegjiake:

“Ti je një si Perëndija,/ më s’vjen si ti tjatrë burrë” (f. 298)

“Qajo, moj Shqipëri, qaje,/ atë njerin’ e vërtetë!” (f. 310)

Kurse mbyllja e poemës është jo vetëm shpresëdhënëse, por edhe largpamëse: “Skënderbeu ësht’ i gjallë,/rron e mbretëron për jetë.” (f. 323)

Historia e Skënderbeut është një histori e lavdishme betejash të pabarabarta për të mbrojtur lirinë dhe identitetin, duke shtyrë vazhdimit dimrin e pushtimit e robërisë. Po brenda atyre viteve sakrificash të panumurta, kishte edhe ditë plot dritë e gëzim, siç ishte dasma e Skënderbeut. Thuhet se nusja e tij ishte bija e Aranitit, nuk i përmendet asnjëherë emri, por jepet portreti i saj:

“… pa ish e bukur shumë,

mos s’kish fytyrën dhe shtanë,

a punën e bukurinë,

a mendjen e urtësinë… (176)

“…vetëtinte posi hëna,

kish leshra pej floriri,

trupin pej argjendi,

vetullatë hark i kishte,

qepallat shigjetë,

ish bardhush e symëshqerrë,

faq’ e gush’ e llër’ e dorë

dhe tërë shtatn’ të artë

e kraharor e kish dëborë,

vështrimin të zjarrtë.” (f. 178)

Me rastin e Donika Kastriotit është çasti të thuhet se nuk përmendet asnjëherë emri Gjergj Kastrioti, as i nënës së tij, as i vëllezërve, as i djalit të tij. Kurse një nga motrat që ne e njohim si Zoica, Naimi e quan Manushe. (f. 203)

Në antitezë me heroin tonë qëndron figura e sulltanit. Fillimisht portretizimin e sulltan Muratit e bën mbretëresha Kastrioti: “… dashuri s’ka për fëmijë…/ është prishës e shkretonjës,/është kafsh’ e egërsirë,/është vrasës e mundonjës,/shpirterrët e zemrëkëllirë.” (f. 26) Plotësimin e bën poeti: “Vraje! Vare!/ këto dy fjalë dij mbreti”. Pastaj portretizimi i sulltan Mehmetit kalon nëpër gojën e shtrigave: “Lufta, gjaku, vrasj’ e shkretë,/ gjëma, vdekja, ligësija,/ edhe tërë dhelpërija,/s’të bënë punë në jetë./ S’të ndihu ligësija,/e të gjitha shtrigëritë/ dhe djalli e djallëzia,/tani të prumë magjitë!” (f. 289)

Kurse e vërteta e godet pa mëshirë: “O errësirë!/ të ligat s’i mbarove?/ lakmimit mblidhja frenë,/ se teproj ligësia.” (f. 293)

Trimat e Shqipërisë dhe betejat e tyre:

Roli i Skënderbeut në qëndresën ndaj pushtuesve turq ishte vendimtar, pjekuria e tij në krijimin e aleancave ushtarake ishte prej mjeshtri të madh, taktikat e mbrojtjes dhe të sulmit ishin të një strategu të pashoq, por lufta e Skënderbeut dhe betejat e shumta të tij kërkonin edhe bashkëluftëtarë dhe bashkëpunëtorë të shumtë dhe të përhershëm, prandaj poema është edhe një pasqyrë e princëve dhe trimave shqiptarë që iu bashkuan Skënderbeut dhe e paguan lirinë edhe me çmimin e gjakut të tyre. Është një galeri e pasur kapedanësh historikë dhe të trilluar që fillon me paqen e Gjon Kastriotit me çmimin e rëndë të dhënies peng të djemve, për të vazhduar me Skënderbeun dhe pasuar edhe pas vdekjen së heroit. Përmenden dyzet emra luftëtarësh dhe për disa prej tyresh ka dhe penelata të shpejta portretizimesh:

Shumë i njohur është portreti i Kamanit, bashkëluftëtarit imagjinar të Gjon Kastriotit: “… i holl’ ish e pak i gjatë,/nuk kish shumë mustaqe,/ vij i zeshk e i thatë,/e s’kish fare mish mbi faqe;/ kishte gjithë urtësinë,/ me një zë të ëmblë fliste,/fjal’ e tij e bind njerinë,/dhe gjuha hekur i priste.” (f.15)

