Frano Kulli/

Shënime rreth librit “Doke dhe tradita – një histori e shkurtër e gjakmarrjes ndër Kanunet Shqiptare” të dr.Gelanda Shkurtajt.

Qysh në fillesë të tekstit të saj, kur nënvizon se: Leka nuk është krijuesi i kanunit e se emërtimi vjen si influencë e fortë e princit në Lekët (krahinë në Malësinë e Madhe), autorja e librit “Doke dhe tradita- një histori e shkurtër e gjakmarrjes ndër kanunet shqiptare”, dr. Gelanda Shkurtaj na bën me dije një konstatim serioz për ta orientuar lexuesin e dëshiruar drejt kuptimit të saktë të thelbit të tij.

Kanuni, i Lek Dukagjinit është përmbledhja e normave zakonore, që ka rregulluar jetën e jetesën e popullit të maleve atje ku ka funksionuar. Me siguri , normat zakonore kanë ekzistuar edhe përpara se “princi i përfolur” Lekë Dukagjini [perifrazim sipas titullit të monografisë së T. Ç] të kishte arrit në atë stad të emrit të tij sa ti mveshej atij Kanuni i një krahine të të gjërë e të rëndësishme dhe administrimit të jetesës së banorëve arbër të atyre trojeve. Kurse etnografi e antropologu At Shtjefen Gjeçovi e përjetësoi si një vepër konstituive, me kodifikimin që i bëri. I botuar , pastaj në vitin 1933, 4 vjet mbasi ai kishte ndërruar jetë, nga bashkëvëllezërit e provincës françeskane shqiptare, nën përkujdesjen e mikut të afërt fort, Poetit Kombëtar Gjergj Fishta, ka përshkuar rrugën e diskursit publik me kuptime e moskuptime, a me keqkuptime e me anatema gjithashtu, çka e ka thirrë kurdoherë në nevojë hulumtimin e interpretimin e tij. Sidomos përreth dilemës: kanuni-normë zakonore apo normë ligjore. Apo të dyja bashkë. Dhe këtu futemi në thelbin e trajtesës që autorja Shkurtaj e ka si lajtmotivin e veprës së saj. Ndryshe prej studiuesve e hulumtuesve pararendës, të cilët qëndruan në rrafshin e sipërm , konstatues e pohues pa hyrë në interpretime të normave e nyjeve të Kanunit. Edhe vëzhgues seriozë të antropologjisë së shqiptarëve si Franc Nopça, Edith Durham, Giusseppe Valentini apo Ernesto Cozzi nuk u ndalën në interpretime juridike të nyjeve të Kanunit. Ata mblodhën të dhëna, i publikuan e i lanë ndër libra si dëshmitë studimore më të besueshme antropologjike, po nuk i interpretuan juridikisht ato. Ndërsa autorja Shkurtaj, shfaqet mjaft e interesuar në njohjen e thellë të këtyre normave të kanunit të Lekë Dukagjinit, në radhë të parë, po edhe të 6 kanuneve të tjera më pak, si ai i Skënderbeut, Pukës, Dibrës, Lumës, Bendës (Malësisë së Tiranës) dhe i Labërisë pak më tepër. Tek ky i fundit sidomos, ajo kërkon të gjejë modelin e qasjes në sipërmarrjen e vet studimore tek studiuesi i shquar, prof. Ismet Elezi, i cili, siç shprehet autorja:” jep një panoramë të përgjithëshme në lidhje me të drejtën penale të shqiptarëve, duke e vendosur Kanunin në dimensionin e një korpusi normash, të cilat kanë vlerë nga konteksti i një të drejte pozitive…si një grup normash juridike që kanë përbërë në njëfarë mënyre kushtetutën dhe përmbledhjen e të gjitha kodeve të malësorëve.Dhe qasja është interpretimi jo vetëm doksor, antropologjik, po, për më tepër juridik, çka i shkon më për shtat edhe formimit parësor të Dr. Shkurtajt dhe këtu ajo vendos piketat e studimit të saj. Autorja perdor konceptin e legjislatorit (popullit) për kanunin. E kjo është edhe risia e plotpërputhëshme me këndvështrimin që ajo zgjedh për trajtimin e çeshtjeve që parashtron. Gjithnjë në kërkim të zgjidhjes së dilemës, normë zakonore apo normë ligjore, duke iu referuar për këtë edhe prurjeve më të spikatura të teorive e shkollave europiane të antropologjisë e sociologjisë me përfaqësues si Max Ëeber apo Émile Durkheim e të tjerë.

Në këtë rrafsh logjik e shkencor ajo operon duke sjellë gjithnjë krahasime me korpuse ligjore e kushtetuese të vendeve të zhvilluara. Njëri nga shembujt e shumtë krahasues, është ai i shpikjes e përdorimit të gijotinës në Francën e fundshekullit 18, për ekzekutimin e dënimit me vdekje. Ajo erdhi si shpikje mbasi forcat kundërshtuese shfaqën ankesën se me vdekjen e menjëherëshme, që aplikohej deri atëhere, i dënuari nuk e vuante meritueshëm atë që duhej të vuante për krimin që kishte bërë. Dhe kështu u shpik makina ekzekutuese e vrasjes – gijotina që të dënurit ia sillte vdekjen disi më të ngadaltë e për pasojë vuajtjen më të madhe. Kurse në Kanù një formë dënimi e gjakmarrjes, është ngujimi. Një formë krejt e ndryshme por mjaft e përvuajtshme.

