(Udhëzim për të kryer kalimin [e detit])i Guillelmus Adamit- burim me vlera të mëdha për historinë tonë kombëtare dhe ideja kryesore e tij kryqëzatat e shek. XIV. Studimi i burimeve arkivore në origjinal, edhe atëherë kur ato janë botuar e ribotuar, pas një analize kritike, ballafaqimi me burime të tjera të kohës dhe të mëvonshme, sjellin rezultate të papritura dhe shumë interesante. Kohëve të fundit na është dhënë mundësia të studiojmë në origjinal shtatë dorëshkrime të veprës së Guljelm Adamit, të cilat ruhen në: Austri, Zvicër, Belgjikë, Spanjë dhe Francë. Kësaj radhe sjellim një vështrim krahasues të shtatë dorëshkrimeve që studiuam në origjinal nga shek. XIV-XV, duke u përqendruar në idenë kryesore që G. Adami shkroi veprën e tij, planet e kryqëzatave të kohës, shek. XIV.

Prof. Dr. Musa Ahmeti 

Center for Albanian Studies – Budapest

Kush ishte Guillelmus Adae, kryeipeshkvi i Tivarit?

G. Adami lindi rreth vitit 1270 në jug të Francës. Në vitin 1307 e ndeshim në Konstantinopojë. Gjatë kësaj kohe, deri në vitin 1314, Adami udhëtoi nëpër Mbretërinë Bizantine, Azinë e Vogël, Indi dhe Etiopi. Me 1314 ndodhet në Persi, ndërsa në vitin 1317, kthehet në Francë. Në vitin 1318, së bashku me pesë shokë të urdhrit, me urdhër të papës Gjonit të XXII-të, emrohet sufragan i Fran Peruzinskit në kryeipeshkvinë e Sulltanisë [Tigranocertës], në Persi. Këtu emërohet pastaj edhe ipeshkëv i Smirnës. Në fillim të vitit 1324 kthehet në Francë, nga ku, pastaj emërohet kryeipeshkëv i Tivarit më 26 tetor 1324. Është thënë më se njëherë, se këtu ishte dërguar me detyrë të veçantë nga ana e papës Gjonit të XXII-të, që të jetë vigjilent në kufijtë e Perandorisë Bizantine dhe shtetit heretik serb. Në vitin 1329 kthehet në Francë, që atje, nga papa i Avinjonit të siguroi favore për kryeipeshkvinë e Tivarit. Me këtë rast, Adami kishte marrë me vete shumë dokumente origjinale nga kryeipeshkvia. Në ndërkohë, ndërron mendje dhe nuk dëshiron të kthehet në Tivar. Kjo gjë shkakton shqetësime dhe mos kënaqësi të madhe te besimtarët e Tivarit, kështu që kanoniku Gjon Zauli [Gazuli (sic!) m.a.], i shkruan papës Benediktit të XII-të, një letër tepër të rëndë dhe akuzuese ku kërkon që me çdo kusht Adami të kthehet së bashku me gjithë dokumentet që kishte marr me vete. Pas kësaj, papa I dërgon urdhër Adamit: sub poena privationis honoris, që të kthehet në Tivar. Më në fund kthehet në Tivar në vitin 1337. Këtu shërben deri sa vdes në dhjetor të vitit 1341.

“Dhe megjithëse shqiptarët kanë një gjuhë krejt tjetër dhe të ndryshme nga latinët, ata kanë shkronjat latine në përdorim dhe në të gjithë librat e tyre.” Fjali e cila na tërheq vërejtjen se edhe para kësaj kohe,

 kishte libra dhe shkrime jo vetëm fetare por edhe laike.

Në fillim të vitit 1332, Guljelm Adami shkroi me porosi të papës Gjon XXII, traktatin “Directorium ad passagium faciendum”, duke i bërë kështu edhe një relacion Filipit të VI-të Valua, mbretit të Francës, me titull: “DIRECTORIUM AD PASSAGIUM FACIENDUM (UDHËZIM PËR TË KRYER KALIMIN [E DETIT], ku jep të dhëna për Shqipërinë dhe shqiptarët. Këtu gjejmë edhe fjalinë e famshme që e bëri të njohur në histori Shqipërisë dhe albanologjisë: “Dhe megjithëse shqiptarët kanë një gjuhë krejt tjetër dhe të ndryshme nga latinët, ata kanë shkronjat latine në përdorim dhe në të gjithë librat e tyre.” 

Kjo fjali, është një ndër dëshmitë e para që vërtetojnë ekzistencën e gjuhës së shkruar shqipe. Emri dhe vepra e Guljelm Adamit është pak e njohur në historiografinë tonë në kontekstin në të cilin u shkrua ajo, në të vërtetë: d.m.th. në atë të kryqëzatave të shek. XIV, kështu që në këtë shkrim do të përqendrohemi kryesisht në këtë kontekst, për të dhënë një kontribut për rolin dhe vendin që zinin shqiptarët në planet kryqtare të shek. XIV.   