Araniti nga Vlora: fjalëmbël, zëbukur, mëndjegjerë, i hijshëm, i bukur, mëndjeshumti; Maneshi shpatullgjerë nga Berati, Moisi Dibrani, mjekërzi, trim me pallë, trim i vërtetë përmbi gjithë luftëtarët; Perllati nga Mati, kraharorgjeri, leshragjati, burrë i math, i trashë, i gjatë, burri trim; Muzaka, trim i vërtetë, që ra i vdekur me dyzet e tetë plagë, Tanush Topia syzi e këmishëzi, trim i lëvduar, kordhëlarë; Urani, kont i Matit, bukurosh, lule e trimërisë, s’i trembej kurrë syri.

Tetë prej këtyre trimave ranë në pritë nga ushtria e Ballabanit: Engjëll Muzaka, Blladini, Perllati, Maneshi, Nikë Breshi, Hukoja, Muzhakë Tini, tre të fundit u zunë të gjallë dhe u ekzekutuan barbarisht me urdhër të sulltanit.

Me siguri, i ndikuar nga libri i Marin Barletit, që në poemë përfaqësohet nga Bardhuli, edhe pse nuk përmend asnjë vit, Naimi numëron të gjitha fushatat luftarake të Turqisë për nënshtrimin e Shqipërisë, jep numrin e forcave të agresorëve dhe mbrojtësve, fushat e betejave në Dibër, Sfetigrad, Mat, Krujë, Durrës, Tiranë, Ysqyp, Belgrad, jep pasqyrë të skenave të luftës dhe humbjet nga të dy palët, madje edhe numrin e të plagosurve. Tablove të përgjithshme të betejave u shtohen detaje me duele ose bisedime, si dueli i turkut trim Karakush me Maneshin shqiptar, Sfetigardi dhe mbrojtja e tij, hedhja e qenit në pus që shkaktoi hyrjen pa luftë në kështjellë. Si refren, poeti do t’u ngulë në mendje të gjithëve:

“Shqipëtarë trim e burrë,

në xgjedhë nuk e ka vënë

njeri, dhe s’e vë dot kurrë…” (f. 98)

“Po të jemi të bashkuar,

kurrë s’pëson Shqipërija.” (f.100)

Interesant është qëndrimi tolerant i poetit ndaj Ballaban pashës, për shkak të origjinës së tij shqiptare, edhe pse u vu në shërbim të Turqisë dhe ndërmori pesë fushata ushtarake për ta nënshtruar Shqipërinë.

“Ballaban pasha ish burrë,

nuk kishte fis barbari…

…kish mall për mëmëdhenë,

…e donte dhe Skënderbenë,

miqësi duke rrëfyer

pshehtazi sulltan Mehmetit.” (f. 256 -57)

Vështrimi i herëpashershëm i gjendjes së Europës, i lëkundjeve të qëndrimeve dhe aleancave dhe diplomacia e Skënderbeut në raportet me të, tregon se poeti ka patur informacion të mjaftueshëm për të bërë analiza dhe për të nxjerrë përfundime.

“Evrop’ e shkret’ atëherë

ishte për djall e për lumë,

pritte Ruson’ e Volterë,

ta xgjuanin ng’ajy gjumë.” (f. 50)

“…e kish mbytur e padija,

ish ndarë në mijë copë.” (f. 252)

Aleanca europiane përballë rrezikut të pushtimit turk arriti të bëjë bashkë Papa Pio II, papë Evjenua, Hynjadhi, Filipi i Burgondisë, Vlladislla, kardinal Flloransa. Aleat i përhershëm, mik për kokë dhe vëllamë, mbeti Alfonsi, aleate e paqëndrueshme ishte Venetia. Skënderbeu u prish me Turqinë e Sërbinë, nuk kishte marrëdhënie miqësore me Luinin XI të Francës dhe Frederikun III të Gjermanisë, po nuk donte të prishej me Venetinë. Duke ruajtur miqësinë me Ferdinanë italian, iu shmang kurtheve të Pikininos francez. Vlladislla dhe Hynjadhi i bënë vizitë Skënderbeut që u kthye fitimtar në Krujë dhe qëndruan tetë ditë si mysafirë. Skënderbeu qëndroi në Itali dhjetë muaj e tri ditë në mbështetje të mbretit të ri Ferdinan.