Sikundërse një veçori përbën respekti për kufomën e vrarë për këtë shkak (gjakmarrjes). Pas vrasjes, kufomën duhet ta kthesh me fytyrë nga qielli dhe në rast se dorasi (vrasësi) nuk e bën këtë për rrethana të rastit, të parit njeri, që takon në rrugë ia kërkon këtë gjë, si detyrim i tij, pra i vrasësit, në rrespekt të kufomës. Një rregull ky i pandeshur në raste e vende të tjera. Që bashkë me të tjerë rregulla të korpusit të gjakmarrjes synojnë pezullimin e parandalimin e fenomenit e jo cytjen e përsëritjen e pandalesë të tij. Ose si “rregullator i shoqërisë fisnore”, siç e konsideron Max Ëeber, i cituar në këtë libër.

Ndërmjet kuptimit dhe keqkuptimit (termi i huazuar nga titulli i librit të Nd. Dedajt) rëndesën më të madhe përgjatë kohëve e ka pasë zënë dhe e zë roli i gruas, sidomos në trajtesën e fenomenit të gjakmarrjes. Pikëndalesë ngërç është Nyja njizet e nandë e cila titullohet “Grueja asht shakull per me bájtë” dhe teksti i nyjës vijon: “Grueja njifet si calikë per me bajtë sa të jetë në derë të burrit, se prindja s’hjekin dore prej sojet, e ndalin per vedi e mbi vedi të përgjegjmen per té, por edhe me lypë arsye, me ba me e gjetë gjá”

Në libër ajo merret në mbrojtje duke e kundërshtuar qëndrimin abuziv që i është bërë e i bëhet ende sot si reminishencë e së shkuarës, (sidomos në kohën revolucionare të luftës kundër zakoneve prapanike e paragjykimeve fetare) trajtimit të gruas nga kanuni si një qenie pak mbi shtazën, se ajo nuk vleka më shumë, përveç se me bajtë. Ose, interpretimi edhe në kohët e reja e ende sot, si një mall në duart e mashkullit. Dhe këtu zë fill edhe kumti që autorja e ndesh si “shuplakë” diku në zyrat policore të Italisë europiane, kur shërbente si konsulente ligjore në ato zyra: “vajzat shqiptare na kanë thënë se shfrytëzimi i tyre në rrugët e Italisë bëhet, pasi ,sipas Kanunit tuaj, femra është një mall në duart e mashkullit dhe ai mund të bëjë çfarë të dojë me të, ta shesë, ta blejë dhe ta vërë edhe si një mall në rrugë…” Dhe ky kumt, sa i pavërtetë aq edhe poshtnues, nuk ka mbërrijtë vetvetishëm atje. Atje e këtu e kemi përcjellë vetë ne shqiptarët , me keqkuptimin e madh e të paprerë që kemi shfaq e shfaqim për kanunin.

Shpesh , në mënyrë banale është barazuar bajta me mbartjen e një barre dru në mal a një barre dushk për bagëtitë. Pa njohur aspak jo kuptimin e figurshëm, jo e jo, po as kuptimin e drejtpërdrejt të fjalëve të përdorurë në këtë nye të Kanunit. Unë besoj se keqkuptimi i paragjykuar zë fill te mos njohja e kuptimit të këtyre dy fjalëve-emra sinonim: shakull, që në fjalorët e shqipes shpjegohet-lëkurë sqapi a dhie e punuar si thes, për të vënë brenda bulmet (djathë, gjalpë, gjizë) dhe calikë-kacek, rrëshek, rrëshiq, lëkurë dhie që përdoret për të mbajtur vaj, verë, gjalpë. Madje, e gjejmë të shpjeguar edhe në “Fjalorin e “Bashkimit”- (Fialuer i rii i Sheypes- Perbâam prei Shochniiet t’ Bashhkimit, 1908).

Siç shihet, edhe në kuptimin e parë emrat e përdorur në këtë nyje të kanunit, janë mjete që mbartin gjallësi, mbartin ushqimet bazë që mbarështojnë jetën e vijimësinë e saj. Pra, grueja, në derë të burrit është “shakulli” a “caliku” që mbart jetën (fëmijën), ripërtëritjen e saj e ndaj për këtë ajo është e paprekëshme prej gjakmarrjes. “Me e gjetë gjá gruen, per faj të burrit, prindja e kësaj lypin arsye me kanù”, dhe duke nënvizuar këtë nye nga Kanuni, dr. Shkurta, argumenton se: Fakti i dhënies llogari përpara familjes së gruas, parashikuar në kanun, edhe në rastin e mardhënies adultere (kurorëprishjes apo tradhëtisë bashkëshortore), që gjithsesi konsiderohej një turp i madh është tregues i interesit dhe rolit që ajo kishte në shoqëri”. Pra “Grueja s’bjen në gjak”- “Grueja l’shon në gjak prinden”, na fton të kuptojmë parekshmërinë e gruas. E në saje të kësaj paprekshmërie gati hyjnore, në rastin e gjakmarrjes, kur burrit i duhej me u ngujue, pra mos me mujtë me dalë jashtë shtëpie, atëhere gruas i binte kjo barra e rëndë e barrëve, e e të bajtunës. Unë, mendoj se më shumë se shenjë inferioritetit është sanksion preventivues, parandalues i vrasjes së gruas; më shumë se nënçmim është vlerësim që ligjëron me të gjitha mënyrat doksore mbrojtjen e gruas , të femrës, në përgjithësi. Jemi në lëmin e vlerësimit të gjakmarrjes jo si luftë, por si një mënyrë dhënie drejtësie, siç e çmon antropologu Nebi Bardhoshi i sjellë shpesh si referencë në libër. Në këtë qasje, mendoj vijnë edhe sanksionet që ka Kanuni në gjakmarrje kur në ndërmendje është gruaja.

