Nga Rafael Floqi/

Labova e Madhe, ose Labova e Zhapës, është një fshat në komunën Odrie, rreth 650 metra mbi nivelin e detit, në rrethin e Gjirokastrës. Ky fshat ka një histori të pasur dhe të veçantë, por shpesh është lënë në hije nga ngjarjet e sotme. Rreth 500 vjet më parë, ka pasur rreth 450 shtëpi dhe, para 200 vjetësh, ka pasur edhe një shkollë pedagogjike. Shumë labovitë kanë arritur suksese të mëdha në fusha të ndryshme, si Vangjel Zhapa dhe Konstandin Zhapa, të cilët janë të njohur për pasurinë që fituan dhe për kontributin e tyre të madh në çështjet kombëtare, si dhe për bamirësitë e shumta. Prej tyre, fshati mori dhe emrin “Labova e Zhapës.”

LABOVA DHE SHTYLLAT E LABOVITËVE

Fshati është i banuar kryesisht nga shqiptarë ortodoksë dhe ka pasur një ndikim të madh në zhvillimin e gjuhës shqipe. Një nga personalitetet e shquara të Labovës është mjeku i Ali Pashës Vangjel Meksi por edhe mjeku dhe studiuesi Apostol Meksi, i cili, së bashku me Kristoforidhin, mësoi gjuhën shqipe Hahn-it. Materialet e tij janë përdorur nga Johann von Hahn për të përhapur studimet për shqiptarët në të gjithë Evropën, përmes librit të tij “Studime Shqiptare” në vitin 1854.

Pas Apostol Meksit, shumë labovitë u angazhuan në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, si dr. Dhimitër Meksi, toger Petro Meksi, gazetari Jorgji Meksi, dhe shumë të tjerë, të cilët ishin të njohur si mjeshtër të penës, pushkës dhe fjalës. Ndër ta po veçoj diplomatin dhe politikanin e disi të harruar Kristo Meksi, dy libra të së cilit me apele drejtuar Konferencës së Paqes në Paris me tituj me një frëngjishte klasike përfekte i zbulova gjatë hulumtimeve të mia për periudhën e Pavarësisë e më tej. Këto dy libra që i drejtohen fuqive të mëdha për të njohur të drejtat e kombit shqiptar për liri dhe tërësi territoriale, libri Hristo Mexi Le droit de la nation albanaise (E drejta e kombit shqiptar / Kristo Meksi, Botuar Bukuresht: Instituti i Arteve Grafike “Speranţa”, 1918 dhe Hristo Mexi, Mémorandum à l’usage de monsieur le président et de mess ieurs les membres de la Conférence de la paix : ainsi qu’á celui des commissions accessoires (Memorandum për përdorimin e zotit President dhe anëtarëve të Konferencës së Paqes: si dhe atë të komisioneve ndihmëse , Bukuresht 1919, më bënë të thellohem më tej në zbulimin e aktivitetit të tij patriotik.

Labovitët, një komunitet autokton shqiptar, janë krenarë për identitetin e tyre dhe kanë kontribuar vazhdimisht për atdheun dhe gjuhën shqipe. Një tjetër personalitet i shquar nga Labova e Madhe është dhe ish kryeministri Aleksandër Meksi por edhe Fedhon Meksi, mjek dhe studiues shkencor, i cili ka shkruar librin “Labova e Madhe dhe Labovitët, gjurmime në vite,” duke ofruar informacion të rëndësishëm për historinë dhe traditat e këtij fshati dhe të figurave të tij.

VEPRIMTARIA PATRIOTIKE E KRISTO MEKSIT

Kristo Meksi (1849–1931), ishte një politikan i njohur i fillimit të shekullit të 20-të, ishte një nga delegatët e Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë dhe një nga diplomatët e parë të shtetit shqiptar. Ai ka luajtur një rol të rëndësishëm në mbështetje të shkollës shqipe dhe ka financuar libra dhe abecedarë në gjuhën shqipe. Po ashtu, ka kontribuar në themelimin e Shkollës Normale të Elbasanit dhe ka qenë një nga ata që mirëpriti Ismail Qemalin për shpalljen e Pavarësisë. Kristo Meksi ka qenë edhe emisari i Qeverisë së Përkohshme të Shqipërisë në Kongresin Shqiptar të Triestes dhe një nga nënshkruesit e Deklaratës së Pavarësisë.

Po patrioti Kristo Meksi i dorëzon Ismail Qemalit 500 mijë frangash ari këtu dhuratë të kryeministrit rumun Taqe, për ngritjen e shtetit të ri Shqiptar. Me 27 Nentor 1912, Kristo Meksi, një prej Diplomateve dhe Politikave te pare shqiptar se bashku me Luigj Gurakuqin dhe 25 shqiptarë të tjerë, priti në Bukuresht Ismail Qemalin i cili vjen nga Trieste për Komunitetin Shqiptar të Bukureshtit për shpalljen e Pavarësisë. Kristo Meksi udhëtoi për në Shqipëri për të marrë pjesë në Deklaratën e Pavarësisë dhe u bë një nga delegatët e kuvendit të parë. Më 4 dhjetor 1912, u zgjodh anëtar i Senatit Shqiptar. Kristo Meksi ishte emisari i Qeverisë së Përkohshme të Shqipërisë në Kongresin Shqiptar të Triestes në 16 shkurt 1913, i cili siguroi njohje për këtë qeveri. Në fjalën e tij shprehu besimin se qeveria provizore së shpejti do të përcaktojë kufijtë e Shqipërisë.

Në shtëpinë e Kristo Meksit në Bukuresht, më 7 Dhjetor 1909, u themelua shoqëria patriotike “Bashkimi”. Në vitin 1911 Kristo Meksi mbështeti kryengritjen e Kosovës dhe shkoi atje ku u takua me krerët e saj.

Ne foto poshtë nga e majta në të djathtë: Filip Gjeka, Pandeli Evangjeli, Dervish Biçakçiu, Kristo Meksi, Luigj Gurakuqi, dhe Sotir Pllati.

Meksi ishte emisar i Qeverisë së Përkohshme të Shqipërisë në Kongresin Shqiptar të Triestes më 16 shkurt 1913, i cili siguroi njohje ndërkombëtare për atë qeveri. Një vit më vonë, më 1914, Meksi ishte këshilltar i princit Wilhelm Wied. Punoi në qeverinë e Zogut si këshilltar. Vdiq në Tiranë në vitin 1931, pasi ishte verbëruar plotësisht në vitet e fundit.

Nga libri, E drejta e kombit shqiptar / Kristo Meksi, Botuar Bukuresht: Instituti i Arteve Grafike “Speranţa”, 1918, kam shkëputur për lexuesin fragmente dhe apelin e tij për fuqitë e mëdha, dhe mënyrën si në këto memorandume ai analizon qëndrimet e fuqive ballkanike kundër një Shqipërie të lirë dhe të pavarur, ia lexuesit të shijojë thellësinë e analizës e të interpretimit dhe të paraqitjes para fuqive të mëdha, situatën e kombit shqiptar në Ballkan dhe gjendjen e tij. Dhe thirrja dhe apeli i tij për fuqitë e mëdha, nuk është një lutje por një apel në ndërgjegjen e diplomacive të Evropës. “Le të bëjë, pra, bota e qytetëruar një gjest dashamirësie dhe drejtësie dhe të ngrejë zërin në favor të këtij populli në venat e të cilit rrjedh gjaku i një race fisnike!”

SHKAKU I TRAZIRAVE TË VITIT 1914 NË SHQIPËRI

“Kam treguar më lart se kombi shqiptar që popullon në bregun e detit Adriatik gjithë këtë hapësirë të madhe nga kufijtë e Serbisë së vjetër deri në Gjirin e Artës, përveç se cilit territor i përket më shumë se territoreve të Greqisë, iu desh të duronte vuajtjet më të mëdha, iu desh të kalonte peripecitë më fatkeqe për shkak të pushtimeve të ndryshme, kundër të cilave duhej të luftonte me të gjitha forcat për t’i rezistuar, për të mbrojtur ekzistencën e saj kombëtare, duke dhënë me këtë një provë të qartë të këmbënguljes dhe vrullit të racës së saj; dhe tani do të jap disa shpjegime për shkaqet, të cilat e penguan popullin shqiptar të ketë fatin që i ishte caktuar.

Gjatë gjithë jetës së tij, ky komb është përpjekur dhe ka arritur të ruajë të paprekura traditat e tij dinjitoze dhe të ndershme, sukses kjo falë dashurisë së pandryshueshme të popullit shqiptar për familjen dhe atdheun. Kjo shpjegon kuptimin e ekzistencës në Shqipëri të atyre të ashtuquajturve “fise” që përbëhen nga pesëqind deri në gjashtëqind familje, si dhe të atyre krerëve të quajtur “bajraktarë” (bartës të flamurit), të cilët sillen sipas zakoneve dhe ligjeve, të cilëve deri më tani nuk u është shuar fuqia.

Kombi shqiptar, i cili për shkak të jetës së tij etnike dhe cilësive të tij të jashtëzakonshme, duhej të kishte mbase më shumë ndikim në Gadishullin Ballkanik se Greqia, Serbia, Mali i Zi apo Bullgaria, pas kushtetutës si shtete të këtyre popujve të fundit kufitarë, mbeti në një gjendje izolimi të plotë, i mbështjellë si nga një mjegull në mes të ajrit, sepse nuk donte të përfitonte as nga ajri i fqinjëve të përparimit, sytë e fqinjëve hodhën mbi të një vështrim urrejtjeje dhe zilie dhe këta fqinjë u përpoqën t’i shkaktonin telashe të destinuara për ta rraskapitur. Nëse rastësia ka dashur që ky komb të mos ketë një besim të vetëm, por popullin e tij ta ketë të ndarë në tri kategori fetare (muhamedanë, katolikë dhe ortodoksë), kjo ka qenë një nga mjetet e përdorura për të mos e lënë në qetësi, në mënyrë që ai, në bazë të harmonisë së plotë, të arrijë qëllimin e rilindjes dhe përparimit.

Fqinjët e Shqipërisë, të udhëhequr nga pikëpamje të kufizuara, kanë zhvilluar përjetësisht një luftë kundër saj që synonte ta asgjësonte! Mali i Zi, i cili e quajti veten një shtet të qytetëruar, u përpoq shumë herë ta joshë popullin shqiptar në kurthe. Udhëheqësit e këtij shteti, kur bëhej fjalë për shërbimet që mund të bënin shqiptarët, merrnin parasysh shqiptarët, qofshin ata myslimanë apo ortodoksë, të cilët i kishin si fqinjë, mbanin parasysh rregullat e miqësisë, konsideronin bajraktarët e ndryshëm, i prisnin si mysafirë sipas rregullave të mikpritjes së vërtetë, por kur vinte puna për atë që shqiptarët mendonin për veten e tyre për një çast, ata ishin të gatshëm t’i akuzonin ata për t’i bërë ata muslimanë apo zot, të Shqipërisë së Veriut. Serbia u soll në të njëjtat linja, mjeti me të cilin ajo punoi me dëshirë ishte rruga e klerit ortodoks, rruga e peshkopatave serbe në varësi të Patriarkanës Ekumenike të Kostandinopojës, (Patriarkana e përshkruar aq mirë nga z. senator italian Carafa d’Andria në fjalimin e tij të panumërt 1913). u përdor dhe intrigat dhe propaganda e së cilës u zhvilluan kudo, në Stamboll si në të gjithë Gadishullin Ballkanik, veçanërisht në Maqedoni, Shqipërinë Jugore dhe Veriore. Ishte kleri grek ai që, siç dihet përgjithësisht, në bazë të privilegjeve të dhëna nga Porta e Lartë, ishte luftëtari më kokëfortë, veçanërisht kundër kombit shqiptar.

Kishte raste kur grekët e fanariotët luanin rolet më të tmerrshme në Turqinë evropiane, veçanërisht në Maqedoni dhe Shqipëri, kështu që Perandoria Osmane nuk mund të dallonte se çfarë të ardhme do të kishin popullsitë e këtyre dy krahinave. “

“Këta katër shtete fqinje me Shqipërinë, të cilët gjithmonë u përpoqën për madhështinë e tyre në dëm të kombit shqiptar, duke mos arritur të merrnin rezultatin e dëshiruar për planet e tyre që kërkonin shfarosjen e popullit shqiptar për shkak të vigjilencës së po këtij populli, i cili me gjithë shtypjet dhe pengesat e tmerrshme, mundi të punonte ose në brendësi të vendit, ose kishte zgjedhur një rrugë të madhe të mbështetjes së Italisë, në lidhje me Austrinë e të kombit shqiptar dhe krijimit të një shteti të pavarur shqiptar, imagjinuan një projekt mizor që për fat të keq edhe ata e ndoqën dhe që e solli Shqipërinë, e cila megjithatë do të ishte strumbullari i përparimit par excellence në Gadishullin Ballkanik, në gjendjen e mjerueshme në të cilën ndodhet sot.

Dhe ndërsa shqiptarët u trazuan për të arritur një zgjerim të dobishëm dhe për përparimin e tyre në të njëjtën kohë Turqia kushtetuese donte të zgjidhte çështjen e arsimit shkollor në Perandorinë e saj; ndërsa xhonturqit, transformatorët e kësaj Perandorie, kërkonin t’i kufizonin këto privilegje të ndyra që i jepeshin klerit ortodoks, i cili përbënte një shtet brenda shtetit në Turqi, dhe ndërsa shqiptarët me këtë rast luftonin për të dëgjuar zërin e tyre, pengesa e parë që plani i fqinjëve u rezervonte atyre, tregoi: se shqiptarët prej kohësh kishin përvetësuar gjuhën e tyre mënyrën e të shkruarit duke përdorur shkronja latine. Por grekët, siç kujtojnë lexuesit, pretenduan dhe bënë propagandë të gjerë në këtë drejtim, që personazhet e përdorur nga shqiptarët të zëvendësoheshin me shkronja greke. “

“Shpalljet sipas faktit nëse e bëri Austria, apo Italia apo Franca që shpalli republikën në një krahinë shqiptare; Sot si atëherë, kur diplomacia evropiane gjendet në rrethana kaq të vështira, mund të mohojë edhe veprat që ajo vetë ka krijuar në të kaluarën? Populli i pafajshëm shqiptar deri tani ka qenë i shtrirë në një pellg gjaku, sikur Shqipëria të ishte toka e një shteti luftarak. Shqipëria ka duruar torturën më të madhe që mund të imagjinojë një mendje njerëzore dhe kërkon ndihmë! Ata që kanë mundësinë të kryejnë një veprim humanitar dhe të drejtë ndaj Universit, le të duan të lehtësojnë menjëherë rivendosjen e Shqipërisë në të gjitha pikat e ligjit të saj të vendosur, duke e përjashtuar kështu Shqipërinë nga të qenit objekt i pretendimeve grabitqare dhe duke hequr shkaqet e mosmarrëveshjeve në të ardhmen në Ballkan, sepse në rastin kur populli i tij sot nuk do ta rimëkëmbë të drejtën e tij, sepse të drejtat që janë të shenjta për ta do të vazhdojnë të shërbehen me mjete gjithnjë e më të dëshpëruara dhe gjaku do të rrjedhë sërish në fushat e Ballkanit.

Diplomacia evropiane gabon krejtësisht kur beson se Shqipëria nuk ka burra të aftë, se Shqipëria nuk është ende gati të vetëqeveriset. Vetëm nëse popullit shqiptar i jepet liria reale, Shqipëria do të mund t’u tregojë të gjithëve pasurinë e fryteve të saj intelektuale. Dhe drejtësia le të vihet në vend të Shqipërisë sepse i detyrohemi njohjes së të drejtave të saj.” Në kohën kur Beqir Agën (Grebeneja) në Vlorë e zbuluan oficerët holandezë dhe anëtarët e Komisionit të Kontrollit, e kapën dhe e burgosën me gjithë bashkëpunëtorët e tij, për shkak të së cilës ish-kryetari i Qeverisë së Përkohshme Shqiptare u largua nga Shqipëria, i përfshirë padashur edhe në veprimet e grekëve dhe serbëve – menjëherë serbët e lokalitetit të Dibrës u përpoqën të irritonin më mirë në Shqipëri penën e brendshme të Shqipërisë. Grekët filluan në të njëjtën kohë të mobilizonin “batalionet e tyre të shenjta” nga Shqipëria e Jugut dhe ndërsa shqiptarët donin, të ndërgjegjshëm për detyrën, të çlironin atdheun e tyre nga kriminelët e huaj, komandanti grek Papulea, me ndihmën e ushtrive të rregullta greke, erdhi për të bombarduar lokalitetet shqiptare, për të vrarë vendasit.

Janë të papërshkrueshme, rrënimet e shkaktuara nga bandat e sjella në krahinat e Shqipërisë së Jugut! Në lokalitetin Hormovë, brenda 3 orësh, këto banda masakruan 220 të rinj dhe pleq të pafajshëm, të paarmatosur, sikur të vrisnin dele, ndërkohë që karrocat e transportonin pasurinë e këtyre fatkeqve jashtë kufirit shqiptar! Oficerët holandezë, të cilët ishin njerëz të paanshëm, bënë raportime të ndryshme në këtë drejtim, të cilat jepnin prova të qarta të fajit të fqinjëve të Shqipërisë për shkakun e ngjarjeve në atë vend.”

”Në momentin kur anija që mori Princin legjitim të Shqipërisë larg popullit të tij, u largua nga porti i portit të Durrësit, ministri i Serbisë në Durrës, u përgëzoi hapur “sepse serbët e tyre grekë i kanë konsideruar plotësisht si të suksesshme shqiptarët”. Diplomacia evropiane, e cila duhet të kishte shqyrtuar më nga afër dhe me shumë më tepër dashamirësi, interesat e Kombi shqiptar, populli që meriton të jetojë një jetë të lumtur si në shtëpitë e veta, ashtu edhe në shoqërinë në tërësi, me indiferencën e tij u dha mundësinë njerëzve të pangopur që lakmonin tokat shqiptare të thonë se shqiptarët janë të paaftë, se shqiptarët nuk meritojnë asgjë më shumë se një zgjedhë, se nuk mund të jenë të pavarur edhe sepse nuk ndahen kurrë në tri kategori fetare, diçka që nuk mund t’i bashkojë. Me rastin e trazirave të vitit 1914 në Shqipëri, shqiptarët u akuzuan se ishin ata që provokuan revolucionin, se ishin ata që nuk donin të konsolidonin shtetin e tyre, sepse duke qenë të konfesioneve të ndryshme, krijuan parti të ndryshme. “

Por që fajtorë ishin vetëm shqiptarët, këtë askush nuk ka të drejtë ta pranojë, sepse nëse kjo hipotezë është e saktë, atëherë ekzistimi i kombit shqiptar konsiderohet prej shekujsh. duhet të kishte përfaqësuar një spektakël krejtësisht të ndryshëm nga ai që dëshmonin njerëzit që e admironin, do të ishte e nevojshme që ne sot të kujtonim vetëm me habi, një komb që do të ishte zhdukur, asgjësuar nga bijtë e vet që do të masakronin njëri-tjetrin për mungesë bashkimi. Në ekzistencën e këtij kombi, megjithatë, pasqyrohet vazhdimisht se shqiptarët, pavarësisht se kanë qenë të besimeve të ndryshme, e kanë jetuar jetën e tyre etnike në harmoninë më të përsosur, kanë respektuar të njëjtat parime, kanë pasur të njëjtin organizim të familjes dhe komunitetit dhe i kanë dhënë botës burra me vlerë, të cilët, qofshin muhamedanë, ortodoksë apo katolikë, kanë ndriçuar emrin e shqiptarëve.

“Prandaj, diplomacia evropiane, kur bëhet fjalë për të ardhmen e kombit shqiptar, nuk duhet të mendojë kurrë se nëse i jepet liria e vërtetë, ndonjë arsye, qoftë edhe ajo e feve të ndryshme të Shqipërisë, mund të trazojë ekzistencën e tij si shtet i pavarur, sepse ndonëse ekzistenca e kaluar e popullit shqiptar ishte e privuar përjetësisht nga kontakti me botën perëndimore, ndërkohë që ai nuk u turpërua nga qëllimet e këqija të fqinjëve të tij më harmonikë. Le të bëjë, pra, bota e qytetëruar një gjest dashamirësie dhe drejtësie dhe të ngrejë zërin në favor të këtij populli në venat e të cilit rrjedh gjaku i një race fisnike! Bukuresht, 30 nëntor 1918.”

Gjon F. Ivezaj/

Mbreti Nikollë i Malit të Zi, i cili kishte vendosur ta pushtonte me çdo kusht Shkodrën me rrethet e saj, nuk u tërhoq as përballë paralajmërimit kategorik ,që i bëri Austria për të hequr një herë e mirë dorë nga Shkodra, as përballë këshillave të vazhdueshme të Rusisë për të mos bërë sakrifica të kota, me qenë se çështja e Shkodrës do të vendosej përfundimisht nga Konferenca e ambasadorëve. Ai e vazhdoi me ngulm luftën duke shpresuar se Shkodra do të binte shpejt. Ky opinion mbizotëronte edhe në shtetet evropiane. Por këto llogari dolën të gabuara. Në Shkodër nuk luftonin vetëm repartet turke: Brenda në qytet, pranë divizionit të rregullt otoman, që komandohej nga gjenerali turk Hasan Riza Pasha, ndodhej edhe një divizion rezervistësh shqiptarë nën komandën e gjeneralit Esat Pashë Toptani. Së bashku me ta luftonin edhe qytetarët shkodranë. Për të cilët rreziku kryesor tanimë nuk ishte Turqia, por Ma li i Zi. Shkodra u qëndroi sulmeve të furishme të ushtrisë malazeze. Gjatë dhjetorit 1912 dhe janarit 1913 mali i Taraboshit, kodrat e Beltojës, Bërdicës e Bardhanjorëve u bënë teatër luftimesh të përgjakshme. Trupat malazeze të komanduara personalisht nga mbreti Nikollë, i cili kishte shpallur se do të luftonte „deri në dhinë dhe fyshekun e fundit”, provuan disa herë ta merrnin me sulm qytetin, por dështuan. Hasan Riza Pasha, ndonëse e vazhdoi qëndresën edhe pas përfundimit të armëpushimit, e kishte kuptuar se Turqia tanimë nuk mund ta rivendoste sundimin e vet në Shqipëri. Ai vendosi ta shpëtonte garnizonin turk duke e nxjerrë nga rrethimi. Por ky plan i tij mund të realizohej vetëm në rast se kundër ushtrisë malazeze organizohej një sulm i kombinuar i garnizonit turk, forcave të qytetit dhe malësorëve. Për ta vënë në jetë këtë plan ai kërkoi ndihmën e përfaqësuesve të parisë së Shkodrës.

Kjo e fundit që mbante kontakte me qeverinë e Vlorës, e pranoi planin e komandantit turk, me kusht që qëndresa të vazhdonte në emër të Shqipërisë së pavarur. Edhe qeveria e Vlorës, duke shpresuar se Esat Toptani do ta vazhdonte qëndresën kundër malazezve dhe serbëve si shqiptar dhe do të lehtësonte kështu detyrën e bashkimit të tokave shqiptare, iu drejtua atij në janar me një letër të aprovuar edhe nga 30 përfaqsues të parisë shqiptare. Me anën e saj ajo e ftonte „ta bënte të pavdekshme jetën e kombit duke ngritur flamurin kombëtar”. Esat Toptani nuk e njohu shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë dhe mbajti një qëndrim armiqësor kundrejt qeverisë së Ismail Qemalit. Ai zhvilloi kundër saj një fushatë shpifëse në Shkodër dhe, sidomos, në radhët e divizionit të rezervistëve shqiptarë të komanduar prej tij. Ai nuk e aprovoi as planin e komandantit turk të garnizonit të Shkodrës dhe, ndërsa ky i fundit po priste aprovimin e marrëveshjes nga ana e Stambollit.

Esad Toptani, me të cilin ishin bashkuar edhe oficerë xhonturq, më 30 janar 1913 e vrau Hasan Riza Pashën me anë të një atentati dhe si i dyti gjeneral divizioni që ishte, u bë komandant i garnizonit ushtarak të Shkodrës. Esat Pashë Toptani kishte lindur më 1863 në familjen e çifliga-rëve të mëdhenj Toptanas të rrethit të Tiranës. Ai ishte perfaqesuesi më tipik i feudalëve grabitqarë shqiptarë. Me anën e forcës ky kishte grumbulluar sipërfaqe të mëdha tokash midis Tiranës, Durrësit e Krujës dhe ishte bërë një nga pronarët latifondistë më të mëdhenj të Shqipërisë. Pas revolucionit turk më 1908 u bashkua me xhonturqit. Intrigant, ambicioz e karierist, ky nuk nguroi të përdorte të gjitha mjetet për t’ua arritur qëllimeve të tija egoiste. Njohja nga ana e Konferencës së Londrës e autonomisë së Shqipërisë nën sovranitetin ose suzerenitetin e Sulltanit, i hapi atij perspektivën për të shtënë në dorë drejtimin e shtetit shqiptar. Me qëllim që në luftën për pushtet të siguronte edhe mbështetjen e ushtarëve turq të garnizonit të Shkodrës ai e vazhdoi qëndresën nën flamurin turk. Me fillimin më 3 shkurt të veprimeve luftarake midis Turqisë dhe aleatëve ballkanikë, ushtritë serbo-malazeze e shtuan presionin e tyre kundër qytetit të Shkodrës.

Më 7 deri 9 shkurt ato shpërthyen një sulm të ashpër, por pushtuan vetëm disa pozita në kodrat e Bardhanjorëve e të Taraboshit duke lënë në fushën e luftës mijra të vrarë. Me kërkesën e Malit të Zi qeveria serbe vendosi të dërgonte kundër Shkodrës trupa të reja prej 20 mijë vetësh, të pajisura me artileri të rëndë. Qeveria e mbretit Nikollë, duke e vazhduar luftën me parullën „ose Shkodrën, ose vdekjen”, synonte ta pushtonte atë sa më parë për t’i vënë fuqitë e mëdha përpara një fakti të kryer. Veprimet luftarake midis Turqisë dhe aleatëve ballkanikë u zhvilluan përsëri në favor të këtyre të fundit. Më 6 mars grekët çliruan Janinën. Forca të mëdha të armatës së Epirit vërshuan në Shqipërinë e Jugut dhe brenda një kohe të shkurtër pushtuan Gjirokastrën dhe arritën deri afër Beratit. Më 26 mars bullgarët shtinë në dorë Adrianopojën. Tani luftimet zhvilloheshin vetëm në Shkodër. Ndërkohë edhe në Konferencën e Londrës po përfundonte lufta diplomatike për caktimin e kufirit shqiptaro-malazez dhe shqiptaro-serb. E ndodhur përballë këmbënguljes së Lidhjes Tripalëshe në çështjen e Shkodrës, Rusia pranoi që ky qytet t’i lihej Shqipërisë me kusht që qeveria e Vjenës të hiqte dorë nga Peja, Prizrendi, Gjakova dhe Dibra, duke përfshirë këtu edhe malin e Taraboshit e Lumën. Për ta zgjidhur çështjen, të dy palët u detyruan të benin leshime te reja. Sazonovi hiqte dorë nga Taraboshi dhe Luma, ndërsa Berhtoldi, i interesuar për Shkodrën, e cila rrezikohej të binte në duart e serbo-malazezëve, hoqi dorë nga Peja, Prizrendi, Dibra dhe Gjakova.

Më 22 mars Konferenca e Pembasadorëve vendosi përfundimisht që Shkodra me rrethin e saj t’i mbetej Shqipërisë, ndërsa Rrafshi i Dukagjinit, Kosova dhe pjesët e Maqedonisë t’u mbeteshin Serbisë dhe Malit të Zi. Menjëherë pas vendimit të 22 Marsit fuqitë e mëdha i kërkuan Malit të Zi dhe Serbisë të tërhiqnin trupat e tyre nga Shkodra. Për ta detyruar Malin e Zi i cili nuk e njohu vendimin e Londrës, të largohej nga qyteti, me inisiativën e Austro-Hungarisë dhe të Gjermanisë fuqitë e mëdha organizuan një demonstratë detare pranë bregdetit malazez. Më 5 prill skuadra detare ndërkombëtare nën komandën e nënadmiralit englez Sër I’m Sesil Burnej (Cecil Burney) arriti para Tivarit dhe pas disa ditësh bllokoi bregdetin prej Tivarit deri në grykën e Drinit. Por Mali i Zi përsëri nuk pranoi të largohej nga Shkodra. Edhe qeveria serbe nuk pranoi t’i largonte trupat para se të përfundohej paqja me Turqinë; por përballë kërcënimeve të qeverisë austro-hungareze, e cila shpalli se trupat e saj do të hyninë në Sanxhak, dhe pas presionit që bëri Rusia, kryeministri serb Pashiq u detyrua më 12 prill ta urdhëronte komandën serbe t’i jepte fund rrethimit të Shkodrës dhe të tërhiqte forcat. Me largimin e ushtrisë serbe qeveria malazeze e preu shpresën për ta marrë Shkodrën me luftë. Ajo i shtoi përpjekjet e saj të filluara qysh më parë për ta bindun Esat Pashën të hiqte dorë nga qëndresa.

Pashaj Toptanas u tregua tani i gatshëm të merrej vesh me Malin e Zi. Ai e kuрtonte se planet e tij ambicioze nuk mund të realizoheshin pa përkrahjen e fuqive të mëdha. Por, me qenë se Lidhja Tripalëshe nuk i aprovonte veprimet e tij, E. Toptani u orientua nga fuqitë e Antantës e fqinjtë ballkanikë dhe shfrytëzoi rastin e Shkodrës për të plotësuar ambiciet e tij politike. Ai vendosi t’ia dorëzonte qytetin Malit të Zi, pasi ishte përfunduar më 16 prill armëpushimi midis Turqisë dhe aleatëve ballkanikë. Si shpërblim, ai siguroi përkrahjen e Malit të Zi e të aleatëve të këtij për t’u bërë sundimtar i Shqipërisë e për të formuar një qeveri të vetën, që do të zëvendësonte atë të Vlorës, si dhe të drejtën për ta nxjerrë nga Shkodra gjithë garnizonin së bashku me armët e municionet. Më 22 prill 1913, kundër dëshirës së qytetarëve shkodranë, ai nënshkroi tradhëtisht marrëveshjen e kapitullimit dhe bashkë me trupat turke e shqiptare, me armët dhe municionet u largua nga qyteti. Kështu, pas shtatë muajve lufte ushtritë malazeze hynë në Shkodër. Tradhëtia e Esad Toptanit ,dhe pushtimi i Shkodrës ngjaIli një valë zemërimi në popullsinë e qytetit dhe në të gjitha rrethet patriotike shqiptare. Brenda në Shkodër u krijuan menjëherë komitete të fshehta, të cilat në bashkëpunim me malësorët filluan të organizonin qëndresën e armatosur. Qeveria e Vlorës, nga ana e saj, u kërkoi fuqive të mëdha të ndërhynin për ta detyruar Malin e Zi të tërhiqej nga qyeti. Pushtimi i Shkodrës nuk u prit mirë as nga fuqitë e mëdha, të cilat me kërkesën e Vjenës dhe të Romës i deklaruan kolektivisht qeverisë malazeze se pushtimi i qytetit nuk do ta ndryshone vendimin e tyre të 22 Marsit. Por këto deklarata nuk e qetësonin qeverinë austro-hungareze. Më 28 prill, pa marrë akoma nga mbreti Nikollë përgjigjen e notës së fuqive të mëdha, Berhtoldi i kërkoi Konferencës së Ambasadorëve që të merreshin masa shtrënguese kundër Malit të Zi. Në rast të kundërt, ai paralajmëronte se monarkia do të vepronte vetëm.

Vjena, nga ana tjetër, nuk mund të qëndronte indiferente kundrejt veprimtarisë së E. Toptanit, i cili u vendos me forcat e veta në rrethin e Tiranës e të Durrësit. Këtu, pa u trazuar nga autoritetet ushtarake serbe që po tërhiqeshin, ai filloi të ngrinte një administratë të veçantë në Shqipërinë e mesme nën drejtimin e tij. Për t’ia hequr nga dora EsadToptanit forcat e konsiderueshme turke që kishte me vehte, Vjena, e përkrahur nga Roma, kërkoi në mënyrë kategorike nga ai dhe nga qeveria e Stambollit që trupat turke në Shqipëri të ktheheshin sa më parë në vendin e tyre. Gjendja ndërkombëtare u ndërlikua përsëri. Trupat austriake dhe italiane u vunë në gatishmëri për të invaduar Shqipërinë nga veriu dhe nga jugu. Shtetet e Anťantës, të shqetësuara, bënë presion mbi Malin e Zi, i cili më 4 maj 1913 shpalli se do t’i tërhiqte ushtritë e veta nga Shkodra. Edhe Porta e Lartë e pranoi kërkesën për tërheqjen e trupave të saj nga Shqipëria. Por deklarata e 4 Majit nuk e pengonte Cetinën të thurte kombinacione të reja në Shkodër. Esat Pasha, nga ana e tij, nuk pranonte t’i niste trupat turke. Ai e kishte siguruar qeverinë e Stambollit për besnikërinë e tij dhe i kishte shfaqur asaj dëshirën për të marshuar kundër Vlorës që të likuidonte pavarësinë e Shqipërisë. Edhe Rusia i bënte presion Portës së Lartë që trupat turke të mbeteshin në Shqipëri. Greqia linte të kuptonte se, pasi nuk kishte përfunduar akoma paqja me Turqinë, nuk do të lejonte të riatdhesoheshin me anën e detit ushtritë otomane që ishin në Shqipëri. Duke përfituar nga kjo gjendje, Austro-Hungaria dhe Italia përfunduan më 8 maj një marrëveshje të fshehtë. Në bazë të kësaj marrëveshjeje, të dy fuqitë, për të vendosur gjoja „një qetësi të qëndrueshme”, ruanin të drejtën ta pushtonin Shqipërinë, të cilën e kishin ndarë në dy pjesë të barabarta.

Pushtimi do të vazhdonte aq kohë sa do të nevojitej për „mbajtjen e qetësisë”, dmth. aq kohë sa do ta kërkonin interesat e tyre imperialiste. Por ngjarjet u zhvilluan në mënyrë të tillë që nuk u dhanë rast Vjenës e Romës të pushtonin ushtarakisht Shqipërinë. Fuqitë e mëdha vendosën të ndërhynin bashkërisht me forcat e tyre në Shkodër në rast se Mali i Zi nuk do të pranonte të largohej. Nën presionin e Rusisë, trupať malazeze pas një qëndrimi prej tri javësh dhe pasi plaçkitën qytetin dhe dogjën pazarin, më 14 maj u larguan nga Shkodra. Në qytet hynë fuqitë ndërkombëtare. Administrimi i qtyetit kaloi në dorën e një komisioni ushtarak të kryesuar nga Sesil Burnej dhe të përbërë prej oficerësh të fltoës që kishte bllokuar bregdetin. Komisioni ndërkombëtar nuk lejoi të ngrihej në Shkodër flamuri i Shqipërisë dhe nuk e përfilli qeverinë e Vlorës. Në qytet ai vendosi një administratë koloniale. Edhe E. Toptani, i trembur nga mundësia e invadimit ushtarak austro-italian, pranoi që t’i largonte trupat turke. Fuqitë e mëdha e detyruan gjithashtu Greqinë të lejonte anijet e Turqisë t’i riatdhesonin këto trupa. Ushtritë turke u larguan nga Shqipëria gjatë muajit qershor.

Prof.dr Skender ASANI/

Historia e një kombi ndërtohet mbi sakrificat dhe veprat e atyre që guxojnë të sfidojnë padrejtësinë, të ngrihen mbi interesat vetjake dhe të japin gjithçka për lirinë e popullit të tyre. Një nga këto figura të shquara të historisë shqiptare është Bajram Curri, një tribun popullor, luftëtar i paepur dhe një ikonë e rezistencës kombëtare. Ai ishte njeri i malit dhe i popullit, një strateg i lindur, i cili nuk u përkul kurrë para asnjë sundimi, qoftë ai i huaj apo vendas.

Në marsin e vitit 1925, Bajram Curri u gjet i rrethuar në një shpellë të Dragobisë, vendi që sot është shndërruar në një legjendë të qëndresës. I vetëm përballë forcave të Ahmet Zogut, ai zgjodhi vdekjen para dorëzimit, duke vulosur fatin e tij si një hero kombëtar. Një shekull më vonë, kujtesa për të mbetet e gjallë, duke na kujtuar se liria nuk dhurohet, por fitohet me mund dhe sakrificë.

Bajram Curri lindi në vitin 1862 në Gjakovë, në një familje me tradita të thella patriotike. I ati, Shaqir Curri, ishte një prijës i njohur, i cili ia ngulit të birit ndjenjën e fortë të përkatësisë kombëtare dhe urrejtjen për robërinë. Që në moshë të re, Bajram Curri u gjend në mesin e lëvizjeve patriotike të kohës, duke përqafuar idealin e një Shqipërie të lirë dhe të bashkuar.

Shekulli XIX dhe fillimi i shekullit XX ishin kohë të stuhishme për shqiptarët. Perandoria Osmane po shfaqte shenjat e dobësimit, ndërsa Fuqitë e Mëdha synonin ta ndanin Ballkanin sipas interesave të tyre, shpesh në kurriz të shqiptarëve. Në këtë sfond historik, Bajram Curri doli në ballë të lëvizjeve kombëtare. Ai u bë një nga figurat kyçe të Lidhjes së Prizrenit dhe më vonë i Lidhjes së Pejës, duke kërkuar me ngulm të drejtat e shqiptarëve dhe autonominë e trojeve të tyre.

Nuk ishte thjesht një burrë pushke, por edhe një njeri me vizion politik. Ai e kuptonte se fati i kombit nuk varej vetëm nga armët, por edhe nga uniteti dhe organizimi i shqiptarëve. Për këtë arsye, ai bashkëpunoi ngushtë me figura të tjera të mëdha të kohës, si Hasan Prishtina dhe Isa Boletini, për të ndërtuar themelet e një Shqipërie të lirë.

Kur më 28 nëntor 1912, Ismail Qemali ngriti flamurin në Vlorë, Bajram Curri ishte ndër ata që nuk e panë këtë akt si fundin e luftës, por si fillimin e një beteje të re. Pavarësia nuk ishte e garantuar; territoret shqiptare ishin të rrezikuara nga fqinjët që kërkonin copëtimin e Shqipërisë. Në këtë periudhë kritike, Bajram Curri u angazhua me gjithë fuqinë e tij për mbrojtjen e kufijve të Shqipërisë nga pushtimet serbe dhe malazeze.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, ai nuk reshti së luftuari për çështjen shqiptare. Në kohën kur fuqitë e mëdha po ridizajnonin hartën e Europës, ai vazhdoi të mbështeste rezistencën shqiptare, duke luftuar për të ruajtur integritetin territorial të vendit.

Pas Luftës së Parë Botërore, Shqipëria u gjend përballë një realiteti të ri politik. Ahmet Zogu, një figurë ambicioze që synonte të vendoste një regjim të fortë qendror, u bë një nga kundërshtarët më të mëdhenj të Bajram Currit. Për Currin, Zogu nuk ishte thjesht një rival politik, por një njeri që rrezikonte idealin e një Shqipërie demokratike dhe të lirë nga ndikimi i jashtëm.

Kundërshtimi ndaj Zogut e vendosi Bajram Currin në një pozitë të vështirë. Ai organizoi disa kryengritje në veri të Shqipërisë, por forcat qeveritare, të mbështetura nga fuqitë e huaja, e ndoqën pa mëshirë. Në mars të vitit 1925, ai u detyrua të strehohej në një shpellë në Dragobi, ku u rrethua nga forcat e Ahmet Zogut.

Historia tregon se, përballë mundësisë së kapjes, ai zgjodhi vetëvrasjen, duke mos lejuar që armiku ta poshtëronte. Kjo vdekje tragjike e vulosi figurën e tij si një hero të vërtetë kombëtar, i cili nuk pranoi kurrë të dorëzohej.

Vdekja e Bajram Currit nuk ishte vetëm fundi i një njeriu, por edhe shuajtja e një epoke të tërë të rezistencës së armatosur shqiptare në Kosovë. Ai ishte një nga figurat kryesore që mbajti gjallë luftën për çlirimin e trojeve shqiptare nga sundimi i huaj. Me rënien e tij, u shua edhe shpresa për një kundërshtim të organizuar të pushtimit jugosllav në Kosovë, pasi mungesa e një udhëheqësi të tillë bëri që lëvizjet e mëtejshme të mos kishin të njëjtën forcë dhe drejtim. Për dekada më pas, shqiptarët në Kosovë u detyruan të kalonin nga një rezistencë e hapur në një luftë të gjatë politike dhe kulturore për të mbajtur gjallë identitetin e tyre kombëtar.

Sot, një shekull pas vdekjes së tij, emri i Bajram Currit vazhdon të mbetet një simbol i qëndresës dhe i lirisë. Qyteti Bajram Curri, qendra e Tropojës, mban me krenari emrin e tij, ndërsa historia e tij mësohet në shkolla si një shembull i sakrificës për atdheun.

Por më e rëndësishmja është se ideali i tij mbetet i gjallë. Në një kohë kur sfidat e kombit shqiptar nuk kanë përfunduar ende, fryma e Bajram Currit na kujton se liria kërkon përkushtim, guxim dhe sakrificë. Ai është një nga ata burra që nuk vdesin kurrë, sepse vazhdojnë të jetojnë në zemrat e një populli që nuk harron bijtë e tij më të mirë.

Figura e Bajram Currit është një testament i pathyeshmërisë shqiptare. Ai ishte një njeri që e kuptoi se liria nuk mund të blihet me fjalë, por duhet të fitohet me gjak dhe vendosmëri. Sot, 100 vjet pas rënies së tij, ai mbetet një frymëzim për të gjithë ata që besojnë në idealet e lirisë dhe të drejtësisë. Historia e tij na mëson se, edhe në kohët më të errëta, drita e atdhedashurisë nuk shuhet kurrë, por mbetet një fener që ndriçon rrugën e brezave të ardhshëm.

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

Kosova ka pasur momente kur ka aplikuar diplomaci aktive dhe ka arritur sukses, por ka pasur edhe shumë raste ku diplomacia pasive ka shkaktuar humbje strategjike. Kjo analizë do të ilustrohet me raste konkrete, duke treguar se si veprimet ose mungesa e tyre kanë ndikuar në pozicionin ndërkombëtar të Kosovës.

I. RASTE KONKRETE KU DIPLOMACIA AKTIVE SOLLI SUKSESE

1. Pavarësia e Kosovës (2008) – Diplomaci Aktive

Pavarësia e Kosovës më 17 shkurt 2008 nuk do të kishte qenë e mundur pa një diplomaci të fuqishme dhe lobim të organizuar.

Lobimi intensiv në SHBA dhe BE – Në vitet 2005-2007, udhëheqësit kosovarë si Hashim Thaçi, Fatmir Sejdiu dhe liderë të tjerë politikë ishin të angazhuar në lobim të fuqishëm në Uashington dhe Bruksel, duke siguruar njohje të shpejtë nga vendet kyçe.

Partneriteti me SHBA-në dhe NATO-n – Përmes një strategjie të koordinuar me Departamentin e Shtetit Amerikan dhe BE-në, Kosova siguroi mbështetjen e fuqive perëndimore për shpalljen e pavarësisë.

Angazhimi i ekspertëve ndërkombëtarë – Grupi i Ahtisaarit përgatiti një plan të detajuar për pavarësinë, i cili u mbështet nga diplomacia kosovare.

Rezultati: Brenda disa muajve nga shpallja e pavarësisë, mbi 50 vende e njohën Kosovën, përfshirë SHBA, Gjermaninë, Francën dhe Mbretërinë e Bashkuar.

2. Opinioni Këshillues  i GJND-së për Pavarësinë e Kosovës (2010) – Diplomaci Aktive

Kur Serbia kërkoi opinionin këshillimor nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë (GJND) mbi ligjshmërinë e shpalljes së pavarësisë së Kosovës, Kosova dhe aleatët e saj perëndimorë ndoqën një strategji diplomatike shumë aktive për të siguruar një vendim në favor të Kosovës.

Përdorimi i argumenteve të forta ligjore nga ekspertët ndërkombëtarë dhe avokatët më të mirë në botë.

Mobilizimi i vendeve mike për të dorëzuar opinione të favorshme në GJND.

Koordinimi i vazhdueshëm me SHBA dhe BE për të ndikuar në vendimin përfundimtar.

Rezultati: Në korrik 2010, GJND konfirmoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk ishte në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare, duke i dhënë Kosovës një fitore të madhe diplomatike.

II. RASTE KONKRETE KU DIPLOMACIA PASIVE DËSHTOI

1. Çështja e Asociacionit të Komunave me Shumicë Serbe – Diplomaci Pasive

Prej vitit 2013, Kosova ka pasur një qasje të paqartë dhe shpesh pasive ndaj çështjes së Asociacionit të Komunave Serbe.

Nënshkrimi i marrëveshjeve pa kushte të forta – Në vitin 2013 dhe 2015, Kosova nënshkroi marrëveshje për Asociacionin pa pasur një strategji të qartë se si do të implementohej në mënyrë që të mos rrezikonte funksionalitetin e shtetit.

Mungesa e një plani alternativ për zbatimin e marrëveshjes – Në vend që të propozonte një model të balancuar, Kosova ka lënë hapësirë që Serbia ta përdorë këtë çështje për të bllokuar integrimin ndërkombëtar të Kosovës.

Dështimi për të ndikuar në qasjen e aleatëve perëndimorë – Në vend që të bindte SHBA dhe BE për një model më të favorshëm, Kosova ka mbetur në pozicion mbrojtës, ndërsa Serbia e ka shfrytëzuar Asociacionin si mjet presioni diplomatik.

Rezultati: Sot, Kosova përballet me presion të madh ndërkombëtar për të zbatuar Asociacionin, ndërsa Serbia ka arritur të shfrytëzojë këtë çështje për të vonuar anëtarësimin e Kosovës në organizata ndërkombëtare.

2. Pengesat në Anëtarësimin në Këshillin e Evropës (2023-2024) – Diplomaci Pasive

Në vitin 2023, Kosova aplikoi për anëtarësim në Këshillin e Evropës, por për shkak të diplomacisë së dobët nuk arriti të marrë mbështetjen e nevojshme.

Lobim i pamjaftueshëm me vendet skeptike 

Përplasjet me BE-në dhe SHBA-në për çështjen e veriut të Kosovës, të cilat i dhanë Serbisë një justifikim për të lobuar kundër anëtarësimit të Kosovës.

Dështimi për të bindur vendet anëtare të Këshillit të Evropës për të mbështetur kandidaturën e Kosovës.

Rezultati: Kosova nuk u bë anëtare e Këshillit të Evropës në kohën e duhur dhe u përball me një vonesë të konsiderueshme në procesin e integrimit evropian.

3. Fushata e Çnjohjeve nga Serbia (2017-2024) – Diplomaci Pasive

Prej vitit 2017, Serbia ka zhvilluar një fushatë të fuqishme lobimi për të bindur vendet që e kishin njohur Kosovën ta tërhiqnin njohjen.

Kosova nuk zhvilloi një kundër-fushatë të organizuar për të parandaluar çnjohjet.

Nuk u krijua një rrjet i fuqishëm diplomatik në Afrikë, Azi dhe Amerikën Latine për të mbrojtur njohjet ekzistuese.

Lobimi në OKB dhe organizata të tjera ndërkombëtare ishte i dobët, duke i lënë hapësirë Serbisë të veprojë.

Rezultati: Më shumë se 15 vende e tërhoqën njohjen e Kosovës, duke e vështirësuar më tej pozitën ndërkombëtare të saj.

III. SI DUHET TË VEPROJË KOSOVA ME DIPLOMACI AKTIVE?

Lobim i drejtpërdrejtë dhe sistematik në SHBA dhe BE – Kosova duhet të krijojë një zyrë të fuqishme lobimi në Uashington dhe Bruksel për të ndikuar në vendimmarrjen ndërkombëtare.

Angazhim i vazhdueshëm me vendet skeptike – Në vend që të pranojë status quo-në, Kosova duhet të intensifikojë negociatat me vende si Spanja, Greqia dhe Rumania për njohje diplomatike.

Përgatiti Rafel Floqi/

Hapësira është teatër. Ndoshta spektaklet më dramatike që qeniet njerëzore do të vëzhgojnë ndonjëherë janë rezultat i vallëzimit të përjetshëm midis hënave, planetëve, yjeve dhe më shumë objekteve të kozmosit. Një shfaqje qielli afër shtëpisë do të shfaqet vonë në mbrëmjen e së enjtes, 13 mars dhe deri në orët e hershme të mëngjesit të 14 marsit. Kjo është kur të shfaqet një eklips hënor i ashtuquajtur “hëna e përgjakshme”, e dukshme në Amerikën Veriore dhe Jugore, në disa pjesë të Afrikës, Paqësorit dhe Evropës. Pra, çfarë e shkakton një eklips hënor, kur është koha më e mirë për ta parë këtë – dhe si e mori kjo dukuri atë emërtim të mrekullueshëm të hënës së përgjakur?

Ndërsa hëna rrotullohet rreth Tokës dhe Toka rrotullohet rreth Diellit, të tre trupat janë përgjithmonë në rrugën e njëri-tjetrit, duke bllokuar periodikisht pamjen nga njëri te tjetri. Kur hëna kalon midis Diellit dhe Tokës, siç ndodhi më 8 prill të kaluar, ndodh një eklips diellor, me diskun e hënës që bllokon diskun e diellit, duke hedhur një hije në planetin tonë.

Hëna është 400 herë më e vogël se dielli, që do të thotë se nuk duhet të ketë shumë ndikim në sasinë e dritës së diellit që arrin tek ne. Por në një pjesë të mrekullueshme të qetësisë kozmike, hëna është gjithashtu 400 herë më afër nesh, gjë që rezulton në disqet diellore dhe hënore që duken të jenë saktësisht të njëjtat përmasa në qiellin tonë, duke krijuar një përshtatje të përsosur, me vetëm koronën e diellit – ose zjarret – që shpërthejnë nga pas hënës gjatë eklipsit total.

Ndryshe nga një eklips total diellor, kur disku i diellit është plotësisht i nxirë, një hënë e eklipsuar nuk zhduket plotësisht nga qielli. Përkundrazi, ajo është ende e larë nga një dritë dielli që kalon pranë Tokës dhe, në mënyrë të konsiderueshme, përmes atmosferës së saj. Kjo ka një efekt dramatik në ngjyrën e hënës. Drita diellore përmban të gjitha ngjyrat e spektrit të dukshëm, por ndërsa arrin në atmosferën tonë, gjatësitë e valëve blu me frekuencë më të lartë shpërndahen – kjo është ajo që i jep qiellit tonë ngjyrën karakteristike. Gjatësia valore e kuqe dhe portokalli kalojnë menjëherë. Në rastin e një eklipsi hënor, kjo do të thotë se hëna është e larë me një shkëlqim të kuqërremtë – prandaj emërtimi i hënës së përgjakur.

Ka emra të tjerë për një hënë të plotë në këtë periudhë të vitit kur nuk po ndodh një eklips hënor. Sipas Almanakut të Farmerit të Vjetër, hëna e plotë e marsit quhet edhe hëna e krimbit – një emër që i atribuohet krimbave të tokës që zakonisht dalin nga toka në fillim të pranverës, ose larvave të brumbullit që dalin gjithashtu nga degët e pemëve në shkrirjen pas dimrit. Fiset vendase të Amerikës e kanë quajtur gjithashtu hënën e plotë të marsit Hëna e Shqiponjës, Hëna e Patës ose Hëna e Korbit që kthehet, duke paralajmëruar rishfaqjen e këtyre kafshëve në pranverë.

Cilido qoftë emri i hënës, pamja e saj duke rënë në hije këtë javë do t’ju bëjë të humbni pak gjumë. Sipas NASA-s, hëna fillimisht do të fillojë të lëvizë në hije në orën 23:57. EDT (8:57 p.m. PDT) më 13 mars. Eklipsi total fillon në orën 2:26 të mëngjesit. më 14 mars në bregun lindor (23:26 më 13 mars në perëndim) dhe zgjat pak më shumë se një orë. Nëse e kaloni këtë në gjumë, do të keni shanse të tjera. Rreth dy eklipse hënore ndodhin mesatarisht çdo vit. I ardhshmi do të ndodhë në shtator. 7, 2025 – megjithëse do t’i japë Amerikës një kalim, ndërsa do të jetë i dukshëm në pjesën më të madhe të pjesës tjetër të botës. Eklipsi tjetër hënor për të kaluar kontinentin tonë do të jetë më 26 qershor 2029. Qielli i natës, siç është zakon, do të vazhdojë të na shfaqë spektaklet e tij.