Duke kaluar përtej epokës së Skënderbeut, Naimi ka theksuar edhe ndihmesën që kanë dhënë shqiptarët për të tjerët duke filluar me Turqinë e Greqinë dhe më tej me Italinë dhe Egjiptin.

“Të mos ishte Shqipërija,

gjith’ Evropën e verbuar

e kishte marrë Tyrqija.” (f. 213)

Kënga XII (f.180)

Ashtu si gjatë dollive në dasma e gëzime bëhet një ndalesë për t’i pasuruar urimet me këngë, edhe në këtë poemë Naimi befas ndryshon këndin e vështrimit të ngjarjeve dhe figurave historike duke e ngarkuar me kategori estetike dhe filozofike. Fillimisht ndalet te çifti i porsamartuar dhe kjo është pikënisja për të shtjelluar kategorinë estetike të së bukurës duke e parë atë si burim të mirësisë. Pastaj kalon në rrafshin filozofik kur engjëlli i urtësisë e merr Skënderbeun për dore dhe i tregon lumenjtë e marrëzisë dhe ligësisë, një shembëlltyrë tokësore e Virgjilit dhe Dantes në Purgator, e varkëtarit Karont dhe lumenjve të Hadit.

Parajsa është Shqipëria e idealizuar, shtrati i kategorive estetike pozitive: bukuria, e vërteta, mirësia, dashuria, urtësia, miqësia, shpëtimi, vëllazëria, gëzimi, dituria. Shqipëria është mishërim i kategorive filozofike, si: trimëria, sedra, nderi, turpi, fati, gazi, prehja, mbarësia, durimi, paqja, lirija, vetëdija, mëshira, dhembja, dhënia, ndjesa, besa, dëshira, shpresa, njohja, hiri, kuptimi, shpirtmadhësia, butësia, qetësia, dëgjimi.

Skëterra është Turqia pushtuese dhe vasalët e saj, antiteza e parajsës dhe bartëse e kategorive estetike negative: ligësia, djallëzia, makutëria, lakmia, babëzia, dëmi, vjedhja, kallëzimi, zënia, sharja, vrasja, prerja, ngrënia, rrahja, zemërimi, gënjeshtra, prishja, ndezja, brenga, nëma, mallkimi, thashethemet, mynxyra, shtrigëria, mëria, pabesia, paudhësia, nakari.

Me këtë këngë Naimi tregon vazhdimësinë dhe qëndrueshmërinë e vet në pikëpamjet për botën dhe shoqërinë njerëzore. Poema, edhe pse e përmasave të mëdha, lexohet shpejt dhe me ëndje sepse ka një gjuhë të bukur, një rrëfim të rrjedhshëm, plot skena të gjalla të natyrës e cila duket sikur ndryshon paralelisht me rrjedhën e ngjarjeve, po dhe skena të betejave që kanë diçka nga fryma homerike si te qëndresa para ushtrisë së prirë nga vetë sulltan Murati (f.147-152). Ja dhe një detaj për moshën e Skënderbeut dhëndër:

“Nga lindja e Skënderbeut

gjer ditën që u martua,

rreth djellit lëmsh’ i dheut

dyzet her’ u rrotullua.” (f.179)

Në mbyllje do të sjell sërish vlerësimet e Prof. Rexhep Qoses: Skënderbeu është mishërim i të gjitha virtyteve që mund të sintetizojë një prijës dhe burrë shteti. Naimi e ngriti Skënderbeun në nivelin e simbolit kombëtar të luftës për liri e pavarësi, mit kolektiv i popullit shqiptar. Askush në letërsinë shqipe nuk pati shkruar një himn të tillë trimërisë, madhështisë historike të popullit të vet në një periudhë tragjike, askush para tij nuk e kishte ngritur aq lart Skënderbeun, jo si hero vetmitar kalorsiak por si prijës popullor.