Libri shtjellon, shpesh deri edhe në imtësi, elemente të Kanunit të Lek Dukagjinit, duke rrokur edhe plot trajtesa të të tjera fushave që janë objekt i tij, gjithnjë me ndalesë preferenciale te qasja juridike e nyjeve të tij, e ballafaqimi me të drejtën shtetnore ose “ecja në dy binarë paralelë” me të. Ballafaqjet (krahasimet) merren që nga koha e Turqisë apo më vonë me vendetta-n [hakmarrjen, gjakmarrjen] italiane dhe deduksionet që përftohen lënë gjurmë besimplote në shijen e lexuesit për rrokje e trajtimin me mjaft kompetencë të korpusit delikat të dokeve e traditave tona….

Theks e vëmendje në libër merr gjithashtu edhe ecuria vetëreformuese e tij. Si p.sh momenti që cilësohet edhe këtu se: në kanunin e vjetër , gjakmarrja mbyllej me vrasjen e dorasit “gjaku për gisht”, shënohet në Kanù dhe jo sikurse del më pas në variantin më të ri që çeshtja mbetet e pambyllur, se bishtnon në derivate të tjera. Imzot Ernesto Cozzi e ka një shpjegim për këtë ndryshim: “Dispozitat e herëshme të kanunit të maleve, shkruan ai në “Studime etnologjike të Shqipnisë së epërme” janë të ndikueme prej fesë e prej të përpjekunit me qytetin shumë ma tepër në Malësinë e Madhe se sa në të Voglen, [Dukagjini, Pulti, Shoshi; Shllaku] ku kanuni e ruejti me lehtësi formen e vet të herëshme, ndonëse edhe këtu paraqet shumë motërzime, që kanë ardhë me kalimin e kohës.” Ndaj edhe në ndihmë të tij (kanunit) vijnë edhe forma e mënyra të tjera, të mbinatyrëshme si Beja, p.sh një institut juridik, siç e konsideron autorja që gjindet në të shtatë kanunet. Ose shkuesia e dorzanía një tjetër institut juridik i gjakmarrjes (nye 134 e 136 i Kanunit të L.D), të cilat erdhën në nevojë atëherë kur mbyllja e gjakmarrjes e tejkaloi vrasjen e dorasit.

Në përfundim të këtyre radhëve po ritheksoj se libri është , sa një kontribut serioz në ndërmendjen e Kanunit të Lekë Dukagjinit, po aq edhe një ftesë e hapur për albanologë e juristë për t’u thelluar në të ardhmen në një aset kaq të çmuar të trashëgimisë sonë .

Luan Rama/

(Me rastin e mbylljes së ekspozitës në Maison de l’Albanie)

—-

Ilir Stili, piktor nga Kosova, ka jo pak vite që ka ardhur në Francë dhe është arti i tij që e ka bërë të spikasë në jetën artistike franceze, veçanërisht në Normandi ku dhe jeton. Duke parë akuarelet e tij në thepisjet shkëmbore të La Manche nuk mund të mos imagjinosh atë « dehje » të tij për brigjet franceze, për detin, poetikën detare, për çka impresionistët e para një shekulli e gjysmë krijuan tablotë e tyre të mrekullueshme në Honfleur, Dauville, Trouville, Etretat, Yport apo Cabourg. Këtij piktori i pëlqen të prekë gjurmët e impresionistëve të dikurshëm, të një Claude Monet, Eugene Bodin, Gustave Courbet e shumë të tjerë. Është impresioni që e godet ndjesinë e shpirtit të tij, duke dashur ta hedhë sa më shpejt në letër apo kanavacë atë ndjesi impresionante, ti japë jetë çastit poetik të natyrës, e cila shpejt tjetërsohet, retë shkojnë, qielli mbyllet, e një orë më pas përsëri dielli që shfaqet madhërishëm duke krijuar një spektakël të dritës, gjithnjë të ndryshëm. Ja pse duhet nxituar…

Një « dehje » pikturale

Kjo ndjesi për detin është e kuptueshme për të që vjen nga Kosova të cilës deti i ka munguar edhe pse sot e ka në Shqipëri. Ja pse dhe « dehja » në brigjet normande, në « falaises » siç i quajnë francezët këto thepisje shkëmbore mbi det, është kuptimplote. Akuarele të lehta, plot dritë, ku peneli i ka fshikur si të dojë ta përkëdhelë letrën, peizazhin : barka, dallgë, bluja dhe kafja e lehtë, e bardha e letrës, një lojë ngjyrash nëpër flladin detar. Janë akuarele të shumta që ai i ka ekspozuar në qytete dhe qyteza të shumta të Normandisë, Bretanjës, për çka shtypi ka shkruar shumë. Ka një lloj entusiazmi rreth tij nga mediat dhe publiku i thjeshtë. Francezët i pëlqejnë akuarelet, ka një lloj tradite, veç asaj primare që është piktura e vajit në kanavacë. E megjithatë akuareli, guashi dhe pasteli mbeten gjithnjë të pëlqyeshme, pasi ka diçka të gëzueshme në to, diçka poetike. Megjithatë për këtë piktor akuarelet nuk janë vetëm në Normandi : janë kullat mesjetare, qytetet e vjetra karakteristike me gjurmët e historisë, është Parisi me vendet e tij mitike. Para disa ditësh, ai përfundoi dhe një akuarel të bukur për kështjellën e Shkodrës me një kompozim të mrekullueshëm dhe harmoni ngjyrash : një festë dritash. Është arti, krijimi, që i jep hire dhe frymë peizazhit, kështjellave, njerëzve, pasi dhe portretet për këtë piktor janë të dashura. E po kështu dhe nudot…

