Kulture – Page 153 – Dielli

LIBÉRATION (1946) / GJON MILI SIPAS JEAN-PAUL SARTRE

May 8, 2022 by s p

Jean-Paul Sartre në shtëpinë e tij në Paris (1946) – Foto : Gjon Mili

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 8 Maj 2022

“Libération” ka botuar, të premten e 11 tetorit 1946, në faqen n°2, një shkrim në lidhje me ekspozitën e Gjon Milit asokohe në Paris, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Fotografia, vepër arti

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Në Galerie du Bac, Jean-Paul Sartre e prezanton Gjon Millin me këto fjalë : “Ai ka kokën e një antengrënësi, një hundë që do të nuhasë botën shumë përpara tij, për të besuar se ai do ta zhysë papritur në një fole milingonash.”

Është e padiskutueshme që Mili, artist nga Nju Jorku, dëshmon se fotografia mund të jetë një art i madh.

Duke montuar figura kërcimtarësh, duke treguar një vajzë të vogël duke kërcyer me litar në disa aspekte (foton e së cilës lexuesit tanë e patën ekskluzive), ai dëshmon se sa e madhe është dhuntia e tij për analizën plastike.

Pasi ka fotografuar të gjithë anëtarët e Konferencës së San Franciskos, ja ku është në Paris. Gjithçka e intereson. A nuk e ka shprehur tashmë sharmin e rrënuar të oborrit ngjitur me studion e skulpturës së Zadkine?

— Do të doja të jetoja në Paris katër muaj në vit, na thotë Gjon Mili. Por si mund të gjesh një strehë këtu ?

5-VJETORI I THEMELIMIT TË LAPSH-it NË BAVARI

May 3, 2022 by s p

M.Krasniqi/

Më 23 prill 2022, kryesia e Lidhjes së Arsimtarëve dhe Prindërve Shqiptarë (LAPSH) në Bavari, për nderim të 5-vjetorit mbaji takim pune! Ditë më parë u vendos që për shkak të rregullave të pandemisë të mos organizojë manifestim me masë, por të manifestohet përmes faqes zyrtare, në rrjetet sociale dhe t’u dërgohet mediave elektronike, TV. dhe mediave të shkruara, një video bashkë me shkrimin, për punën dhe suksesin e LAPSH-it, përgjatë këtyre pesë viteve deri te kuvendi i fundit, më 31.03 2022.

LAPSH-i, gjatë kësaj periudhe 5-vjeçare ka kaluar nëpër një rrugë jo të lehtë, shpesh edhe me sfida të mëdha! Por, falë vendosmërisë dhe vullnetit të lartë, vizioni dhe misioni e tij të pandalshëm arriti objektivat në themelimin dhe ngritjen e shkollës shqipe në Bavari, në saje të punës së madhe që bënë nismdhënëset dhe themeluesi z. Mustafë Krasniqi me grupit e punës – intelektualët: z. Fran Tanushi (tani i ndjerë), z. Fadil Lumi, znj. Donika Zonja, znj. Hateme Morina, z. Isuf Bytyçi, z. Agron Ibrahimi dhe z. Jonuz Veliçi! Që në shtator të vitit 2016, i dorëzohet projekti, për Mësimin Plotësues të Gjuhës Shqipe, konsullatës së Republikës së Kosovës. Projekt, i cili gjeti përkrahjen e konsullatës së Republikës së Kosovës, gjegjësisht të konsullit Hamdi Reçica dhe, me hapjen e Konsullatës së Shqipërisë, përkrahje kishte edhe nga konsulli i Përgjithshëm Arten Hanku dhe Dr. Dashi Ibraj, që më 8 tetor të vitit 2016, themelohet Këshilli Nismëtar me përgjegjës z. Mustafë Krasniqi.

Gjatë kësaj periudhe, Këshilli Nismëtar dha një deklaratë për media, shpërndau formularin për vitin 2016/17, për regjistrimin e nxënësve dhe hapi disa klasë. Po ashtu arriti t’i mbajë disa takime me bashkëkombësit dhe shoqata të ndryshme, që veprojnë në Republikën e Bavarisë. Njëri ndër takimet e rëndësishme ishte ai me përfaqësuesin e Ministrisë së diasporës, i Qeverisë së Kosovës, drejtori e Departamentit për Arsim dhe Kulturë në Diasporë, z. Avdyl Lipoveci, me konsullin e Republikës së Kosovës Hamdi Reçica dhe përfaqësuesit e bizneseve, të cilët u zotuan se do ta ndihmojnë këtë nismë.