Fuat Memelli/

Disa mbresa nga romani i fundit i Shefqet Mekos.

Ndër librat që lexova këto ditë ishte edhe romani “Rënia” e gazetarit dhe shkrimtarit Shefqet Meko. Ёshtё njё nga librat mё tё veçantё shkruar pёr kёtёpёriudhё dramatike tё shoqёrisё shqiptare. Ngjarjet e romanit zhvillohen në vitet 1987 deri 1990, në agoninë e sistemit komunist. Për ato kohë, janë bërë shkrime e botime, është folur në shtyp, në radio e televizion. Por, një roman i mirëfilltë si ky, ku autori depёrton thellё nё psikologjinё e kohёs, nё karaktere, ngarJe e momente tё jetuara, nё statukuonё vetvrasёse dhe propogandёn vdektare si ajo qё dёshmoi njё brez tёrё,nuk është shkruar dhe Meko vjen me njё rrёfim tёdobishёm.

“Rënia” është libri i nëntë i Shefqetit. Në këto botime përfshihen shkrime publicistikë,pёrkthime,tregime, novela si dhe tre romane. Prej afro një çerek shekulli, ai jeton në Amerikë, krijimtaria e Mekos ёshtё njё “dallgё” qё shkon e vjen Shqipëri-Amerika.Ai ёshtё kёtu dhe mbetet atje.Ёshtё atje dhe vjen kёtu. Kjo bie në sy sidomos në dy romanet e parë, “Saga përtej Atlantikut “ dhe Viza Amerikane” ndërsa te romani “Rënia” ka njё vetrrotullim plot fantazi artistike nga Shqipëria e “viteve tё zymta”kur “shtrёngonim rripin”…. Kjo ndodh sepse megjithëse autori tani ka dy atdhe, ai është i lidhur pazgjidhshmërisht me atdheun e parë, pasi siç ka thënë Noli : ”Ne mërgimtarët vetëm degët kemi në mërgim, ndërsa rrënjët i kemi në Shqipëri.”

Romani të mbërthen qysh në faqet e para e deri në fund. Në epiqendër të romanit është gazetari Maks Prifti, kryeredaktor i gazetës së studentëve të ish Institutit të Lartë Bujqësor siç fantazon autori Shkolla e Lartё B. Maksi në fakt tё ngjason me autorin, por ngjason edhe me secilin nga ne qё jetuam ato vite.Ai ka punuar me përkushtim duke sjellë në faqet e gazetës një “sinfoni” zërash studentorë” siç shprehet vetë.Megjithëse shkrimet kishin frymën e kohës ,disa prej tyre e kishin kaluar “cakun’’ dhe gazetari jep llogari për këto “dalje nga shinat”. Rënia kishte filluar prej kohësh. Në mënyrë artistike autori tregon . mbylljen e Shqipërisë në guaskën e saj duke pretenduar për të qënë “fanar ndriçues” për të tjerët; varfëria ekonomike që kishte çuar te ushqimet me racion, tufëzimi ekstrem i fshatit, lufta e klasave duke internuar dhe burgosur mijra vetë. Janë ndarë sa e sa çifte ku një nga ata që nuk e pranuan në parti , për një njollë të gjetur në arkiv, ndahet vajza që e donte me shpirt dhe i kishin shkëmbyer unazat. Kjo dashuri është një linjë tjetër plot mbresa e romanit. Të gjitha këto më lart etj, ia kishin çuar thikën në palcë popullit. Rënia e murit të Berlinit dha shpresë për shumë vende të lindjes, midis tyre edhe për Shqipërinë. Edhe Tirana kishte ndier “tërmetin”. Vatra të këtij “tërmeti” ishin studentët e Institutit Bujqësor si dhe ata të Universitetit Shtetëror të Tiranës.