Gjeografia pikturale

Është e habitshme dëshira e këtij piktori për të qenë në një kontakt të përhershëm me natyrën, thua se është vetë bota në lëvizje që e frymëzon: ai ka dëshirën e flladit, gjallimit njerëzor, ekstazës së natyrës, frymëmarrjen e qytezave, pasi për të gjithçka është frymëmarrje, ndjesi, impresion dhe ai ka dëshirë ta kapë çastin e imazhit të bukur poetik dhe ta fiksojë menjëherë, atëherë kur drita na tregon flakërimet e një dielli në perëndim si në një peizazh të Venecies, atëherë kur drita ka magjinë e saj. Të udhëtosh 8000 km brenda një viti siç ndodhi në 2023 do të thotë të jesh një artist udhëtar, të jesh një bohem i botës pikturale, të ndjekësh udhët e gjata, bregoret, brigjet mesdhetare të Adriatikut, Dubrovnikun, brigjet e Spanjës, të mbarsesh me vizionet e ngrohta të Mesdheut si në Tossa del Mar dhe ti hedhesh vizatimet e shpejta në fletoren e udhëtimit (carnet de voyage) , të vëzhgosh dhe pastaj të marrësh penelin e të nxjerrësh nga shpirti impresionin, ndjesinë më të thellë dhe fine, atë që përmban tharmin e artit të vërtetë. Kur më telefonoi një ditë ishte në Grandville, tri ditë më vonë në Dieppe, pastaj në Trouville, në qytezat e mrekullueshme normande përmbytur nga okra e diellit, bluja e detit apo jeshilja e kodrinave të gjelbëruara. Gjithnjë në udhëtim, dhe në çdo ndalesë pikëtakon një histori pikture, rigjen gjurmët e një mjeshtri të madh, tablotë e të cilëve kanë hyrë në historinë e artit botëror. Është jeta e tyre që ende pulson, jeta në art. Duket sikur të ringjallet Courbet me kavaletin e tij në brigjet e Trouville ku pak më tutje, në një nga kafenetë, Flaubert shkruan në heshtjen e tij dhe përballë një Calvados, ndoshta historinë e « Ema Bovary ».

Ilir Stili është me origjinë nga Presheva por në vitet 60 familja e tij u shpërngul në Ferizaj të Kosovës. Që në moshën 7-8 vjeçare i pelqente të vizatonte, çka më pas u bë një pasion i vërtetë. Pas studimeve universitare për artet e bukura vazhdoi të krijonte tablo në bojë vai por ishte vendosja në Francë, fillimisht në Mulhouse e më pas në Rouen të Normandisë buzë Seine-s për të cilën Pissarro thoshte se “Rouen është po aq e bukur sa Venecia”. Aty Pissarro pikturoi tablonë e famshme “Port de Rouen – Saint Sever”. Pikërisht në këtë qytet Stili zbuloi botën e akuarelit, një teknikë jo fort e njohur në Kosovë edhe pse një nga teknikat më të vjetra të njerëzimit ku lanë gjurmët e tyre shumë artistë të mëdhenj që nga Raffaelo, piktorët japonezë, kinezë, më vonë hollandezët e mëdhenj apo Van Dyck, etj. Ishte natyra që e mrekulloi, ashtu si një shekull e gjysmë më parë kishte mahnitur impresionistët francezë. Jo, nuk mund ta anashkalonte atë botë fluide, shumëngjyrëshe, me blunë e detit, të gjelbërtën e fushave dhe kodrinave, okrën e diellit, kafen e thepisjeve, bedenave dhe mureve mesjetare. E imagjinoj atë një çast të hutuar dhe në ekstazë njëkohësisht, me nxitimin për ta kapur dhe fiksuar atë çast magjik të natyrës, atë imazh “instantané”, ku retë shfaqen, largohen dhe pas një çasti të shpejtë rivijnë sërish si në tablotë e dikurshme të plakut Baudin, mjeshtrit që adhuronte vetë Monet, i cili në vitin 1894 pikturonte katedralen e Rouen dhe që për të cilën do të shkruante: “Pata një zgjëndër. Katedralja shëmbej mbi mua. Kishte ngjyrë blu, rozë apo të verdhë…” Ishte katedralja para së cilës, që ditën e parë në Rouen, ai kishte qëndruar i mahnitur me dëshirën për ta pikturuar. Dhe të nesërmen kishte nxituar para saj me penelin në dorë. Unë i flas për kubistin George Braque dhe ai më thotë duke qeshur se pikërisht atje ku është varri dhe kisha e pikturuar prej tij, pikërisht në atë fshat ai drejton dhe një kurs për piktorët e rinj të apasionuar pas akuarelit. Dhe pamja në Varengeville-sur-Mer është e mrekullueshme. Braque donte që dhe i vdekur, nga varri i tij në varrezën shkëmbore të shikonte magjinë detare. E si mos të frymëzohesh në atë peizazh ku Braque flë në paqen e tij përqafuar me pikturën e tij të përjetshme?

Ilirit nuk i pëlqen thjesht të kopjojë apo të “fotografojë” realitetin. Ai kërkon ta shohë atë ndryshe, që arti, krijimi, fantazia ti japë një tjetër vlerë këtij realiteti, ta kthejë në një objekt arti për të zgjuar diçka më shumë tek publiku. Dhe pikërisht mbi letër nis të krijohet ajo ngjizmë mes reales dhe ireales, imazhit realist dhe modernes. Peizazhet marrin një tjetër optikë, kompozohen ndryshe, tashmë është elementi personal, vetë artisti, “uni” i tij. Mjafton të shohësh disa nga peizazhet shqiptare të tij për ta kuptuar këtë siç janë Dhërmiu, Kruja, Berati, kështjella e Rozafës, Gilani, ujvara e Mirushës në Kosovë etj., për të kuptuar këtë lloj improvizimi, këtë ngasje mjeshtërore, këtë “lëvizje” të formës së qytezës por duke ruajtur fizionominë e saj. Kështu kishte hedhur në akuarel dhe kështjellën e Petrelës me një frymë modern, jo siç kishte qenë ajo në shekullin e XII kur garnizoni bizantin e perandor Aleksi I-rë dhe shqiptarët vendas përballonin furinë normande më të tmerrshme të botës të udhëhequr nga Robert Guiscard çka përshruhet në kronikat e Ana Komnenës. Tjetër epokë, të tjera ngjyra, tjetër frymëzim.