Historiografia botërore e kryqëzatave ka bërë hapa të mëdha në detajimin e ngjarjeve dhe të përhapjes gjeografike të kryqëzatave, në zbulimin e planeve të thurura nga forcat politike dhe religjioze të kohës, në pasojat direkte apo indirekte që patën kryqëzatat në botën mesjetare, etj., dhe megjithatë kohët e fundit kjo historiografi është bërë subjekt për rishikime dhe rishkrime duke marrë sërish në konsideratë konceptet e vjetra dhe duke krijuar nga to shkolla të reja mendimi. 

Kryqëzatat dhe roli i tyre në historinë tonë kombëtare

Dihet tashmë që kryqëzatat filluan me fjalimin e Urbanit II-të në Clermont-Ferrand në vitin 1095. Epoka e kryqëzatave mori kuptimin e saj të vërtetë në shekullin XIV. Kjo periudhë njihet edhe si epoka e kryqëzatave të vona. Gjysma e parë e shekullit XIV (1292-1344) karakterizohet nga një bollëk në literaturën propagandiste për ringjalljen e kryqëzatave. Gjysma e dytë e shekullit XIV (1344-1396) është periudha e fushatave të vazhdueshme kryqtare në Lindje. Ky shekull përjeton një numër të madh ndryshimesh monumentale në përvijimin e kufijve tradicionalë të territoreve kryqtare. Deri tani, Lufta e Shenjë ishte kufizuar në zonën e Lindjes së Afërt, kurse në mesjetën e vonë, arriti horizonte të largëta në pothuajse çdo drejtim, përtej Tokës së Shenjtë. Megjithëse qëllimi final i lëvizjeve kryqtare ishte çlirimi i Tokës së Shenjtë, kryqtarët e shekullit XIV përpiqen që ta arrijnë qëllimin e tyre duke sulmuar qendrat më të rëndësishme të perandorisë otomane. Si rezultat, kryqëzatat e reja në shekullin XIV e drejtuan luftën e tyre kundër Anatolisë, Egjiptit, Afrikës së Veriut dhe Ballkanit dhe jo direkt për çlirimin e Tokës së Shenjtë.

Directorium ad passagium faciendum (Udhëzues për të kryer kalimin e [detit]), që u shkrua në vitin 1332 nga murgu dominikan Guljelm Adam në Francë, ishte një ndër projektet e shumta kryqtare, pjesë-përbërëse e literaturës propagandiste të gjysmës së parë të këtij shekulli. Deri vonë mbrohej mendimi që autori i Directorium ad passagium faciendum ishte Brokardi nga Gjermania, i cili ishte në fakt autori i famshëm i një Descriptio Terrae Sanctae (Përshkrimi i Tokës së Shenjtë). Këtë mendim e mbrojtën historiografët e famshëm L. de Mas Latrie dhe Ch. Schefer, kështu që emri Brokard filloi gabimisht të përdoret rregullisht në vend të atij të Guljelm Adamit. Ishte Kohler ai, që me argumente të pakundërshtueshme vërtetoi që Directorium ad passagium faciendum nuk mund të ishte punë e gjermanit Brokard dhe që autori i vërtetë i tij ishte vetëm murgu i famshëm dominikan Guljelm Adae. Disa studiues kanë hedhur mendimin që traktati ishte shkruar nga Raymond Étienne, i cili ishte bashkudhëtar i Guljelm Adamit në Armeni. Megjithatë edhe kjo hipotezë është hedhur poshtë nga një analizë e detajuar e stilit të veprës, krahasuar ky me atë të veprës tjetër të tij De Modo Sarracenos Extirpandi, si dhe nga të dhënat bibliografike që gjenden në hyrje të veprës, të dhëna këto që nuk përkojnë aspak me ato të Raymond Étienne.

Kur dhe për kë u shkrua “Directorium ad passagium faciendum”si dhe ku ruhet origjinali