Në vorbullën e ngjarjeve në agimin e demokracisë, një vend të veçantë në roman ze ajo e ambasaave. Njё“tabllo murale” dhe artistiklisht e arrirё.Duke lëvizur me dyrotakun e tij (biçkletën) Maks Prifti përshkruan me drithërimë ato ngjarje. Grupe njerëzish vrapojnë drejt ambasadave. Disa nëna kërkojnë djemtë, ndonjë vajzë kërkon vëllanë. Edhe në këto ngjarje bie në sy dyzimi i personazhit kryesor që është vetë autori.-Të hyj apo të mos hyj? -pyet vetën ai.-Do rri këtu ku linda dhe u rita, është zëri tjetër që i del nga zemra. (Duke ndjerë këtë dyzim, na vjen ndërmend “”dvojniku”(dyzimi) i Mjakovskit, i cili në fillim i këndoi plot zjarr Revolucionit të Tetorit, por më pas kur pa se ç’ndodhi, pësoi zhgënjim.)

Ne që e kemi jetuar atë periudhë tranzicioni në Shqipëri, duke lexuar këtë pjesë na shfaqen para syve protestat dhe na duket sikur ndjejmë zërin e studentëve. Autori shprehet se “partia “polli” një parti të re.” “Flakeshin tesera partie dhe idealet e mëdha i merte era si gjethet e vjeshtës.”Shqipëria nuk ishte më “fanari ndriçues” por kandili që po shuhej. Megjithëse autori përshëndet agimin e demokracisë, ai pëson edhe zhgënjim kur sheh që disa që i kishin shërbyer pushtetit duke marrë edhe njerëz në qafë, siç ishte një operativ, i cili kishte ndrruar lëkurën dhe ishte bërë bodigard i liderëve të rinj. Ai ndjen dyzim pasi demokracia krahas të mirave, solli edhe fenomene negative si shatërrimet, korrupsioni, vrasjet, prostitucioni, largimet masive jashtë atdheut, etj, fenomene të cilat janë plagë të hapura edhe sot pas 30 e ca vjetësh. Tre romanet e Shefqët Mekos janë promovuar në Shqipëri dhe kritikë të letërsisë i anë vlerësuar ato. Dy romanet e para “Saga përtej Atlantikut” dhe “Viza amerikane”janë përkthyer në anglisht dhe janë paraqitur me sukses në panairin ndërkombëtar të librit në Pekin dhe Malinë tё Filipineve.

Duke mbyllur këto mbresa, desha të theksoj se romani “Rënia”, për problematikën që trajton, për bukurinë e të shkruarit, për mbresat e pashlyera që le tëk lexuesi, është një vlerë e shtuar në letërsinë shqipe. Ai ёshtё njё rrëfim drithёrues, njё “grafi psikologjike” e kohёs, qёbesoj kritikёt dhe lёvruesit e letrave do shohin vlera dhe realizёm.

“Kushedi sa gra janë në botë që kanë nevojë të humbin pafajësinë, për të ruajtur urtësinë”-kështu shkruante poeti Lirik i Greqisë së lashtë, Arkiloku.

E vendosur në SHBA-ës, aty nga fundi i shekullit të 20-ë, shkrimtarja shqiptaro-amerikane Raimonda Moisiu, ka shkruar mjaft libra; në gjininë e romanit, poezisë, përkthimit, gazetarisë dhe publicistikës.

Kam në dorë romanin “Pafajësia e Evës”, të cilin ajo e shkroi dhe e botoi për herë të parë në vitin 2009-ë, roman që u vlerësua ndjeshëm nga kritika e kohës, dhe në vitin 2021-ë ajo e rishkroi përsëri romanin për vete dhe për audiencën e admirueshme të lexuesve të krijimtarisë së saj.

Teksa e lexoja këtë vepër letrare, vura re se romani shquhej për stilin ideo-artistik dhe përmbajtjen thellësisht historiko-shoqërore. Autorja Moisiu dialogon me vetveten dhe me forcën e shpirtit njerëzor shpreh atë peshën e pafajsisë që e ka munduar tërë jetën, ajo rrëfen lirshëm për njerëzit e vërtetë dhe stinët e largëta të jetës, i afron ato sikundër afrohet edhe mosha, derisa i njehson në thelbin e tyre me kujtimet e mendimet e mefshta dhe përvojat jetësore, ndërmjet lindjes dhe agonisë, të cilat i ka pasqyruar në këtë vepër origjinale. Në roman, ngjarjet enden me fill historik, që sillet dhe përsillet në sfondin e gjerë jetësor dhe problemeve të mprehta shoqërore në segmente të ndryshme kohore nga diktatura komuniste që bazohej në diktaturën e proletariatit dhe luftën e klasave dhe më tej në tranzicionin më të gjatë.

Autorja Moisiu guxon dhe pasqyron sistemin në fuqi dhe shoqërinë shqiptare në atë botën surreale të Shqipërisë komuniste të viteve ’70-ë, e cila bazohej në një shoqëri dhe rregjim që synonte plotësisht të ruante stabilitetin e saj të gurtë, dhe e faktorizonte atë si antiteza e Europës Juglindore dhe Ballkanit Perëndimor, qysh prej vendosjes së rregjimit komunist pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore.

Leximi i romanit më shëmbëllen me një rrugë gjithë të papritura që kapërthejnë ngjarje nga më të cuditëshmet dhe episode nga më dramatiket që ka kaluar Shqipëria. Me gjenialitetin dhe vitalitetin e shkaqeve të vërteta, të cilat paraqiten në roman, autorja Moisiu, ato ngjarjet më kulmore ka marrë përsipër t’i përshkruajë nëpërmjet fatit dhe jetës së heroinës kryesore të romanit, që është Eva Suvaria, përmes fatit të babait të saj, Komandant Lirim Suvarisë, një ish-partizan i plagosur në kokë dhe i verbuar në luftën nacional-clirimtare, dhe përmes fatit të personazheve të tjerë, të cilët nga brezi në brez krijuan karaktere tipike në rrethana tipike historike dhe shoqërore, dhe përmes portretizimit të gjendjes shpirtërore të tyre dhe të ngjarjeve reale, me detaje të sakta, konkrete dhe ndonjëherë edhe alarmante.

Autorja ka ditur të hyjë thellë në sjelljet dhe qëndrimin e personazheve dhe zhvillimin e ngjarjeve, ajo di të ëndërrojë, të qajë për të kaluarën dhe të shpresojë ndoshta edhe në të ardhmen e saj të palumtur, sepse kjo është jeta! Madje ajo di të gjykojë, të akuzojë, dhe në momente të vecanta, ajo di të mbajë qëndrim kritik, apo edhe të falë që të vazhdojë të jetojë midis identitetit dhe botës së re që e rrethon.

Romani gati autobiografik ka një arkitekturë të shumë trajtëshme, ka një sërë karakteresh që gëlojnë nëpër faqet e tij, që i japin jetë dhe frymëmarrje, romanit. Me mjeshtëri ideo-artistike dhe filozofike, autorja Moisiu synon të pasqyrojë shkaqet e vërteta të gjendjes njerëzore dhe asaj sociale, dhe peshën e fajit e të pafajshmes, Eva Suvaria, -e cila është edhe strumbullari i ngjarjeve në tërë dramacitetin e romanit. Heroina e romanit përbledh në vetvete tërë tiparet e një vajze të bukur dhe të ciltër, me ata sytë e butë dhe përkëdhelës, vajza që vinte nga qyteti i Enkelanës; «…si princesha Harmonia e Enkelejve në pikturë!-shkruan autorja. Pavarësisht kohës se kur shtjellohen ngjarjet, autorja Moisiu e ka nisur rrëfimin aty nga mesi i jetës të Eva Suvarisë, e cila ishte rikthyer në vendlindje si turiste kësaj here, prej ku ishte larguar dhe kishte emigruar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ky truk i shkrimtares Moisiu ka jo vetëm një logjikë historike, porse inteligjenca ambicioze dhe shqetësimi i brendëshëm i saj (autores), e shtyrë nga motivet dhe emocionet, e kapërxejnë shqetësimin individual të saj në një shqetësim kolektiv, gjë që e bën lehtësisht dhe të thjeshtë, sikur po i rrëfen dikujt rishtas historinë e përgjumur të jetës së saj, strukur diku në cep të kujtesës. Kompozicioni i romanit paraqitet me prologun, dymbëdhjetë kapituj dhe epilogun, që zgjeron vështrimin e saj ideo-artistik me imazhet e gjalla sikundër e kërkon e vërteta dhe autorja ka aftësinë të dizenjojë se si të mësohemi të përballojmë dhimbjet e të jetojmë dashurinë. Ky është cmimi i pafajsisë, dhimbjes dhe dashurisë!