Nganjëherë edhe ai vetë, gjatë krijimit të shpejtë nuk e kupton dorën e tij që lëviz me shpejtësi pa mundur ta komandojë. Ajo lëviz sipas impresionit, shpirtit. Është shpirti që ndjek linjën, që hedh ngjyrën, jo thjesht dora. Gjithë kjo ngjizje e bën tablonë tepër origjinale, personale çka e dallon nga një akuarelist tjetër. Akuarelet më të bukura janë në formatin 47x 50 cm mbi letrën « extra blanche” pra tepër të bardhë, punuar me bojën e llojit “Daniel Smith”.

Ilir Stili është një piktor që nuk rresht në krijimet e tij. « Dehja » e tij nuk është vetëm deti, brigjet, portretet në vaj, kompozimet. Dehja e tij duket se ështe totale dhe ku artisti e identifikon qenien e tij me artin, ngjyrën, rikrijimin poetik. Ai jeton me të… dhe në gjumë.

Shkruan:  Mhill Velaj/

Këto ditë në vazhdën e pasurimit dhe angazhimeve tona kulturore në diasporën e SHBA – së shoqata jonë është pasuruar me disa emra të shquar të artit, kulturës, shkencës e veprimtarive atdhetare, të cilët falë kontributit e tyre janë një vlerë e shtuar për shoqatën dhe jetën kulturore të diasporës shqiptare në Amerikë. Anëtarësimi i tyre do ta pasuroj mozaikun kulturor dhe atdhetar, ku së bashku do shtegëtojmë e gjakojmë shtegun integrues e emancipues të kësaj pjese të etnisë sonë. Me poshtë po japim një pasqyrë të shkurtër të këtyre emrave e personoliteteve të cilët me punën e tyre në dekada japin sinjalin e mirë se etja për ruajtjen e traditës, artit, kulturës, e letërsisë sonë nuk ka të ndalur.     

Nexhmedin Syla është i lindur në Shishman të Malësisë së Gjakovës, ku e kreu shkollimin fillor. Diplomoi në Gjakovë në shkollën Normale-5 vjeçare për mësues profesional-pedagog. Studijoi në Akademinë e lartë për Teatër, Film dhe Televizion në Prishtinë, në klasën e aktorit Faruk Begolli. Studijoi edhe në fakultetin e gazetarisë. Punoi 12 vjet moderator, gazetar dhe redaktor në Programin e Parë të Radiotelevizionit të Prishtinës. Bashkë me Hys Shkrelin dhe Florin Kelmendin janë themeluesit e programit të drejtëperdrejtë 24 orësh, konkretisht; Programi i Natës dhe Programi Mëngjesit! Që nga mbyllja e RTP-së (1990) si i pavarur, bartë çertifikimin dhe librezën e anëtarësisë: “International Federation of Journalists” të çertifikuar nga qendra në Bruksel. 

Nga maji i vitit 1992 për pesë vjet ndihmoi zhvillimin e mësimit në gjuhën shqipe, në kantonin e St. Gallenit, në Zvicër. Pas realizimit të filmit artistik “Ankthi” shkon në SHBA për të realizuar pjesën e dytë të filmit, ku në maj të vitit 1998, vendoset në SHBA. 

Në vitet 2022 dhe 2023 botoi katër libra; tre me poezi dhe një me tregime dhe ese: “Mëllef”, “Ritme jete”, “Kulm pezmi”, “Dhe vjen në ditë” dhe “Testamenti”. Ka dhe katër përmbledhje poezishë, të gatshme për botim, dhe një roman në dorëshkrim. 

Si këngëtar ka botuar 6 audioalbume; dhe po aq dhe videoalbume muzikore. Luajti në teatër dhe film. Në Zvicër realizoi dokumentarin gjermanisht “Guri rrokullisës” dhe filmin e metrazhit të gjatë artistik “Ankthi”. Në gazetari ka në përfundim një serial të madh me reportazhe nëpër botë. Jeton mes Nju Jork-ut dhe Prishtinës. 

Gjon Frani Ivezaj është i lindur me 28.8.1953 në Keshevë të Grudës, Komuna e Tuzit. Shkollën fillore e kreu në vendlindjen e tij në Arzë. Më pas ciklin parauniversitar e fillon në Ulqin dhe e përfundon në Klinë të Kosovës, me rezultate shumë të larta në mësime nga ku i lind e drejta e studimit për në universitet. Studimet e para akademike në degën Filozofi e Përgjithshme i kreu në Prishtinë, ndërsa më vonë arrin të diplomohet në Fakultetin Filozofik të Shkupit në vitin 1980. Me ambicjen e një studiuesi të palodhur, shquhet si hulumtues në arkivat më në zë të Europes: në Athinë, Romë, Vjenë, Dubrovnik, Budapest, Zagreb, Sofje, Milano, Beograd, etj. Në vitin 1981 emërohet të punojë në qytetin e Shkupit. Pas rënies së sistemit dhe rëndimit të klimës politike në vend detyrohet të emigrojë në perendim ku sërish vazhdon studimet për inxhinieri në “John Jay College of Criminal Justice City University of New York, 1997-1999”. 

Falë pasionit dhe hulumtimeve gjatë studimeve akademike e në vazhdim, Gjon Fran Ivezaj ka hartuar një sërë materialësh shkencore historiko-filolozofike e kulturore me të cilat lexuesi është njohur me botimet e tij të herë pas hershme. 

Ka botuar: 

”Copëza historie kombëtare”, Studime historike, Shkodër, 2012. 

“Fisi Ivezaj në rrjedhat e historiesë”, Studime historike, Shkodër, 2016. 

”Giurmime historike në rrënjët kombëtare”, Studime historike, Shkodër, 2019.

“lliro-paganët dhe sfidat e Krishterimit në Shipëri”, Studime historike, Lezhë, 2020.

“Rrënjët & malet e Malësisë së Madhe”, Studime historike, Lezhë, 2020. 

“Malësorë të rritur në kullat e gurit”, Studime historike, Lezhë, 2021.

“Nën Hijen e Kullës së Baca Lulit”, Studime historike, Lezhë, 2022.

 ”T’bieshkuemit e Malsorëve dhe Bieshkët e Malsisë së Madhe”, Studime historike, Lezhë, 2022.

“Shkreli”, Studime historike, Lezhë, 2023. 

Përveç këtyre botimeve ai ka edhe një mori materialësh tjera të botuara në revistat shkencore e kulturore në formë kumtesash dhe shkrimesh burimore e arkivore.

Eva Dori është e lindur më 13 qershor 1974 në qytetin e Lushnjës. Ka kryer shkollën e mesme “18 Tetori”. Fakultetin e kreu në Universitetin e Tiranës, drejtimi Gjuhë dhe Letërsi Shqipe. Karrierën e saj profesionale e ka nisur si gazetare në Radio-Televizionin Shqiptar. Për 25 vjet rresht ushtroi profesionin e gazetares. Ka realizuar me dhjetëra emisione, ndër të tjera duhet përmendur: Grila të Grisura – Real Televizion, Ftesë për çaj – telenorbs. Faqja e parë – Tv Koha, Shtëpia e ëndrrave – TV Koha, Mëngjesi i një artisti – Tv Koha, Një ditë e re – Planet Tv, Nuk jam vetëm – TVSh, Fatma, eja në shkollë – Tvsh Mirëmengjesi – Tvsh.

Eva Dori është autore e këtyre librave: 

“Duart e fatit”, Poezi; “Ishulli i Shelgjeve të bardhë”, Poezi; “Bebi Bjond” – Tregime; “Mimozat e para” – Tregime; “Nuk jam vetëm” – Antologji.

Aurel Naqi është i lindur në qytetin e Korçës më 23 Qershor të vitit 1985. Shkollën fillore e ka kryer në, Naum Veqilharxhi’’ ku filloi dhe angazhimet në aktivitet e ndryshme, në teatrin e shkollës, duke luajtur disa role, me tema sociale. Shkollën e mesme e kreu në, “Themistokli Gërmenji ‘’ dhe më pas u largua në Greqi bashkë me familjen. Aty kaloi një periudhë të shkurtër kohe, ku u angazhua në organizatën fetare (The Followers of Jesus) ku çdo të dielë vinte në skenë shfaqje të vogla që trajtonin tema sociale, dhe nga jeta e përditshme me anëtarët e trupës dhe në mënyrë paralele ndiqte shkollën e natës në kurset për të mësuar gjuhën që të vazhdonte me pas studimet. Më pas largohet në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në Albany, New York ku ju drejtua shkollës së filmit, por për shkak të kostos së lartë u detyrua të ndjekë alternativa të tjera, duke u angazhuar vullnetarisht në klubin e regjisorëve të pavarur, (Upstate Independent Filmmakers) për projekte filmike. Në bashkëpunim me një nga instruktorët e shkollës së filmit, arrin të kapë rolin e asistentit producent në një nga filmat historikë dokumentarë “Who Killed Hazel Drew “me regjinë e John Hasler dhe me producente Susie Griswold, emra të njohur për qytetin ku jetonte. Pasioni për letërsinë e shoqëroi dhe në vendin e huaj. 

Në vitin 2019 boton librin me poezi “Tango Nate” në Amazon. Në vitin 2020 me gjithë vështirësitë e pandemisë, xhiron filmin me metrazh të shkurtër “Your Turn” një bashkëpunim Shqiptaro-Amerikan, i zhanrit thriller dhe më pas në 2021 filmin e dytë në zhanrin romancë-dramë “The Last Kiss”. Në Tetor të 2021 boton librin e parë me proza “Në krahët e mbrëmjes fshihet puthja”. Një vit pas botimit të librit kthehet në vendlindje dhe xhiron filmin e tretë me metrazh të shkurtër, por këtë herë në gjuhën shqipe “Aroma e Trëndafilit Të Kuq “. Në tetor të vitit 2022 futet në botim vëllimi i dytë me poezi “Në Buzët e Një Gruaje “.

 Aureli vazhdon angazhimet si në fushën kinematografisë ashtu edhe në letërsi duke botuar në gazeta të ndryshme brenda dhe jashtë. 

Sami Mulaj është i lindur në Tropojë (Tropojë e Vjetër). Ka kryer shkollën e mesme, gjimnazin “Asim Vokshi” në qytetin Bajram Curri. Arsimin e lartë e ka kryer në vitet 1976-1981, në Universitetin e Tiranës, Fakultetin e Gjeologjisë dhe të Minierave (degën e minierave dhe specializimin për pasurimin e mineraleve). Ka punuar inxhinier miniere në minierat e kromit e të kuarcit në rrethin e Tropojës dhe në minierën e qymyrit në Gërdec të rrethit të Tiranës. Ka bashkëpunim të hershëm me organet e shtypit periodik si në Shqipëri dhe në Shtetet e Bashkuara te Amerikës. Që në vogëli ka botuar shkrime të natyrave të ndryshme me interes shoqëror e politik, si në ‘’Zëri i Rinisë’’, ‘’Bashkimi’’, ‘’Zëri i Popullit’’, gazeta “Studenti”, Gazeta “Shkëlzeni”, “Gazeta Kosova”, “Rilindja Demokratike”, “Gazeta e Alpeve”, “VOAL” në Zvicër, “Bota Sot”, “Gazeta Illyria” dhe gazeta “Dielli” në New York. Prej vitit 1997 jeton në Amerikë. Është i martuar dhe ka dy fëmijë, dy djem dhe dy nipër. Është shumë i angazhuar në rrethet patriotike dhe atdhetare të komunitetit shqiptaro-amerikan dhe një zë i nderuar dhe i dashur i komunitetit, që jeton e frymon me shqetësim për fatet e atdheut tonë e të trojeve shqiptare. 

Ka botuar dy libra me poezi “Lisat e mi të diellit”,’’Buzëqeshja e se Nesermes”, dhe “Dy Anadrinët” të cilat janë pritur me interes nga lexuesit dhe komuniteti artistik. 

Nosh Mernacaj, është i lindur në Rrethin e Shkodrës, me 16 dhjetor 1976. Jeton në NY prej vitit 1999. Diplomuar në Mercy University në 2005 në degën “Shkencat computerike” – Computer Science. Diplomuar në Iona University në 2009 në MBA (Master of Business Administration) dhe eCommerce. Punon si këshilltar teknik dhe strategjik në fushën e Sigurisë Kibernitike prej 13 vitesh. Flet Italisht (Mbrojtur me diplomë nga NYU) dhe Anglisht, përveç Shqipes. Ka njohuri të Spanishtës dhe Rusishtës. Ka shkruar poezi në Shqip, Italisht, dhe Anglisht, si dhe prozë. Në vitin 2004 ka fituar vendin e parë në konkursin e poezisë të organizuar nga studentët shqiptarë të SHBA – së në NY. 

Në vitin 2021 ka botuar librin “Growing Up in Communist Albania”. Libri është shpërndarë në 10 vende të botës, deri në Brazil. Ka marrë vlerësim maximal 5/5 nga Victoria Erwin, redaktore e audiobooks.com dhe kryeredaktore e fangirlnation.com. Është duke pununar për një përmbledhje poezish dhe po punon në një novelë. 

Azgan Berbati është i lindur më 15.03.1998 në Bajram Curri dhe shkollën e mesme e kreu po aty. Aktualisht jeton në SHBA. Ka përfunduar studimet e larta bachelor dhe Master Shkencor në profilin: Inxhinier Agromjedisi. Gjatë studimeve është votëbesuar për t’i përfaqësuar studentët në Qeverinë e Universitetit (senatin akademik). Pastaj në Komisionin Institucional Zgjedhor të Universitetit, detyrë, të cilën e mban akoma. Në vitin 2017-të ka fituar çmimin e parë “Poezia më e mirë” në konkursin e zhvilluar nga Klubi Letrar Pena e Re-Tiranë. Është bashkëautor në disa antologji, revista letrare, bashkëpuntor i shtypit periodik, etj. 

Në vitin 2019-të ka botuar librin me poezi “Britma e heshtjes”. Pastaj, u përzgjodh anëtar jurie për Festivalin Kombëtar Letrar, vlerësuar me medalje dhe çertifikatë mirënjohje. Ka qenë trajner në projekte të ndryshme. Aktualisht merret me projekte të fushës që është specializuar, projekte të shoqërisë civile dhe vazhdimisht me letërsi, veçanërisht, me poezi. Ka në proces botimi librin e radhës me poezi “Tektonika e Shpirtit”.

Dr. Bledar Kurti/

“Incluso su firma es una obra de arte.” (Edhe firma e tij është vepër arti.) tha Pablo Picasso për Ibrahim Kodrën.

Poeti i madh francez, Paul Eluard, në vitin 1946 e quajti Kodrën “primitivi i një civilizimi të ri.”

Shqipëria ka nxjerrë shumë emra artistësh të cilët kanë arritur suksesin në botë, megjithatë, Ibrahim Kodra mbetet artisti emër-madh më i rëndësishëm shqiptar i shekullit të 20-të.

Ai lindi më 22 prill, 1918, në Ishëm, qarkun e Durrësit, ku sot është edhe vendi i tij i prehjes. Viti i lindjes, pra 1918, njihet zyrtarisht, por sipas burimeve të familjarëve tē Kodrës, viti i tij i vërtetë i lindjes ishte 1914. Arsyeja e ndryshimit të vitit ndoshta ka të bëjë me mundësinë e studimeve në Itali. Për ta fituar këtë të drejtë studimi, pasi hasi pengesë nga ministria e kulturës nën Mbretin Zog, Kodrës iu desh t’i dërgonte një letër Mbretëreshës Geraldinë, shoqëruar me një portret që ai i kish bërë Mbretëreshës. Sipas burimeve, ishte ndërhyrja e Mbretëreshës, e mahnitur nga talenti i Kodrës, që bëri t’i jepej leja për të shkuar me studime në Itali, ku jetoi e prodhoi rreth 6 mijë vepra, që mbeten një trashëgimi e jashtëzakonshme jo vetëm për artin shqiptar por edhe artin botëror.

Figura emblematike e Ibrahim Kodrës konsiderohet ndër më të rëndësishmet në artin e shekullit të 20-të, duke ekspozuar veprat e tij anëembanë botës, në galeritë më presigjoze, përkrah kolosëve të artit, si Pablo Picasso, Henri Mattise, Marc Chagall, Amedeo Modigliani, Salvador Dali, Georges Braque, e të tjerë.

Miqësia e tij e ngushtë me Pablo Picasso lindi në Romë në vitin 1948. Gazeta të kohës shkruanin për Picasso-n bashkë me Kodrën, duke e konsideruar shqiptarin si “postkubisti i fundit në Evropë.”

Vetë Picasso e quante Kodrën “Shqiptari im,” jo vetëm nga prejardhja por edhe nga reflektimi i elementeve tradicionalë shqiptarë në veprat e tij, si peizazhi i Ishmit, kostumet popullore, ngjyrat tradicionale, etj.

Veprat e Ibrahim Kodrës gjenden në dhomat e Vatikanit, në Dhomën e Deputetëve (Parlamenti Italian) në galeri e muze të njohura, dhe koleksione private në të gjithë botën.

Kodra e vizitoi Shqipërinë në vitin 1973 e më pas në vitin 1996, 1997, 2003, e për t’u kthyer përgjithmonë, sipas amanetit që la, për t’u prehur në vendlindjen e tij, në fshatin Likmetaj në Ishëm.

Ai prehet pranë Kalasë së Ishmit, në një peizazh madhështor, ku nderohet nga vendasit dhe vizitorë të shumtë. Por, ka ardhur koha që emri i tij të lartësohet edhe më shumë përmes krijimit të një muzeu apo galerie me emrin dhe në nder të artistit të madh, pasi rrallëherë ndodh që të lindin sërish figura të tilla të cilët mbeten ambasadorë të përjetshëm të Shqipërisë në arenën dhe historinë botërore.

Ishmi, Durrësi, e gjithë Shqipëria, duhet të krenohen me Ibrahim Kodrën. Jeta dhe veprat e tij duhet të mësohen më shumë në shkolla pasi ai do mbetet njē trashëgimi tejet e çmuar dhe e rrallë e artit shqiptar.

Prof. Liburn Jupolli/

Aktualisht në sferën e dokumentimit artistik e sidomos në muzikë ka shumë pak dokumente të tipit monografik, kritik, hulumtues të cilët e kanë për bazë hulumtimin më të detajuar të veprimtarisë së kontribuesve në muzikë. Kur flasim për veprimtarinë këtu është fjala për njohjen më të thellë të proceseve krijuese të autorëve apo performuesve, qasjen në punë, prapavijën e krijimtarisë, prapavijën historike dhe personale me veprimtarinë, relacionin me proceset e punës kreative, relacionin me mjetet e punës dhe shumë detaje të tjera profesionale për të cilat kemi pak njohuri në sferën e muzikës në Kosovë.

Kontribuesit në muzikë në Kosovë kanë korur suksese të mëdha dhe qëndrojnë mjaft denjësisht në skenën vendore, rajonale dhe botërore, shumëkush prej nesh është i intriguar se si dhe nga vjen ky sukses.

Ky libër tenton ti dhuroj mundësinë publikut të kuptoj më afër këto procese intra-personale të autorit të cilët sigurisht që kanë qasje, metodologji, praktikë dhe bagazh magjepsës shumëvjeçar prapë secilës punë që ne e shohim të finalizuar në skenë.

Dhe kjo është pra synimi kryesor i kësaj serie që përmes këtyre “mikro-monografive” të punës artistike të njoftojmë më thellësisht kontribuesit dhe veprimtarinë e tyre dhe në të njëjtën kohë potencialisht të mësojmë diçka të re, një mjet të ri pune, një filozofi të menduarit për punën artistike që do të na ndihmoj apo inspiroj për të qenë artistë më të mirë dhe përfundimisht edhe njerëz më të mirë.

Materiali që paraqitet në këtë botim është i redaktuar duke përgatitur një dokument më konciz që vjen nga një intervistë apo diskutim shumë më i gjatë dhe disa sesione tjera më të shkurtra jo-formale me autorin.

Gjithashtu botimi është i realizuar me kontributin dhe pëlqimin e plotë të autorit.

Materiali fillestar gjatë përpilimit të botimit ka qenë në formë më standarde nga “pyetje-përgjigje” prej transkriptimit direkt dhe i plotë, i pandryshuar i video-intervistës por kjo formë e trajtimit është ndryshuar me qëllim të ofrimit të një dokumenti më të afërt dhe më të lexueshëm në këtë format.

Kështu që ky libër që keni në dorë ka një format tjetër ku i gjithë materiali është i strukturuar me hyrje për secilën tematikë që është diskutuar dhe me përgjigje të gjata ku autori nuk ndërpritet dhe në përgjithësi lexuesi ka mundësi të ndjek në mënyrë më të “gjallë” elaborimin e mendimeve të autorit.

Natyra e intervistimit të tillë ka qenë me qëllime koncize por shumë e hapur në mënyrë që autori të mund ti shpalos të gjitha detajet nga shumë pikëvështrime, prandaj si ekip i botimit kemi vendosur që materiali të mbetet ashtu i tërësishëm dhe i pandërprerë për një përvojë më reale të mendimit dhe shprehjës së autorit.

(Hyrja e Biografisë së Ilir Bajrit)

Ilir Bajri-Biografi

Ilir Bajri është kompozitor, performues dhe organizues i ngjarjeve dhe festivaleve muzikore në Kosovë. Ai është një prej figurave më komplekse muzikore me një kontribut të gjërë në skenën artistike në Kosovë. Karriera e tij artistike dhe kompozicionale shtrihet me mbi 30 vite aktive si performues në piano, tastierë elektrike të formave të ndryshme dhe modifikim e krijim të efekteve, si dhe prezantimin e një qasje postmoderne në artet ndërdisiplinore. Veprimatria e tij lidhet ngushtë me trashëgiminë muzikore të shek.XVIII-XIX në Kosovë dhe fuzionimin me zhvillimet muzikore moderne në Kosovë nga pjesa e dytë e shek.XX në skenat alternative. Një aspekt stilistik i cili e përfaqëson një pjesë të gjuhës së tij muzikore përveç tjerash, kontribut ky i cili në vete nuk paraqitet vetëm si produkt artistik por edhe si qasje dhe filozofi e të menduarit në këto periudha. Ilir Bajri është mishërim i këtyre filozofive dhe i një qasjeje muzikore që ngërthen në vete mënyrën e të jetuarit në qytet në Kosovë gjatë fundit të shekujve XX-XXI.