Guljelm Adami e shkroi “Directorium ad passagium faciendum” për mbretin Filipi VI Valua (Në Burime të zgjedhura për historinë e Shqipërisë. Vëll. II. Shek. VIII-XV, përgatitur nga grup autorësh: A. Buda, I. Zamputi, K. Frashëri, P. Pepo, me redaktor përgjegjës Kristo Frashëri. Tiranë 1962, është përkthyer një pjesë nga “Directorium ad Passagium Faciendum,” në faqen 111-112, përkthim ky i bërë nga frengjishtja dhe jo nga latinishtja që është gjuha origjinale e tekstit. Pjesa për përkthim në frengjisht është marrë nga “Monuments pour l’histoire des province de Namur”, vëll. IV, fq. 293-298.) dhe në këtë përkthim gabimisht shënohet ky dorëshkrim është shkruar për Filipin VII Valua). Filipi VI Valua, ashtu si paraardhësit e tij, kishte bërë plane që para se të vinte në fron për të marrë pjesë në një kryqëzatë. Fillimisht dëshironte të merrte pjesë në luftën kundër Spanjës, dhe për këtë bëri plane bashk me mbretin e Aragonës. Megjithatë kur mbreti i Bastijës nënshkroi një kontratë me Maurët, papa Gjoni XXII e detyroi mbretin e Francës të tërhiqej nga ai projekt dhe të drejtohej në lindje. Negociatat midis papës dhe mbretit francez filluan në shkurt të vitit 1330, ndërkohë që në fund të vitit 1331 Filipi VI i kishte shkruar kontit të Venedikut për t’i kërkuar ndihmë për të organizuar kalimin matanë detit. Në fillim të vitit 1332, Guljelm Adami shkroi me porosi të papës Gjon XXII, traktatin Directorium ad passagium faciendum, i cili kishte për qëllim që të këshillonte mbretin e Francës që të nisej për në kryqëzatë, si dhe të jepte udhëzime për parapërgatitjet për kryqëzatën. Një vit më vonë traktati u përkthye në frengjisht nga Jean de Vignay, që ishte përkthyes i oborrit mbretëror, me titullin “L’advis directif pour faire le passage d’oultremer”. 

Directorium ad Passagium Faciendum i Guljem Adamit u shfrytëzua mjaft në histori. Në periudhën e parë, një kopje e saj u studiua në Koncilin e Bazelit derisa kardinali Cesarini dhe papa Eugjeni IV përgatitën kryqëzatën për në Varna në vitin 1443-1444. Po ky traktat u përdor nga Filipi i Mirë, duka i Burgundisë, nga Jean Miélot në vitin 1455 derisa duka e la atë në krye të një ekspedite për tek varri i Krishtit. 

Sot, dorëshkrime të Directorium ad Passagium Faciendum që njihen, na kanë mbetur vetëm shtatë. Një dorëshkrim latin i shek. XIV gjendet në Bibliotekën Perandorake të Vjenës, [Cod. 534], një tjetër i gjysmës së parë të shek. XV gjendet në Bibliotekën Publike të Bazelit, [A. I. 28], dy të tjerë nga gjysma e parë e shek. XV me zbukurime dhe iniciale të praruar në flori, ruhen në Bibliotekën Mbretërore të Brukselit [sign. 9176 dhe 9188], dorëshkrimi i pestë ruhet në Eskorialin e Spanjës dhe tre të tjerë nga fillimi i shek. XV me zbukurime dhe iniciale të praruar në flori, ruhen në Bibliotekën Kombëtare të Parisit [BNF: fr. Nr. 5990;  fr. nr. 9087 dhe fr. nr. 9342, shiko ilustrimet]. 

Ideja kryesore e traktatit është urrejtja ndaj grekëve dhe zgjedhja e rrugëve tokësore për t’u kthyer në Tokën e Shenjtë. Directorium ad Passagium Faciendum është ndarë në dymbëdhjetë pjesë, këto të organizuara në dy libra. Në prolog, autori përmend dy shpatat e Zotit për të shpjeguar zgjedhjen e tij: Shpatën e Shën Pjetrit, e cila pret veshin e një ushtari në Kodrën e Ullinjve dhe shpatën e gjyqtarit Gedeon, i cili shkatërroi altarin e zotit të Kananejve, Baalit. Këto dy shpata simbolizojnë luftën shpirtërore dhe shekullore, që në mesjetë përbënin laitmotivin e shoqërisë fetare. Traktati është i mbushur me referenca dhe citate biblike. Autori ka përdorur aty këtu edhe literaturën latine që është shkruar për veprat e kryqtarëve të shek. XI dhe XII. 

Përmbajtja e shkurtër e dorëshkrimit “Directorium ad passagium faciendum”

Përmbledhtazi po bëjmë të njohur përmbajtjen e dymbëdhjetë pjesëve të dorëshkrimit. Pjesa e parë përmban katër motivet për të kryer kapërcimin e detit. Pjesa e dytë përmban pesë përgatitjet për t’u nisur për në Lindje. Pjesa e tretë përmban një përshkrim të katër rrugëve të mundshme për t’u kthyer në Tokën e Shenjtë: avantazhet dhe disavantazhet e secilës prej tyre. Në pjesën e katërt, autori konfirmon zgjedhjen e rrugës tokësore përmes Hungarisë, duke ndjekur shembullin e Pjer Heremitit në kryqëzatën e parë, dhe argumentoi fuqishëm kundër rrugës detare. