• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Illyrian World – a book that tries to restore Ancient History. Is there still time?

May 20, 2023 by s p

Rafaela Prifti/

Illyrian World – Architecture, Rituals, Gods and Religion is a new book by Professor Dr. Apollon Baçe (2022) recently being promoted in Tirana, Albania. The publication which is regarded as an important work on Proto-Illyrian and Illyrian periods of archaeology by one of the leading archaeologists of Albania is supported by Albania’s Academy of Sciences.

A career archaeologist – Prof. Apollon Baçe – has previously written extensively as an author and co-author on the subject including Albania’s history of archaeology as well as various scholarly studies on specific sites. He is an accomplished member of the Academy, who in addition to his outstanding education and training in the field, has been part of numerous expeditions in and around Albania. However, Prof. Baçe says that for this book, he took the risk of veering away from the academic application opting in favor of an approachable style for all readers. This is very important, in his view, especially when dealing with long-held beliefs grounded on questionable scientific data propagated by Serb and Greek pseudoscience.

In order to make archaeological facts available and accessible to many, Prof. Baçe has presented the Illyrian World in a digestive format and in the English language for a wider readership. He cites all the sources and academic arguments in the footnotes. Also the excerpts from the ancient texts and authors are included in the notes along with his own translations that are meant to “put the record straight” says Prof. Baçe. Part of the issue, he believes, in dealing with a false record of ancient archaeology, more specifically Epirus versus Illyria are mechanical translations that have passed down as truths over time instead of undergoing critical reviewing by scholars.

Driven by the desire of an archaeologist to separate findings from fiction, the author says that while “the interpretation of facts is mine, the facts are not”. Indeed the book argues that the term used to identify a whole period, namely the Hellenistic period (323-31 BC) is itself speculative. “The architecture of this blending was not a result of an evolutionary process but of a violent intrusion which cut all classical totems and taboos. Rigid classical structures were replaced with flexible structures and the coldness of the heroic was replaced with human warmth. All this created an atmosphere that Germans classify “Experimentierfreude”, [4] experimenting because of the curiosity and joy of the successful attempt. Hence, Hellenistic architecture is by no means the decadence of “ideals and dignity”, but the next gem of the architectural world heritage.”

At its core, the data revealed through explorations of ancient cities, layouts, fortifications, merchant routes, etc. presented and viewed through an interdisciplinary approach supports the position of Professor Baçe that the Illyrian society was, inherently and by comparison to the Greek or Roman civilizations, an advanced world.

Prof. Dr. Apollon Baçe’s book Illyrian World covers periods of ancient European history by presenting evidence in support of a vastly rich Illyrian heritage and in doing so draws a more outlined link between the present, past and future of Albanians.

Filed Under: LETERSI Tagged With: Rafaela Prifti

LABIRINTHI I LIBRIT NË TORINO…

May 19, 2023 by s p

Nga Visar Zhiti/

“Në qytetin e librave” e kisha titulluar reportazhin tim të dikurshëm, në fillimin e viteve ‘90, kur kisha shkuar i përhënur në Panairin e Torinos.

Ishte hera e parë që do të shikoja një panair librash, ku as isha i ftuar dhe as kisha ndonjë libër timin, madje ishte dhe hera e parë që kisha dalë jashtë Atdheut.

Me miq të huaj, pra, të rinj, se si e solli fati, të nisja një specializim në gazetat e mëdha italianë “Il sole 24 ore”, “Corriere della Sera” dhe “Avvenire” në Milano…

Dhe në atë panair unë mbase isha gazetari më i varfër në botë. Më çoi kërshëria ime e madhe. Pata një magjepsje dhe marramendth që s’më ka ikur ende. Në Torinon e atyre ditëve rrija në shtëpinë e gazetarit zemërmirë Andrea Casalegno, sipër lumit Po, që ia tregoja se ç’do të thoshte shqip emri i atij lumi, një fjalë që na kishte munguar aq shumë në përditshmërinë tonë të ashpër. Edhe babai i Andreasit kishte qenë gazetar, i pari të cilin e kishin vrarë terroristët, Brigadat e Kuqe. Shtanga. Prandaj të ishte afruar aq shumë me mua, po mendoja…

– Eja në Torino, – më tha, – se është dhe një shkrimtar shqiptar, Kadarè, në veprimtaritë e çmimit “Grinzane Cavour”…

– E di, – thashë.

– Merr trenin se është afër…

Ashtu bëra dhe u çudita sa shumë shkrimtarë pashë, të shquar, të huaj… shkrimtarin gjerman Günter Grass, që do të merrte më pas çmimin Nobel, me mustaqe të zeza e të trasha si të shqiptarëve, kështu m’u duk, e megjithatë s’i afrohesha dot, ndryshe më ndodhi me poetin rumun Marin Sorescu, më mirëkuptoi menjëherë, mbante një triko të bardhë leshi, si të shqiptarëve dhe ai, i mora dhe një intervistë, që s’dija ku do ta çoja, i largët m’u duk dhe shkrimtari argjentinas Adolfo Bioy Casares, por duhet të ketë qenë druajtja ime a frika nga fantazma e Borgesit, mikut të tij, e dija ashtu si Kafkën, megjithëse me kroatin Predrag Matvejeviç folëm gjatë, ndërkaq i mora një autograf dhe një shkrimtari rus, plak dhe i dobët, mbaj mend vetëm emrin e romanit të tij tani, “Qoshja e pestë”, – nga ju isha në burg, – s’di pse dhe guxova dhe ia thashë befas, ai i prekur m’u përgjigj se dhe vetë kishte qenë në burg, – po, e pashë në shënimet në kopertinën e librit tuaj, – vazhdova italisht dhe përkthyesja e bukur ia tha rusisht, – por desha të thosha se ishim në burg nga sovjetikët, – dhe ai sikur u zbut, por trishtimi nuk i iku a ashtu ishte gjithmonë. Të grindesh me përkthyes, mendova për një çast, dhe kjo duhej…

Dhe me Kadarenë do të takohesha për herë të parë, jo se nuk e kisha parë në Tiranë, kisha qenë dhe afër tij me të tjerë, por ai nuk më njihte dhe nuk kishim biseduar kurrë. Pasi u largua në Paris dhe kërkoi “strehim politik”, më dërgoi një letër prej andej, punoja në “RD” atëhere, iu përgjigja dhe po flisnim dhe në telefon dhe i thashë se do të vija në Torino… iu bëra i afërt, bashkatdhetari pra, ishte dhe Znj. Helena Kadare, bënim dhe ndonjë shëtitje dhe biseda të thjeshta, njerëzore, z. Ismail bënte dhe humor, ndërkaq e respektonin shumë, si të veçantë.

Dhe në një nga ato paradite shkova në Panair, më mahniti, i parrokshēm, labirinth librash pa mbarim, i rrethuar s’dija ku të shkoja dhe ku të ndalesha, vetëm ecja, l…i…b…r…a, doja të bërtisja, të bija mbi libra, tmerr, tmerr i bukur dhe e ndjeva humbjen, më dëshpërueshëm se më parë, me ngushëllimin se e arrita një ditë të tillë, se mos ishte vegim, nuk ndesha asnjë nga shkrimtarët e Çmimit “Cavour”, ecja, labirinthi përsëritej, libra pafund, torturë leximi dhe mosleximi, çfarë mrekullie, etj, etj, mendime të tilla më gumëzhinin në kokë brenda gumëzhimave kozmike të panairit. Dhe bëra një shkrim të gjatë, e nisa me faks në Tiranë dhe u botua në një gazetë që do të falimentonte a do të mbyllej, me emrin buçitës “Zëri i Rinisë”.

M’u kujtuan të gjitha këto nga që nesër hapet Panairi i Torinos, Shqipëria është dhe e Ftuara e Nderit, lexoj, dhe ka vajtur një ekip me shkrimtarë, po kush është trajneri, lexoj prapë të pyesin, vë buzën në gaz, ja, emrat, lexoj diku tjetër, nis me një këngëtar të njohur në Itali, Ermal Meta, ka botuar një libër tani, të pranishëm do të jenë edhe: Ylljet Aliçka, Enkel Demi (me pseudonimin Tom Kuka), Benko Gjata, Anilda Ibrahimi,

Fatos Kongoli, Darien Levani, Matteo Mandalà, Virgjil Muçi, Liridon Mulaj, Lucia Nadin, Ardian Ndreca, Bashkim Shehu, Ornela Vorpsi, Tobias Xhaxhiu, Lea Ypi, po është dhe Andreas Dushi… lexova dhe Gëzim Hajdari… i njoh, gati të gjithë, miqtë tanë, letërsia jonë…suksese, suksese, suksese, them me zë.

Po poeti Skënder Buçpapaj, pyes, është dërguar ndonjëhere në ndonjë panair? Dhe romancieri Dashnor Kokonozi që nga Franca nuk e ka shumë larg. Po poezia e Fatos Arapit?…

Unë atëhere isha vetëm, shumë vetëm, mbase i vetmi shqiptar në Panairin e Torinos, por më vonë do të shkoja prapë, bashkë me Edën time. Po ai labirinth, por jo aq i pakuptueshëm, as i rrezikshëm si më parë, i lodhshëm mbase. Dhe më shumë… Shqipëria për herë të parë ftohej zyrtarisht dhe kujtoj që ishin dhe Mimoza Hysa, dhe Arben Dedja, dhe Roland Sejko, dhe arbëreshi Carmine Abate, shkrimtar tashmë i njohur në Itali. Dhe Konsulli i Nderit, Giovanni Firera, që s’e di a ishte më… një autograf, më ndali dikush… dhe kishte librin tim të parë, botuar në Itali, “Croce di carne”, dhe kur? Kur në atdheun tonë ndodhte ‘97, viti i kaosit dhe i shkatërrimeve, i barbarisë, i absurdit më të madh, kur u armatosën të gjithë shqiptarët kot, edhe fëmijët, dhe u çarmatos Shqipëria. Të gjithë kundër të gjithëve, vetvetes.

Përkthyesi im i shtrenjtë, Elio Miracco, futi në libër dhe poemën time të re, të atij viti, “Vetëvrasja e atdheut”, të cilën një gazetar televiziv i RAI-it do ta lexonte duke qarë.

Shtoheshin botimet në Itali, në panaire të tjerë do të ishin librat tanë, edhe pa ne… stendat e botuesit “Rubbettino”… Gëzim Qendro… po, po, dhe libra të mi, ndërsa nesër do të jetë dhe romani “Sulle strade dell’ inferno”, ky vetëm nga të mitë i përkthyer nga Prof. Matteo Mandalá, botim i editorit “Besa”, – a do vish? – më pyeti Livio Muci në messenger, – jam larg, – thashë, – larg…

A do të këtë libra nga autorë të përndjekur? Nga ajo që po e quajmë letërsia që erdhi nga burgjet dhe internimet, se poetët dhe shkrimtarët që vdiqën burgjeve apo internimeve, që i pushkatuan, nuk shkojnë dot… Haxhiademi… Xhagjika… Blloshmi… Delvina… mërmëris… ngjajnë me rënkimet… Apo veç ribotime… Sollzhenicin… Shallamov… Brodski… po drama “Rrajët lëvizin” e Ernest Koliqit tonë?… dhe libra nga luftërat e reja a do të ketë?… Ukraina… E Kosova jonë?… Podrimja, Shkreli, Bajraj, Apolloni, Kelmendi…

E ç’na pengon të kemi një stendë të përbashkët?