Më 23.04.2017, në prani të mësimdhënësve, Këshillit të prindërve, Shoqatave dhe përfaqësueseve të bizneseve, që jetojnë dhe veprojnë në Bavari, LAPSH-i mbajti Kuvendin e parë themelues, që të pranishëm ishin: ish-Ministri i Arsimit, i Shkencës dhe Teknologjisë së Republikës së Kosovës, z. Arsim Bajrami me stafin e tij, ish-Ministri i Diasporës i Republikës së Kosovës z. Valon Murati, drejtori i Departamentit për Arsim dhe Kulturë në Diasporë, z. Avdyl Lipoveci, konsulli i Përgjithshëm i Republikës së Shqipërisë z. Arten Hanku, konsulli i Përgjithshëm i Republikës së Kosovës z. Naser Idrizi, Këshilltari z. Faket Kajtazi dhe Konsulli Hamdi Reçica. Nga ky Kuvend u zgjodh kryesia prej 19 anëtarësh: z. Mustafë Krasniqi – kryetar, z. Tefik Jaha – nënkryetar, znj. Donika Zonja – nënkryetare, z. Fran Tanushi-nënkryetar, z. Isuf Bytyçi-sekretar, z. Agron Ibrahimi-Arkatar dhe znj. Lorita Ismaili-Zëdhënëse, kurse anëtarë tjerë ishin: znj. Valbona Roçi, z. Anila Xhani, znj. Nerxhivane Qorolli, znj. Minire Gajtani, znj. Nife Arifaj, znj. Xhevahire Sylejmani-Maliqi, z. Fadil Lumi, z. Januz Veliqi, znj. Lule Lokaj, z. Maxhun Smajli, Dr. Edmond Skënderaj dhe z. Sahit Bejta.

Nga kjo kryesi e dalur nga vota e bashkëkombësve u nxorën shumë rregullore, u formuan komisione, Këshilli i Arsimtarëve, u morën vendime dhe u hapën shumë klasa e u pranuan mësimdhënës të rinj, u mbajtën seminare, manifestime dhe kuiz diturie! Kurse, përmes faqes www.uraebashkuar.com dhe facebook-ut, faqes zyrtare Shkolla Shqipe – Bavari, sensibilizuan çështjen e mësimit plotësues në gjuhën shqipe! Ndërsa Donatori ishte Fondacioni “Besa”, pa i harruar edhe donatorët tjerë, që jetojnë e veprojnë në Bavari, si dhe Shoqatën gjermane “ Morgen e.V.”.

Kryesia e LAPSH-i në këtë periudhë ndërtoi lidhje të ngushta me MASHT-in dhe MDIS-in, të Republikës së Kosovës dhe organizoi takime me përfaqësues të MASHT-it: nga Instituti Pedagogjik, IPK, Drejtoria e Kompetencës – Skenderaj, AAPAR, etj. Po ashtu kishte vizita në shkollat funksionale në bavari, nga përfaqësuesit institucional, kurse dy Konsullatat shqiptare në Mynih caktuan përfaqësuesit e tyre dr. Dashnor Ibra nga Konsullata e Shqipërisë dhe z. Faket Kajtazi nga Konsullata e Kosovës.

LAPSH-i në Bavari, nga Kuvendi i dytë zgjodhi: z. Milazim Ukaj – kryetar, z. Selim Hoti – nënkryetar, koordinator i Këshillit të Arsimtarëve z. Mustafë Krasniqi; z. Avdi Kolukaj – sekretar dhe z. Rexhep Nikqi – arkatar. Gjatë kësaj periudhe, LAPSH-i në bashkëpunim me konsullatat shqiptare në Mynih, nënshkruan marrëveshjen e përbashkët nga: z. Arten Hanku – konsull i përgjithshëm i Republikës së Shqipërisë, z. Afrim Nura – konsull i përgjithshëm i Republikës së Kosovës dhe z. Milazim Ukaj – kryetar i LAPSH-it për Bavari, ku LAPSH-i autorizohet të menaxhojë dhe koordinojë mësimin plotësues në gjuhën shqipe në Landin e Bavarisë.

Gjatë periudhës 5-vjeçare LAPSH-i me punën e tij të pandalshme, përpos hapjes së klasave, rritjes së numrit të nxënësve dhe të mësimdhënësve u angazhua edhe për mbajtjen e seminareve, të kuizeve të diturisë, mbajtja e manifestimeve e të datave historike. Kurse në mars të vitit 2021, gjuha shqipe u fut në listën e grupit të gjuhëve të huaja, në periudhën që ishte më sfiduesja, ku përballeshim me pandeminë.

Vlen të ceket se LAPSH-i me punën e tij të madhe dhe me shumë sfida, e krejt vullnetare (puna e kryesisë) në këtë rrugëtim ka udhëtuar me vizion të qartë; “Ta ndërtojmë dhe kultivojmë bindjen për ruajtjen e gjuhës amtare, për shkollën shqipe”, me qëllim që bashkëkombësit të mos jenë në udhëkryqe, pa fajin e tyre, fëmijët të mos e harrojnë gjuhën amtare. Gjë që për fat të keq, brezi i dytë ka filluar ta belbëzojë shqipen e bukur, kurse brezi i tretë ka dro që dhe do ta harrojë në tërësi! Për këtë, mbi qindëra shkresa e shkrime janë shkruar dhe bërë, nga drejtuesit e LAPSH-it, që jo rrallë janë injoruar, me apo padashje dhe nuk janë marrë me hallin e mërgimtarit, nga vet institucionet tona të atdheut! Megjithatë LAPSH-i asnjëherë nuk ka hequr dorë nga institucionet, por këmbëngulës ishte dhe mbeti që në çdo formë të mbetet i lidhur me institucionet tona, pavarësisht se sa këto do ta ndiejnë shqetësimin e LAPSH-it.

Më 27.03.2022, LAPSH-i në Bavari të Gjermanisë, sipas rregullores i mbajti zgjedhjet e legjislacionit të tretë, në prani të 50 delegatëve nga gjithsejtë 64 sa ishin të ftuar. Të pranishëm ishin mësimdhënësit, përfaqësuesit e Këshillave të Prindërve dhe dy Konsullatat shqiptare në Mynih, përfaqësuesi i Fondacionit “Besa” dhe asambleistja komunale e Mynihut, zj. Lendita Musliu. Kuvendin e drejtoi sekretari, Avdi Kolukaj në mbikqyrjen e grupit punues; Selim Hoti, Mustafë Krasniqi, Rexhep Nikçi dhe Milazim Ukaj deri në zgjedhjen e komisionit zgjedhor të kryesuar nga Nevila Saja dhe anëtarët tjerë të komisionit: Nife Arifaj, Valbona Roçi, Adem Smakiqi dhe Iljaz Alija. Nga këto zgjedhje u zgjodh kryesia prej 7 vetash: Milazim Ukaj – kryetar, Armend Ismaili – nënkryetar, Avdi Kolukaj – sekretar, Xhemshit Tafa – arkatar, Arif Arifaj – përfaqësues i Këshillave të Prindërve Anila Xhani – zëdhënëse dhe Mustafë Krasniqi – koordinator i Këshillit të Arsimtarëve, i cili e zgjodhi Këshillin Pedagogjik: Lume Daci-Hoti, Valbona Roçi, Nife Arifaj, Nevila Saja, Drenusha Istogu dhe Selim Hoti. (Nga M.Krasniqi)

Ps. Me video. https://www.youtube.com/watch?v=Me8KKFZWvtM

Kur ka filluar ndikimi i spiunazhit rus në trojet shqiptare?

May 1, 2022 by s p

Dr. Hasan Bello/

Sipas disa studimeve të realizuara vitet e fundit mbi veprimtarinë e spiunazhit rus në Perandorinë Osmane, historianë të ndryshëm kanë arritur në përfundimin se ndikimi i tij në Ballkan dhe në trojet shqiptare ka nisur që në shek.XVI-të. Ai ka filluar me dërgimin e një numri të madh diplomatësh, arkeologësh, udhëpërshkruesish, shkrimtarësh etj. Këta kishin si qëllim mbledhjen e informacioneve mbi popujt ballkanikë e më pas organizimin e kryengritjeve. Në shek.XVII-XVIII-të Rusia arriti që rrjetin e saj të spiunazhit ta konsolidonte tek të gjith popujt ballkanikë. Kjo sidomos në periudhën e Pjetrit të Madh (1672-1725), i cili përveç ekspansionit politik duke i zgjeruar kufinjtë e shtetit rus, udhëhoqi një revolucion kulturorë. Ai zëvendësoi tradicionalen dhe shoqërinë mesjetare ruse me një sistem politik modern, shkencor, racionalist, dhe me orientim europian. Në fokus të interesave të saj ishin kryesisht ortodoksët në Serbi, Malin e Zi, Bullgari, Greqi. Por jasht interesave nuk mbetej as Perandoria Osmane dhe shqiptarët. Në një letër drejtuar ambasadorit rus në Stamboll, P.Andrejeviç Tolstoi, më 1 prill 1702 Pjetri i Madh kërkonte që krahas mbledhjes së informacioneve me karakter politik, ekonomik, diplomatik, ushtarak dhe gjeografik, një rëndësi të madhe t`i kushtonte popullsisë ortodokse në Perandorinë Osmane. Këto rezultate do të shihen në përplasjet e brendshme që u zhvilluan në shtetin osman pas një sërë kryengritjesh të ajanëve (feudalëve me ndikim lokal) dhe Revolucionit Grek, ku ndikimi i spiunazhit rus do të luaj një rol aktiv. Por kulmi i aktivizimit të kësaj armate, të padukshme, që vepronte si pararojë e ushtrisë ruse është lufta e Krimesë (4 tetor 1853-30 mars 1856). Vetëm në Bullgari spiunazhi rus kishte arritur të rekrutonte 70.000 persona të cilët sapo tu jepej urdhër ishin të gatshëm të merrnin armët. Fitorja e ushtrisë osmane në Krime u shoqërua me humbje të jashtzakonshme. Ndërsa rritja e borxhit të jashtëm, shkaktoi falimentimin e saj financiarë. Periudha deri në Kongresin e Berlinit (1878) kur Perandoria Osmane do të humbi luftën me Rusinë dhe do të detyrohet të pranoi lindjen e disa shteteve sllave në Ballkan konsiderohet si një fitore tjetër e spiunazhit rus. Pas krijimit të këtyre shteteve, rrjeti i këtij spinazhi do të shtrihet akoma dhe më shumë në brendësi të territorit shqiptar. Aq sa gazeta britanike “Standard” e 14 gushtit 1888 shkruante hapur për veprimtarinë e konsullit rus në Bukuresht, i cili kishte krijuar një komitet me agjentë dhe revolucionarë, me qëllim organizimin e kryengritjeve dhe veprimtarisë subversive në krahinat shqiptare.Përmbushja e aspiratave ruse në vitin 1913 kur gati gjysma e kombit shqiptar iu aneksua shteteve sllave dhe Greqisë, krahas ushtrisë dhe diplomacisë ka në një sfond të padukshëm edhe kontributin e spinazhit rus.

Panairi Mbarëkombëtar i Librit Akademik dhe Shkencor

April 22, 2022 by s p

Akademia e Shkencave të Shqipërisë/

Sot më 22 prill 2022 çelet panairi i parë mbarëkombëtar i librit akademik. Do të marrin pjesë 33 ente botuese, do të mbahen mbi 50 përurime dhe do të prezantohen mbi 2000 tituj për lexuesit e interesuar. Panairi do të zgjasë deri më 24 prill 2022.Akad. Vasil Tole, zëvendëskryetar i Akademisë së Shkencave dhe kryeorganizator tha se Panairi Mbarëkombëtar i Librit Akademik dhe Shkencor ka për qëllim t’i bëjë të njohura arritjet më cilësore në botimet akademike, shkencore dhe universitare në të gjithë hapësirën shqiptare, duke synuar një prani përfaqësuese sa më të gjerë.Kjo ngjarje është një mundësi unike për të bërë bashkë autorët, botimet, institucionet e kërkimit që merren me botimet dhe studimet dhe mbi të gjitha është një mundësi për publikun e gjerë që së bashku të çmojmë rëndësinë që kanë studiuesit, autorët, shkenca për një shoqëri moderne. Panairi i parë kushtuar librit akademik dhe shkencor zhvillohet sivjet, në kuadër të Vitit të Akademizmit Shqiptar, shpallur në nderim të 50-vjetorit të themelimit të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, si nismë e përbashkët e saj dhe e Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës. E veçantë e këtij panairi është se vendi i zhvillimit do të alternohet: një vit në Tiranë e një vit në Prishtinë, me periodicitet të rregullt. -tha akad. Tole. Akad. Shaban Sinani sekretari shkencor i Akademisë së Shkencave tha se nga vetë natyra e tij, libri akademik dhe shkencor e ka më të vështirë rrugën për të mbërritur tek lexuesi. Një panair i dedikuar për të ka si qëllim që libri shkencor dhe akademik t’i afrohet lexuesit të vet dhe të lehtësojë komunikimin me të. Panairi i librit akademik dhe shkencor do të ketë gjithashtu dhe karakter promovues e manifestues, sepse do të mundësojë pranëvendosjen në sasi dhe cilësi të botimeve shkencore dhe të autorëve të tyre nga gjithë hapësira shqiptare, duke synuar që në një të ardhme të jenë të pranishme edhe botimet nga qendrat albanologjike në botë, ku do të kenë vendin e tyre të merituar edhe botimet cilësore nga ente jopublike. Panairi do të të ndikojë për të krijuar një rrjet kombëtar të botuesve të librit shkencor, para së gjithash të universiteteve dhe institucioneve të tjera të specializuara që do të lehtësojë marrjen e informacionit dhe më tej shkëmbimet, sidomos të periodikëve shkencorë, që tani për tani kanë funskionuar brenda institucioneve që i botojnë., tha Akad. Sinani duke theksuar se në kohën e sotme synohet që botimet të jenë të arritshme me liri të plotë komunikimi jo vetëm brenda për brenda gjuhës, por edhe në shkallë ndërkombëtare. Ky panair i parë do të jetë një faktor tjetër nxitës për të përuruar arritjet e përvitshme në këtë fushë, tha akad. Sinani. Alda Bardhyli, drejtoreshë e Qendrës Kombëtare të Librit dhe Leximit, bashkorganizatore e panairit, tha se për herë të parë në Akademinë e Shkencave do të kemi një histori të shkencës dhe mendimit shqip, përmes botimeve më të mira të botuara në vite nga akademikët, studiuesit, profesorët shqiptarë, pasi duke u mbështetur fort te shkenca, ne do të kemi një shoqëri dhe një komb më të mirë nesër. I pranishëm në këtë konferencë ishte edhe z. Skënder Durmishi, ambasadori i Kosovës në Shqipëri. Ai përshëndeti Akademinë e Shkencave për këtë nismë dhe shprehu kënaqësinë e tij për bashkëpunimet me Akademinë e Kosovës e më gjerë në botimet e librit dhe për punën e përbashkët që ka ndërmarrë ASHSH në dobi të botimit të librit shqip dhe që bashkon studiuesit e trevave ku jetojnë shqiptarët. Panairi i parë do të hapet më 22 prill, që përkon me Ditën Botërore të Librit dhe të së Drejtës së Autorit dhe do të do të zgjasë deri më 24 prill 2022. Në ditët e panairit do të ketë promovime të botimeve akademike shkencore dhe universitare: monografi dhe periodikë shkencorë të institucioneve dhe qendrave kërkimore etj. Panairi i parë i librit akademik dhe shkencor, përveç ekspozimit të literaturës shkencore e informuese për veprimtarinë kërkimore shkencore në hapësirën shqiptare, përmes promovimeve të arritjeve në nivel akademik; përmes paraqitjes së disa botimeve të kërkuesve shkencorë, studiuesve, trupave pedagogjike, do të krijojë hapësira dhe mundësi diskutimi mbi çështje e tema specifike të dijeve shqiptare. Libri shkencor për herë të parë në këtë panair sjell pranë e bashkon në një eksperiencë të veçantë akademikët, kërkuesit, studiuesit, pedagogët, lexuesit e specializuar, duke ofruar mundësi më të drejtpërdrejta kontaktesh, duke krijuar hapësira bashkëpunimi dhe ndërveprimi të mendimit dhe kërkimit akademik universitar.Promovimet do të zhvillohen me pjesëmarrje të hapur, me mundësi diskutimi. Në dispozicion të përfaqësuesve të institucioneve pjesëmarrëse do të jenë tri salla: dy mjedise në Akademinë e Shkencave dhe një mjedis në Qendrën Kombëtare të Librit dhe Leximit.Shih këtu edhe programi i plotë në JPG: www.akad.gov.al