Romani i kushtohet rrugëtimit të fatit, historisë së dashurisë, divorcit të dhimbshëm dhe ndarjes të detyruar të Eva Suvarisë dhe Bardhyl Priskës. Nëpërmjet fatit të tyre autorja na zbulon përvojën e qindra cifteve dhe familjeve shqiptare që u divorcuan dhe u ndanë me detyrim dhe forcë, duke paguar edhe koston mizore të internimit të familjeve, të pushkatimit të prindërve apo të vetë atyre, bashkëshortëve dhe të shpalljes së tyre “armiq dhe tradhëtarë të kombit”. Arritja më e madhe e autores është ndërrthurrja e realitetit mizor historik dhe temës së spikatur të dashurisë. Kjo e fundit që bashkon njerëzit pavarësisht kalvarit të dhimbjeve, vuajtjeve, humbjeve njerëzore dhe sakrificave, porse kërkon, durim, ndjeshmëri dhe mirëkuptim.

Autorja Moisiu zhbiron brenda individualitetit të pafajsisë së Evës, duke ndjekur një rrugë koncize, dhe është aq e aftë në të menduar dhe analitike, sa ajo e paraqet rrëfenjën thellësisht emocionale, dhe e nxjerr atë vazhdimisht zbuluar nga pritshmëritë e ngurta dhe perspektivat e ngushta të luftës së klasave. Për më tepër, edhe protagonistët e sistemit totalitar prezantohen në mënyrën më të natyrëshme dhe transparente. E nisur nga pikësynimi ideor, autorja guxon dhe zbulon njerëzit e pushtetit komunist; që nga hetuesit, agjentët e policisë, pseudo-intelektualët dhe zhytjen e tyre në krime, vrasje, pushkatime, vese, hipokrizi, degjenerim dhe poshtërsi, deri në eleminimin e njëri-tjetrit, si ligji kryesor i sistemit në fuqi, duke na paraqitur kështu edhe kalbëzimin e rregjimit totalitar komunist. Portretin dhe jetën e Lirim Suvarisë, autorja e ka paraqitur me admirim, ndjeshmëri, respekt dhe mirëkuptim, me tonet e përthinjura dhe sytë cehrezbehta (të verbuar në luftë) e një komandanti trim të plagosur, që u qëndron viteve me shkëlqimin e një shpirti luftarak, por që cmon idealin dhe lirinë për të cilat luftoi dhe besoi.

Dashuria paralele e Evës me Lulin dhe me Remin dhe fatet tragjike të tyre janë një gjetje moderne e autores. Ky paralelizëm e mban lexuesin në tension dhe ngjarjet përputhen me dramat që ka kaluar Shqipëria, duke e bërë audiencën të reflektojë për ngritjen dhe të mendojë për urat midis së shkuarës, së tashmes dhe së ardhmes. Duke ndjekur linjat e romanit vëren se autorja Moisiu e konsideron poezinë dhe muzikën “gjuhën e ndjenjave”, që është njëkohësisht edhe gjuha komunikuese midis njerëzve; “ Eva pati dëgjuar se poetit i kishte vdekur gruaja disa vite të shkuara, dhe flitej se po përjetonte dashurinë e re me atë gruan që po shëtiste. Poeti kishte zgjedhur të ngushëllonte veten dhe ndante dhimbjen me gruan e re, dhe mbase kjo dashuri ishte shërim i vragës që kishte lënë pas humbjes së bashkëshortes, nënës së vajzave të tij. Dashuria e re e bënte poetin të ndjehej i ri në moshën e fisnikërisë, ripërtëritje dhe muzë për poetin, që thurrte vargje lirike aq të bukura për dashurinë”. Mbase kjo është edhe arësyeja që jehonën e vargjeve të Lasgush Poradecit do e prekim në thelbin e tyre të përbashkët edhe te ky roman, që janë vargjet lirike, të cilat zënë një vend të vecantë në krijimtarinë e autores edhe si poete. Interesante janë “fërshëllimat” dhe pjesët muzikore si “simfonitë baritore” që i flasin zemrës më fort se arësyes në momente të caktuara në udhëtimin e lumtur e të trishtë të jetës.