“Onufri” ka dërguar nga Tirana Vepren e plotë të Kadaresë, botim i ri në 7 volume, me një punim ornamental të shtrenjtë.

7-ta është numër i mirë, po thosha me vete.

Dhe pata vegimin e pikturave në kopertinat e librave të mi, dy të parat në Itali i bëri posaçërisht për to Valer Dyrzi Tarasov, bashkëvuajtës imi në burgun e Qafë-Barit dhe tani piktor i njohur… Kopertinë të shkëlqyer do të bënte për “Il visionario alato e la donna proibita” Miron Topçiu, djali i mikut tim, ndërsa botimet e fundit si kudo të miat, do të kishin në ballinë piktura të djalit tim, Atjonit, copra yjesh, natë që thyhet…

Ata që lexuan poezinë time në Itali, e mirëpritën, më me dhimbje se në atdhe, më deshën më shumë, më dukej, por kjo nuk e pakësoi dashurinë time për Dheun Amë.

Po shkruanin poetë për librat e mi. I pari, i madhi Mario Luzi, Senator i Përjetshëm. Poeti tjetër, Presidenti i PEN-it italian, Sebastiano Grasso. Ai jo vetëm do të bënte parathënien e përmbledhjes “Confessione senza altari” dhe do të shkruante në “Corriere della Sera” dhe për romanet e mi. Dhe të tjerë të njohur si poeti Franco Loi, kritiku Ennio Grassi, poetët dhe kritikët Dante Maffia, Davide Brullo, etj, gazetarët Giovanni Ruggiero, Roberto Beretta, Adalberto Cuzzi, etj, së fundmi dhe gazetarja Anna Lattanzi, etj. Po dhe eseisti, preminenti, siç e quajnë, Goffredo Fofi. Dua të kujtoj dhe semiologun e madh të shekullit XX, filozofin dhe shkrimtarin Umberto Eco…

Dhe sa çmime letrare e madalje më ka dhënë Italia, rëndësi ka që ato kanë dashuri shumë, me emrat vezullues si “Leopardo d’oro”, “Ada Negri”, “Mario Luzi”, po këtë çmim mori dhe nobelisti Derek Walcott po atë ditë, dhe do të vazhdonin… Kultura e Deteve… ai i Karrierës… “Linguaggio dell’anima”… dhe… dhe… kujtova shumë, kam sjellë dhe imazhe, ç’m’u gjendën, shkak është labirinthi… dhe jo vetëm pse po vjen mbrëmja ime dhe nesër hapet Panairi i Torinos, por desha të shpreh mirënjohjen për Italinë, që na dha aq shumë, me njerëzit e saj që dinë të jenë njerëzore, gëzohen shpejt me tjetrin dhe bëhen miq, familjarë, shpirtbukur si vendi i tyre plot me dallgë kaltërsish, mështu kam shkruar, që gëzimet dhe trishtimet i kthejnë në poezi… siç janë dhe vetë…

Panairi i Librit i Torinos nesër hap dyert dhe do të dynden njerëz pambarim, kështu besoj dhe lutem që prej andej të dynden librat ndër njerëz, pa mbarim qoftë dhe kjo!

Mjafton që libri nuk na lë të harrojmë se si mund të urojmë…

Filed Under: LETERSI Tagged With: Visar Zhiti

100 VJETOTI I “PROFETIT” TË HALIL XHUBRANIT,I PËRKTHYER NË 110 GJUHË TË BOTËS

May 17, 2023 by s p

Prof.Muhamed Mufaku

Ditë më parë (më 25 prill), në Selinë e Kombeve të Bashkuara në New York u hap ekspozita kushtuar poetit, shkrimtarit dhe piktorit libanezo-amerikan, Halil Xhubran, siç është i njohur në vendlindje e në letërsinë arabe ose Kahlil Gibran, siç u njoh në Amerikë e më gjerë, me veprat e tij që u përkthyen në shumë gjuhë të botës.

Në të vërtetë ekspozita ishte e planifikuar për 2020, por për shkak të COVIDI-19 u shty për sivjet që lidhet me 100-vjetorin e librit të njohur, që u botua më 1923 në New York, e më vonë u përkthye në shumë gjuhë të botës. Ndaj, ekspozita u hap me titullin “Kahlil Gibran returns to New York”, pasi që u sollën prej Muzeut të Xhubranit në Liban 30 vepra të realizuara gjatë qëndrimit të tij në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ndonëse Xhubrani njihet më shumë si poet e shkrimtar, në këtë ekspozitë shumica e veprave kanë të bëjnë me artin, kurse u ekspozuan vetëm shtatë dorëshkrime të tij origjinale, në mesin e të cilave drafti i librit “Profeti” me disa shënime me dorën e vetë autorit, ashtu siç e dërgoi atëherë për botim në New York.

Edhe pse është i njohur në shqip si poet e shkrimtar, ai më shumë u mor me vizatime, duke lënë nja 700 piktura, 80 prej të cilave ende ruhen në Mezeun Telfair në shtetin Georgia.

Nisja në kohën e Vaso Pashës

Halil Xhubran u lind më 1883 në fshatin malor Basharri në veri të Malit të Libanit, i cili ishte në atë kohë një njësi administrative autonome në krye me një guvernator osman të krishterë. Mu në atë vit rilindasi Vaso Pasha u emërua guvernator dhe mbeti në atë pozitë deri në vdekje, më 26 qershor 1892. Xhubrani u rrit në kushte të vështira, pasi që i ati shpenzoi atë që kishte dhe u burgos për shkak të borxheve, ndaj nëna e tij vendosi të shpërngulet për në SHBA më 1895, duke i marrë atë më të vëllain e motrën. Në fillim u vendosën në Boston ,ku u regjistrua gabimisht si Kahlil Gibran,duke jetuar në kushte të vështira derisa u kthyen përsëri në Liban më 1898. Ndërkohë, që në fëmijëri Xhubrani tërhoqi vëmendjen me talentin e tij në vizatim, kurse talenti i tij për poezi e prozë arabe u paraqit gjatë qëndrimit të tij në Liban prej 1898 deri më 1902.

Me të kthyer në Boston më 1902, Xhubran filloi të merret më shumë me art dhe vizitimet e tij u ekspozuan më 1904 në “Studio Day”, kurse më 1905 botoi në New York librin e parë në arabisht “Profili i artit të muzikës”. Talenti i tij në art e tërhoqi vëmendjen e intelektuales Marry Haskell, e cila e këshilloi Xhubranin për ta studiuar artin në Paris, duke financuar qëndrimin e tij prej vitit 1908 deri më 1910. Kjo fazë kishte shumë domethënie, pasi që u njoftua dhe u shoqërua me artistë, poetë e shkrimtarë evropianë, si dhe me opozitarë siriano-libanezë të sundimit absolut osman.

Më t’u kthyer në SHBA, Xhubrani u vendos në New York më 1911, ku zhvilloi një aktivitet intensiv artistik dhe letrar në arabisht dhe në anglisht. Veç më 1912 iu botua romani “Krahët e thyer”, i cili ishte një ndër romanet e para në letërsinë arabe. Në fushën e artit, Xhubrani u paraqit fuqimisht me veprat e tij, të cilat u prezantua më 1914 në galerinë “Montross” dhe më 1917 në galerinë “M. Knoedler & Co.” në New York. Me botimin e librit të tij të parë në anglisht, “I marri” më 1918 filloi të paraqitet tani si shkrimtar origjinal që fitoi famë në SHBA e në botë më botimin e librit të tij “Profeti”, më 1923.

Në këtë libër shihet qartë ndikimi i qëndrimit të tij në Paris dhe gërshetimi i filozofisë orientale dhe evropiane me revoltën e tij kundër absolutizmit dhe për liri të mendimit. Vërtet, Xhubrani në këtë vepër paraqitet sikurse F. Nietzche në “Kështu foli Zarathustra” me emrin Almustafa, një prej emrave të profetit Muhamed (i zgjedhuri) si vizionar për një botë tjetër më të mirë para sfidave të reja të shekullit XX. Mu për këtë libri u përkthye së shpejti në gjuhët evropiane dhe u bë një ndër librat më të lexuar dhe më të shitura të shekullit XX.

Xhubrani vazhdoi të krijojë në arabisht me një frymë të re moderne që ia solli letërsisë arabe një risi në formë e përmbajtjeje. Më 1920 – me një plejadë shkrimtarësh libanezë të vendosur në New York – themeloi lidhjen letrare “PEN Leage”, e cilado të bënte një kthesë të madhe, duke hapur rrugën për paraqitjen e poezisë arabe, krejtësisht ndryshe nga ajo tradicionale, nën ndikimin e romantizmit perëndimor.

Ndonëse Xhubrani vazhdoi krijimtarinë në anglisht, duke botuar “Rërë e shkumë” më 1926 e deri në librin e fundit “Hyjtë e tokës”, që u botua në mars 1931, vetëm një muaj para vdekjes, përkatësisht më 10 prill 1931 si pasojë e tuberkulozit. Për shkak të porosisë së tij që të varroset në vendlindje, trupi i tij mbeti në New York disa muaj deri sa u bart më 1932 në Bsharri të Libanit, ku u varros në një manastir që u shndërrua në muze të Xhubranit.

Xhubrani në shqip e më gjerë

Xhubrani në gjuhën shqipe u prezantua për herë të parë më 1954 nga orientalisti Hasan Kaleshi (atëherë asistent në Degën e Orientalistikës në Beograd), duke ia botuar një prozë poetike me titull “Helm në mjaltë” në gazetën “Flaka e vëllazërimit”, e cila u ribotua më 2022 në vëllimin e 8-të të Veprave të Kaleshit. Me ardhjen e Kaleshit në Prishtinë dhe themelimin e Degës së Orientalistikës më 1973, kjo degë u bë iniciatorë për prezantimin e Xhubranit në tërë Jugosllavinë. Asistenti i ri Esad Durkoviqi u doktorua atëherë në letërsinë e re arabe, që u krijua në SHBA rreth Xhubranit, ndaj mori iniciativën për botimin e Veprave të zgjedhura të Xhubranit (duke përfshirë “Profetin”) në Zagreb më 1987. Këto vepra, që u botuan atëherë me tirazh prej 5 mijë kopjesh, u ribotuan disa herë në Sarajevë e Rjekë, e disa prej tyre u botuan si lektyrë për shkolla.

Mu atë vit (1987) poeti dhe përkthyesi i njohur asokohe Nehat S. Hoxha e botoi përkthimin e librit “Profeti” të Halil Xhibranit. Ndonëse në botimet në Zagreb e Sarajevë u përdor trajta arabe e emrit (Halil Xhubran), Nehat Hoxha e përdori trajtën që e përdori Kaleshi (Halil Xhibran), kurse më vonë u paraqiten përkthime të tjera në shqip me trajtën amerikane të emrit me të cilin u njoh autori: Kahlil Gibran.

Ndonëse Prishtina, me atë hapje që kishte për letërsinë botërore, e prezantoi në shqip për herë të parë librin “Profeti” të Xhubranit, me hapjen e Shqipërisë që nga viti 1990, Xhubrani u bë hit në Shqipërinë postkomuniste. Kështu, në Tiranë dolën tri përkthime të ndryshme të librit “Profeti” me veprat e tjera të Xhubranit. Përkthimin e parë që doli më 2003 e realizoi Maksim Rakipaj, që u ribotua më 2016, kurse përkthimin e dytë e realizoi Jozef Radi dhe u botua më 2009, ndërsa përkthimin e tretë e bëri Sait N. Saiti dhe u botua më 2017. Ndërkohë, në Prishtinë doli më 2016 përkthimi i dytë (i pesti në realitet), që e realizoi Elvi Sidheri dhe e botoi “Pema”. Me këtë vazhdë të interesimit u botua në Tiranë më 2019 edhe “Antologjia” në përkthim të Bajram Karabollës, që përfshinte vepra të tjera të Xhubranit. Megjithatë, si në shumë vende të botës, sivjet po shënohet 100-vjetori i “Profetit” me aktivitete e manifestime të ndryshme, duke filluar e ekspozitën ndërkombëtare në Selinë e Kombeve të Bashkuara në New York.

Legjenda:

1.Posteri i ekspozitës në New York.

2.Autoportret

3.Botimi i pare i “Profetit” më 1923

4.Përkthimi shqip i “Profetit”,Prishtinë 2016

Filed Under: LETERSI Tagged With: Muhamet Mufaku

Shenjtërimi i pejsazhit dhe atdheu

May 16, 2023 by s p

Dr. Dorian Koçi/

Shtegtimi i vargut dhe filozofisë Naimiane në letërsinë shqipe mund të ndihet në poezinë e Lasgushi Poradecit “Poradeci” dhe “Tomorri” të Vehxhi Buharasë, ku pasioni për natyrën shënjtëron peisazhin dhe të bukurën. Në pamje të parë duket se ky adhurim përket një ndjenje romantike, por prej ti rrjedh patriotizmi , i cili nga ana e tij ndikon në konfirmimin e ndjenjave nacionaliste. Lumi Drin te Poradeci dhe Mali i Tomorrit te Buharaja janë simbolet e atdheut etern të shqiptarëve, janë simbolet përbashkuese të tyre që përmes natyrës, shpesëve, ,maleve, i japin një ton mistik e panteist frymëzimit lirik.

Poradeci

=======

Perëndim i vagëlluar mi Liqerin pa kufir

Po përhapet dal-nga-dale një pluhúrë si një hije.

Nëpër Mal e nër Lëndina shkrumb’ i natës që po bije,

Duke sbritur që nga qjelli përmi fshat po bëhet fir…

E kudó krahin’ e gjërë më s’po qit as pipëlim:

Në katund kërcet një portë…në Liqer heshtë një lopatë…

Një shqiponjë-e arratisur fluturon në Mal-të-Thatë…

Futet zemra djaloshare mun në fund të shpirtit t’im.

Tërë fisi, tërë jeta, ra… u dergj… e zuri gjumi…

Zotëroj më katër anë errësira…

Po tashi:

Dyke nisur udhëtimin mes-për-mes nër Shqipëri,

Drini plak e i përrallshëm po mburon prej Shëndaumi…”

Lasgush Poradeci

PËRPARA TOMORIT

=============

Bukuri këputur qiejsh mbi Tomorin sonte bie,

Më pushton që prej së largu dhe një shpirt prej lashterie,

Si shkëndi, si rreze dielli po afrohet valë – valë,

Ndënëqesh me mall të nxehur pastaj hapet me ngadalë

Edhe zbret si yll i ndezur ku shkon jeta në mjerime:

Gjer në fund të natës sime…

Dhe kjo dritë dhe kjo flakë, që po ndez një qiell floriri,

Që po qesh nga maj’ e malit si një diell ndaj të gdhirë,

Gaz’ i lar’ me drit’ thëngjilli që pikoi vetvetiu

është gaz’ i Afërditës që së lartësh vetëtiu

Nga dy buz’ si trëndafili edhe ranë ëmbëlsime;

Gjer në fund të natës sime…

Zog’ i shpirtit tundi krahët mbi Tomorin fluturoi!

Shpuz’ e mallit po valvitet, trete helmin, ligjëro

Thuaja si ia thot’ bariu kur dëgjon zën’ e gugashit,

Shko si shkon syr’ i gjahtarit nëpër udhën e larashit,

Qesh si qesh një shtize hëne përmbi faqen e dëbores,

Ndrin si ndrin një fije ari mu në buzën e kurorës

Dhe këndo posi bilbili me aq mall e drithërimë:

Gjer në fund të ditës sime…

Dhe pasi të këçë marrë frym’ e shpirt nga bukuria

Dhe pasi te keçë parë ca shkëndi nga dashuria,

Fute kokën ndënë krahë dhe dëgjo, o pëndëshkruar,

Sesi nga Osum’ i jetes buçet këng’ e amëshuar,

Si buçet nga goj’ e Zotit Fjal’ e urtë mençurie,

Si buçet nga buz’ e Muzës fjal’ e ëmbel bukurie,

Si buçet nga gjit’ e vashës fjal’ e zjarrtë dashurie…

Del nga fund’ i fshehtësisë sipër valëve të lumit

Dhe përhapet anembanë sa na zgjon nga nat’ gjumit,

Pastaj ngjitet lart’ lartë ku ndez jeta në shkëlqime:

Gjer në front të ditës sime…

Vexhi Buharaja

Filed Under: LETERSI

FISHTA… AKADEMIKU, “OPERA OMNIA” DHE KOLIQI NDËRMJET

May 14, 2023 by s p

Frano Kulli/

Nga libri “Fishta, rileximi në kohën e lirisë.

1- Dy fjalë për rileximin

Me Gjergj Fishtën, ka ndodhë diçka prej feniksi; një ringjallje prej hirit të vet. Rikthimi ka ndodhë vetvetishëm, si një duf i mbrendshëm, i ndrymë, që shpërthen e përhapet në ajrí sapo të bjerë në kontaktin e parë me lirinë. Kjo ndodhi atëherë, kur agoi sërish liria mbas territ të gjatë të dhunës, në kapërcyellin e vitit ’90 të shekullit që shkoi.

            Fotografia e tij nuk u shfaq menjëherë. Solucionet e lirisë e shfaqen figurën e tij  me ngadalë dhe në paqe, tamam sikur stampohet një pelikul e vjetër filmi në dhomën e errët.