Shqipëria në shekullin e 17-të, shkollat shqipe dhe kleri katolik përballë sunduesve osmanë

April 21, 2022 by s p

Zbardhet dorëshkrimi i Sospellos, historia e Shqipërisë nën “optikën” e misionarëve katolikë/

Përgatiti: Eneida Jaçaj/

Në arkivat e shtetit italian gjenden dokumente të vjetra 600 vjeçare për historinë e Shqipërisë, kulturën, shkollat, gjuhën, traditat, etj. Ato janë një minierë e pafundme për studiuesit, për të zbuluar shumë të pathëna dhe për të njohur akoma edhe më mirë, historinë shekullore të Shqipërisë. Një dorëshkrim historik i shekullit të 17-të, për Shqipërinë, është zbuluar në Bibliotekën e Bashkisë së qytetit të Fermos në Itali, të quajtur Biblioteca Civica “Romolo Spezioli”. Dorëshkrimi që ka për autor, Fra Giacinto da Sospello, do të publikohet së shpejti në formën e një libri, nën kujdesin e studiuesit të njohur, Mark Palnikaj, i cili, pa ndihmën e asnjë institucioni apo organizate, por me të ardhurat nga xhepi i tij, po bën një punë të shkëlqyer kërkimore në arkivat e shtetit italian, për të zbuluar historinë e plotë të Shqipërisë dhe të gjuhës shqipe.

Ky libër vjen me titullin “GIACINTO P. Da Sospello – Relatione Universale dell’origine, e suçesso della Missione Apostolica de Frati Min.ri Oss.ti Rifor.ti Del serafico P’rè S. Francisco nel Regno d’Albania; është i ndarë në gjashtë kapituj dhe përshkruan historikun e 16 misioneve fetare, të kryera në shekullin e 17-të, ku ka qenë pjesë edhe autori i librit. Dorëshkrimi i përket periudhës kohore nga viti 1634 deri në vitin 1650. Fra Giacinto da Sospello ka qenë Vikar Apostolik i Shqipërisë, dhe përshkruhen përpjekjet që bënin misionarët katolikë për edukimin fetar dhe social të popullsisë shqiptare.

Ai ka lënë edhe disa dokumente dhe relacione të shkruara në Arkivin e Propagandës Fide dhe në Arkivin Sekret në Vatikan, në Arkivin e Shtetit në Modena dhe në disa arkiva të tjerë, të publikuar një pjesë e tyre nga studiuesi shqiptar, Injac Zamputi, dhe nga studiuesi italian, Lorenzo Taçhella.

Shkollat shqipe, shekulli i 17-të

Misioni i klerit katolik shqiptar nuk ishte i ndalur vetëm në edukimin fetar të popullsisë, por, ata janë përpjekur të hapin shkolla për të shkruar dhe lexuar gjuhën shqipe, pra, shkollat kishin edhe karakter shkencor. Priftërinjtë i hapën shkollat për fëmijët 8 deri 10 vjeç, por edhe më të mëdhenj. Numri i nxënësve që dëshironin të mësonin, shtohej dita-ditës. Sipas të dhënave, priftërinjtë hapën shkolla që datojnë nga viti 1585; në Kurbin më 1632; shkolla e Pllanës dhe të Blinishtit në vitin 1644; shkolla e mesme në Janjevë të vitit 1670; shkolla e Rrjollit, e hapur nga Pjetër Bogdani me mësues Marin Gjini, në vitin 1675; shkolla e Shkodrës, e hapur nga Filipi, nga Shkodra, në vitin 1698, e shumë shkolla të tjera. Në vitin 1703 është mbajtur në Mërqi të Lezhës, Kongresi i Arbërit, ku shënimet dhe vendimet ishin në gjuhë latine, por u përkthyen në gjuhën shqipe në vitin 1706. Frati Françesko Maria nga Leçe, në vitin 1716, kishte botuar Gramatikën e Gjuhës Shqipe, me 270 faqe, dhe fjalorin italisht shqip, etj.

Fretërit kur mbërritën në Shqipëri, në pjesën veriore, u përballën me analfabetizmin dhe varfërinë. Ata kishin një shprehje: “Ah shqiptarëve të varfër, gomari ua ka ngrënë gërmat”. Një shprehje shumë e përhapur në atë kohë për kombet që nuk kishin alfabet të tyre.

Madje, doktrina e krishterë ishte “mësojuni letra atyre që janë më të aftë, predikoni ato në ditët e festave, dhe festoni mesha gjatë ditëve të javës”. Por nevoja për luftë ishte shumë e domosdoshme, pasi turqit kishin nisur vrasjet dhe persekutimet.

Marrëdhënia e klerit me sunduesit osmanë

Në këtë libër, i cili ka informacione të pafundme për Shqipërinë, përshkruhen edhe marrëdhëniet e klerit me Perandorinë Osmane. Konkretisht, përshkruhet bashkëpunimi i shqiptarëve katolikë me gjeneralin Dalmat në luftë për çlirim kundra turqve. Kleri ka luajtur rol thelbësor në shporjen e osmanëve nga Shqipëria. Në kundërpërgjigje, osmanët kanë kryer vrasje dhe ekzekutime ndaj tyre për të ruajtur pushtetin sundues. Në një nga kapitujt përshkruhet se disa individë kishin vjedhur vulën e fretërve dhe kishin vulosur dokumente që i kishin hartuar vetë, për të komprometuar dhe penalizuar fretërit në raport me sundimtarët turq.

Kjo bëri që të arrestohen shumë priftërinj dhe paguheshin shumë para për lirimin e tyre, edhe pse ishin të pafajshëm. Osmanët kanë kryer ekzekutime dhe vrasje jo vetëm ndaj klerit shqiptar, por edhe ndaj misionarëve të huaj. Sa i takon vrasjeve, dy françeskanët e parë që erdhën në vitin 1636 në Shosh, Pader Kerubino ngaa Vallebonas dhe Pader Bonaventura nga Pallazuola, u kërcënuan me vdekje dhe u larguan. Në vitin 1644 janë ngulur në hunj të gjallë dy fretër në Shkodër dhe janë vrarë dy fretër në Kelmend në buzë të lumit Cem. Nga viti 1620 deri në vitin 1750 janë vrarë 11 fretër vetëm në dioqezat e Pultit dhe Shkodrës.

Kapitujt e librit

Libri është i ndarë në 6 kapituj dhe në faqen e parë ka shënimin “Relatione delle missioni dell’Albania”. Më poshtë, titujt e kapitujve:

1. Kapitulli i parë me titull: Cap.o P.o Del sito e stato dell’ Albania, sue Provincie e Cristianità.

2. Kapitulli i dytë: Cap.o 2 Della Christianità delli monti d’Albania. Faqe 8.

3. Kapitulli i tretë: Cap.o 3 Dell’origine, qualità e costumi delli Albanesi. Faqe 19.

4. Kapitulli i katërt: Cap.o 4 Della necessità che tiene l’Albania dell’ Apostolichè Missi.

5. Kapitulli i pestë: Cap. 5 Dell’origine delle Miss.ni Apostoliche mandati nel Regno di Albania

6. Kapitulli i gjashtë: Cap. 6 et ultimo Cattalogo delli Miss.rij et Operarij ò Coad.ri che hanno fatticato nella Miss.nè d’Alb.a. Ky libër është një minierë informacionesh historike. Së shpejti do të publikohet nën kujdesin e Mark Palnikaj, i cili do të vijë me të tjera zbulime për lexuesit dhe studiuesit. Pra, u jepet mundësi edhe studiuesve të tjerë, që të hulumtojnë mbi këto dokumente të vjetra origjinale.