Shumë interesante në roman është dhënë edhe një nga sfidat që i është bërë diktaturës komuniste; Arratisja e 16 anëtarve të familjes Fezollari nëpërmjet liqenit të Pogradecit (Ohrit). Po ashtu edhe historinë mizore, prekëse, dhe tragjike të ciftit që u vra dhe u masakrua në kufi, në tentativë për t’u arratisur, autorja e ka rrëfyer me qasje profesionale, ideo-artistike dhe filozofike dhe zbulon një pasqyrë të jashtëzakonshme të kodit ndëshkues të diktaturës komuniste. Ndonëse ky roman ka qenë prova e parë e autores në gjininë e prozës, gjithësesi ai përbën një provë të suksesëshme, që mbi të gjitha reflekton një imagjinatë të zhvilluar të autores, dhe prirjen për një prozë të mbushur me ide, mendime dhe krijimtari artistike që padyshim më pas autorja solli prurje të suksesëshme dhe të rëndësishme në letërsinë shqipe dhe publicistikën shqiptare. Autorja Raimonda Moisiu ka meritën të jetë ndër të parat autore femra, që me kurajo, guxim dhe vendosmëri ka krijuar një mjedis thellësisht emocional dhe ka paraqitur një kronikë të gjerë historiko-shoqërore midis dy epokave; të një epoke që autorja përpiqet të na i japë në të gjitha aspektet, përvojat jetësore dhe në të gjithë kompleksitetin e saj, dhe ndërkohë të epokës së erës së re që po frynte, -atë të demokracisë.

Romani gati autobiografik, paraqet ngjarje dhe kronika historike e shoqërore të rëndësishme që të zgjojnë njëherësh ndjesitë, të cilat hedhin dritë mbi fajin e të pafajshmes, Eva, heroinës kryesore të romanit, dhe personazheve të tjerë që e rrethojnë atë, si një sfond njerëzor i domosdoshëm për të vërtetuar peshën e asaj pafajësie që ajo mbart në funksion të viteve dhe përvojave jetësore, të cilat u bënë për të (autoren), burim frymëzimi, muzë, dhe mjaft materiale krijuese për t’i hedhur në letër. Ndërsa anën ideo- artistike të romanit autorja e shoqëron me një rikthim dhe hulumtim të kujdesshëm njerëzor dhe historik, njëherazi, i thellë dhe bindës, që përcjell dhimbjen dhe dashurinë e vazhdueshme në sytë e lodhur të lexuesit. Duke e jetuar jetën në tërë shtrirjen e saj, autorja manovron si një “dizajnere grafike, në përdorimin i fjalëve dhe frazave shpërthyese”, duke u përpjekur kështu të ruajë harmoninë e tyre.

Me një intensitet të përsosur dhe me forcën e një shpirti unik njerëzor, shkrimtarja Raimonda Moisiu ka shkruar një libër shprehës dhe domethënës, ajo ka shkruar manifestin e dashurisë dhe divorcit të dhimbshëm, ku mbizotëron befasia e një harmonie të ëmbël në fund të romanit që është sa prekëse aq edhe emocionuese; Takimi mbas disa vite ndarje, i Eva Suvarisë dhe Bardhyl Priskës!

Te cdo fajtor ekziston sadopak një element i pafajësisë, -dhe për stilin dhe aftësinë e saj për të pasqyruar me vërtetësi ato ngjarje të qenësishme dhe përvojat jetësore të jetës së saj, ky roman do t’u rrëmbejë zemrën dhe hapë sytë për ta lexuar me respekt dhe admirim.

Shkrimtarja, Poetja, dhe Publicisjta shqiptaro-amerikane Raimonda Moisiu, aktualisht jeton në Florida të SHBA-ës, dhe vazhdon të shkruajë prozë, poezi, përkthim, dhe publicistikë bashkëkohore për lexuesit dhe admiruesit e krijimtarisë së saj. Nën rrezet e diellit Floridian, autorja Raimonda Moisiu po përkthen në gjuhën angleze romanin autobiografik “Pafajësia e Evës”, që tashmë ka marrë udhën e botimit.

Elsa XHAI

Gazetare/Lektore

Tiranë, Gusht, 2022