Jashtë dhomës së erret, te korridoret e lirisë kishte nisë një garë e rrëmujëshme e e furishme, me turravrap se kush të merrte më shumë kredite emërpërmendjeje. Në sintoni me gjithëçka tjetër euforike që ndodhte asokohe.

Për do vite të mira flitej e përmendej, me rend e pa rend,  i mvisheshin atij edhe lávde që s’kishin qenë të tijat e s’kishin pasë lidhje me té, e s’ishte nevoja për to, kurse ajo çka vetë Fishta ishte, vetë shkaku i përmendjes, ajo që e kishte pasë kthyer emrin e tij në një mit qysh në gjalljen e vet, pra vepra e tij letrare e të gjitha gjinive që ai kishte lëvruar dhe veprimi i tij publik në dobi të Shqipërisë e Shqiptarëve, vijonte të ishte prap e strukun në harresë e nuk e kishte kapërcye ende pragun e dritës. Tek tuk filluan të dalin prej skutliqeve të shtëpive qytetëse e të periferive, kopje të “Lahutës…”, ndonjena edhe me autografin e vetë autorit, më së tepërmi për të dëshmuar rezistencën e heshtur ndaj dhunës e rregjimit që e administronte até, sikurse do persona të tjerë, në të njëjtën sintoni, mund të recitonin pa u ndalë njëmijë e më shumë vargje prej saj.

U rikthye botimi i “Hyllit të Dritës”, filluan të ribotohen disa prej veprave (“Lahuta…e para), Kurse nga Roma, në shtatorin e 1992-shit do të na kthehej retrospektiva e parë e shkruar: “Gjergj Fishta-Jeta dhe veprat” me autor Pal Duka Gjinin (Daniel Gjeçaj), ish nxënësi i vetë Fishtës në Liceun “Ilyricum”- shkollën françeskane në Shkodër. E para përmbledhje jetëshkruese e Poetit mbas asaj që më 1941, kishte përgatitë At Benedikt Dema, e tjetrës së po të njëjtit vit, që e kishte nxjerrë revista “Shkëndija” në Tiranë, nën përkujdesjen e Ernest Koliqit, një vit mbasi Fishta ishte nisë në botën e qiellit…Po pati edhe studime serioze përreth kryeveprës sës tij; “Lahuta…ngjizja mitologjike”(Tonin Çobani) ase “Fishta satirik” (Stefan Çapaliku). Kurse sipërmarrja e parë për një “Opera omnia”, e cila pati mbetë një projekt i paplotësuar i Institutit të Studimeve Shqiptare nga viti 1942, filloi në vitin 2001 dhe mbaroi ne vitin 2012. Që është edhe botimi i parë, i plotë i veprës së Fishtës (Enti botues “Gjergj Fishta”).

Duke qenë në krye të këtij projekti editorial, në bashkëpunim me një redaksi të zgjedhur studiuesish, njohësit më të thellë të shkrimtarit dhe veprës e kam ndjekë në të gjitha dimensionet krejt atë që mund të thirrej “rikthimi i Fishtës”. Me linjën e drejtë e me zigzaget që ajo ka përshkruar përgjatë dekadave te kohës së lirisë; me pohimin dhe me heshtimin si një mënyrë mohimi, me moskuptime dhe me keqkuptime, me paragjykime jashtëletrare prej nostalgjikësh të së shkuarës e me shpërfillje prej podiumeve të epërme “moderniste” të parisë letrare. 

Përpjekja ime modeste për t’i shqyrtuar këto dukuri është ajo që kam dashtë të përcjell në faqet e këtij libri, si një njeri i dhomës së errët të laboratorit fishtian.

 2-Dëshmia e Ernest Koliqit:  

Emnimi i At Gjergj Fishtës antar i Akademisë Italiane.

“…Fatkeqsisht, disa prej atyne që hiqen si supernacionalistë, pozitë të cilen fituan tue ndejtë strukun mbas nji patriotizmi fals, e qortojnë poetin për faktin se me 1939 pat pranue me u emnue Akademik i Italisë. Akuzojnë mendjemadhsisht për mungesë patriotizmi mjeshtrin, i cili harxhoi tanë jetën e vet për t’u mesue shqiptarve se si me e dasht atdheun. Dhe akuza, jo veç në Shqipninë e sotme, por mjerisht edhe në ndonji pjesë të Diasporës, ka gjetun nji lloj kodifkimi. Dhe nuk synohet me u denigrue thjeshtë njeriu dhe politika e tij aqsa komuniteti prej të cilit ai rrjedhë, besnikëria ndaj traditave që i japin tharm veprës, e qytetnimi perëndimor që na ushqen me shpirtin e madh. Tue i akordue interpretuesit të shpirtit shqiptar titullin akademik, Italia dishronte me nderue Shqipninë. Qeshë i pranishem në Romë në qeshorin e vitit 1933 kur u muer vendimi në Ministrinë e Punëve të Jashtme. Më kishin thirrë për tu këshillue rreth çështjes në fjalë. Morën pjesë në ketë mbledhje, veç tjerve, Zenone Benini nënsekretar për çështjen shqiptare. Ambasadorët Jakomoni i San Savinios e Karlo Straneo.

U kërkoj ndjesë ndijuesve të nderuem nëse jam i detyruem me përmend ndërhyrjen që bana me këté rast. Ndjej si detyrë me e zbulue këté të vërtetë, për me e davaritë hijen me të cilen përpiqen me errsue kujtimin e Poetit, të cilin e pata udhërrëfyes dhe mbështetje në rrugën time letrare.

Benini, që drejtonte mbledhjen, njoftoi se qeveria Italiane, për t’i nderue në mënyrë konkrete vlerat kulturore të kombit shqiptar, propozonte tre shkrimtarë si antarë të Akademisë së Italisë. Emnat që u përmenden ishin: Patër Gjergj Fishta, Terenc Toçi, Ernest Koliqi. Benini e dalloi menjëherë se fytyra qe kontraktue. Kishte shpresue me e pa tue shkëlqye nga krenaria, sepse më pyeti  “Nuk e miraton ketë ide?” U ndieva i detyruem me folë me sinqeritetin ma të thellë. U përgjigja se ideja më dukej shumë e mirë e që nji nderim kaq i naltë për vlerat e kulturës shqiptare do t’i kënaqte e do ti mbushte me krenari tanë shqiptarët, por shtova se Koliqi duhej konsiderue si nji autor, cikli letrar i të cilit vijonte me qenë në zhvillim, kësisoj ende nuk ka mbërrit në atë pikë që i jep kunorzimin e përhershëm një shkrimtari.

  Sa për Toçin, nuk mund të mohoj se asht nji koltivues i vyeshëm i studimeve juridike e nji gazetar i stervitun, por nuk ka botue asnjë vepër letrare a shkencore të tillë, sa me meritue dinjitetin e Akademikut. E mbylla me fjalët se në të tre këta emna, Fishta asht i vetmi personalitet i pakundërshtueshëm, i denjë për t’u pranue në bashkësinë e naltë kulturore italiane, me që ai dhe vetëm ai, përmblidhte në vete dhuntinë ma të shkëqlyeme të krijimtarisë artistike të rracës. 

Benini, tue drejtue kah të pranishmit, vlerësoi konceptin e naltë, që unë kisha për Akademinë e Italisë. Mandej deshti me dijtë nëse ekzistonte në Shqipni ndonji tjetër shkrimtar që meritonte me ndejtë përkrah Fishtës. U përgjigja, simbas pikëshikimit tim modest, se ekzistonin dy shkrimtarë shqiptarë që s’do të kishin ba figurë të keqe në gjinin e Akademisë: zz. Fan Noli e Faik Konitza, por shtova se banonin prej shumë kohësh në Amerikë. Kështu Fishta ishte i vetmi që u emnue akademik i Italisë. Emnimi, tue qenë se nuk ishte paralajmërue gjeti në befasi. Fundja tue njoftë natyrën e tij krenare, qeshë i sigurtë se do ta kishte refuzue me përçmim vlersimin e naltë, nëse do t’ishin përfshi edhe dy shqiptarë të tjerë me merita letrare ma të pakta. Sigurisht se do ta kishte refuzue, e jo për mendjemadhsi, por sepse tue pranue krahas tij dy të tjerë mjaft ma të pakët se ai për nga formimi letrar, emnimi do t’ishte zveshë nga vlera e vërtetë e do të kishte marrë kuptim tjetër.

Kur mbas ceremonisë, e pashë në gjinin e Akademisë së Italisë, më shprehu tanë entuziazëm fjalët që i kishte thanë Papa Piu XII:

“ Jam i kënaqun për emnimin tand akademik, sepse nëpërmjet teje nderohet Urdhni i Shën Françeskut e kombi shqiptar”

Mandej poeti e la ketë temë dhe nisi të më shprehë brengat e tij për situaten evropiane. Ishim në fillimin e 1940-ës.

Nji fat i kobshem po na ndjek!” – thirri renkueshëm, a thue se po fliste me vete – “ E druej fort për të ardhmen e Shqipnisë….”

Letër e Prof.dott. Angelo Leoti

Prof.dott. Angelo Leoti, i Universitetit të Bolonjës, ekspert i gjuhës shqipe, i diplomuar për gjuhët orientale në Institutin oriental të Napolit, autor i “L’albanese parlato” vocabolario italiano-albanese-albanese italiano (dialetto gegho), Milano 1916, i shkruan Fishtës:

Letër e Prof.dott. Angelo Leoti i Universitetit të Bolonjës.

Arkivi qëndror i Shtetit, F.17, (Gjergj Fishta) D.5.F.4.

(Bolognia 16 giugno 1939-XVII

Eccelenza:

La nomina ad accademico d’Italia della E.V. colma di viva ed infinita gioia il cuore del Vostro modesto, ma appassionato ammiratore.

A voi, che con la forza gigante della Montagna, avete dato il meraviglioso poema “Lahuta e Malcis'” ( che non mi stanco mai di leggere e di gustare), il quale ben puo stare a fronte dei poemi dei piu grandi nostri autori latini ed italiani; a Voi, che con “Anzat e Parnasit” e con tutte le altre Vostre opere preziose avete saputo immortalarVi ed assurgere ad unico, vero rappresentante della letteratura albanese, giugnano le mie piu vive, sentiti, cordiali congratulazioni.

L’accademia d’italia puo ben esssere onorata ed orghogliosa di annoverare fra i propri membri il cantore di “Marash Uci” e di “Oso Kuka”.

Vogliate, Eccellenza, gradire, con le rinovate mie felicitazioni, i sensi della mia profonda stima ed i miei cordiali saluti.

prof.dott. Angelo Leoti-Via Clemente Primodi N.10 Bologna)

Bolonja 16 qershor 1937-XVII

Shkëlqesi:

Emërimi si akademik i Italisë i Shkëlqesisë Suaj mbush me gëzim të gjallë e të pafund zemrën e admiruesit tuaj modest, por admirues i pasionuar.

Ju, që me forcën gjigante të Malësisë, keni dhuruar poemën e mrekullueshme “Lahuta e Malcis’” (të cilën nuk lodhem duke e  lexuar  dhe shijuar), e që fare mirë mund t’u rezistojë poemave të autorëve tanë më të mëdhenj latinë dhe italianë; Ju, që me “Anzat e Parnasit” dhe me gjithë veprat e tjera të çmuara keni mundur të përjetësoni veten dhe të bëheni përfaqësuesi i vetëm, i vërtetë i letërsisë shqipe, ju përcjell urimet e mia më të përzemërta.

Akademia Italiane do të mund të jetë e nderuar dhe krenare të përfshijë mes anëtarëve të saj autorin e këngëve “Marash Uci” dhe “Oso Kuka”.

Ju lutem, Shkëlqesi, pranoni, me urimet e mia të përtërira, sigurinë e vlerësimit tim të thellë dhe përshëndetjet e mia të përzemërta.

3 – “Opera omnia”

Sipërmarrja e parë dhe më serioze për botimin e veprës së plotë letrare të Fishtës u ndërmor, siç dihet, nga Instituti i Studimeve shqiptare, kryetar i të cilit qe Ernest Koliqi. Nisma zë fill pak ditë para datës 10 tetor 1942, datë, të cilën mban në krye letra që nga ky Institut i drejtohet provinçialit të Françeskanëve, në Shkoder, At Anton Harapi. Letra fillon me :”I dashuni shok – dhe vijon – Sikurse kemi nda në mbledhjen e pergjithëshme mbajtun me 21 shtatuer k.v [të këtij viti], në të cilën more pjesë edhe Ti, do të ja nisim veprimit për botim të “Opera Omnia [vepra e plotë]” të të ndjerit At Gjergj Fishta, shok i jueji rregulltarie dhe Antar i Institutit tonë.” Në korespondencën e mëpasme priten e përcillen propozimet, e përballen idetë rreth botimit. At Antoni, në emër të “grupit që do të kurojë botimin”, i gjegjë: të botohen të gjitha veprat e auktorit, tue perfshi edhe artikujt e letrat e botueme. Më pas theksohet rendi kronologjik, veprat të dallohen mbas gjinish: satirika, epika, lirika, dramatika, proza. Proza të rregullohet simbas planit që ka lanë vetë auktori: I-Sociologji, II-Polemikë, III-Ligjirata, IV-Miscellanea [të përzjera]. Në mbarim do të shtohet epistolari…

Siç shihet ideuesit e botimit të “Opera Omnia”, pra veprës së plotë kanë arsyetuar të përfshihet e gjithë vepra e tij e të gjitha gjinive. Edhe publicistika e epistolari, letërkëmbimi pra, një “gjini” përtej krijimtarisë së mirëfilltë letrare. Ndërsa, as nuk përmendet në këtë rast arkitektura. Qoftë vetëm si një produkt i krijimtarisë së tij intelektuale a artistike. Gjë që nuk ka ndodhë me teatrin, bie fjala. Ashtu siç është botuar si gjini më vehte krijimtaria dramturgjike, mjaft e begatë, janë bërë edhe studime e botime të thelluara për veprimtarinë teatrore të Fishtës. Madje janë sjellë e publikuar përfundime se Fishta është edhe themelues i teatrit kombëtar, aty në Kuvendin e shkollën “Illyricum” të Shkodrës. Po a mund të zinin disa prej skicave më të zgjedhura, qoftë edhe ndonjë fashikull të “Opera Omnia”? 

Pasë parasysh se jemi , jo më shumë se një vit e do muaj mbasi Fishta ka ndërruar jetë e ka kaluar në amshim e, gjithçka e lënë prej tij është ende e paprekur, e e ruajtur me kujdes e sqimë të posaçme, deri atëherë. Jemi, gjithashtu, dy vite e do muaj para se me nisë ai çasti i anatemës e rroposjes “shtatë pash nen dhé” të autorit e veprës së tij…

Letër e Institutit të Studimeve (firmosur nga drejtori Ernest Koliqi) dërguar Atë Anton Harapit, Provinciali i Françeskanëve të Shqipërisë për botimin e “Opera omnia”. Arkivi i shtetit F. 200 (Instituti i Studimeve Shqiptare), V. 1942, D. 37 F.200-1942

Përgjigje e At Anton Harapit, Institutit të Studimeve: “Plani i botimit të “Opera Omnia” të At Gjergj Fishtës”. Arkivi i shtetit F. 200 (Instituti i Studimeve Shqiptare), V. 1942, D. 37 F.200-1942

Filed Under: LETERSI Tagged With: Frano Kulli

  • « Previous Page
  • 1
  • …
  • 107
  • 108
  • 109
  • 110
  • 111
  • …
  • 301
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • VATRA URON BESIMTARËT ORTODOKSË: GËZUAR DHE PËRSHUMËVJET PASHKËT
  • Fan Noli, apostull i ringjalljes shqiptare
  • KOSOVA NË NATO DHE ASNJËHERË ASOCIACION SERB
  • ELIOT ENGLE DHE HARRY BAJRAKTARI: NJË BASHKËPUNIM QË FUQIZOI ZËRIN SHQIPTAR NË SHTETET E BASHKUARA TË AMERIKËS
  • “Ngërçi Presidencial në Kosovë Zbulon një Dobësi të Kushtetutës”
  • KUJTIME PER ITALIANIN DOM ANTONIO SHARRA
  • MASAKRA E TIVARIT MARS-PRILL 1945
  • Kuptimi i Pashkëve Ortodokse – midis ritualit dhe ringjalljes së ndërgjegjes
  • RIKTHIMI I MUSTAFA MAKSUTIT NË FAQET E HISTORISË
  • Shqipëria në politikën ballkanike të Austro-Hungarisë
  • Eliot Engel, in memoriam…
  • VATRA TELEGRAM NGUSHËLLIMI PËR NDARJEN NGA JETA TË ELIOT ENGEL, MIKUT TË MADH TË KOMBIT SHQIPTAR
  • Përkujtojmë në përvjetorin e lindjes një nga figurat e Rilindjes Kombëtare, Aleksandër Stavre Drenova
  • GËRSHËRA E ARGJENDTË
  • Përgjithmonë vetëm mirnjohës për Kongresmenin Eliot Engel

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT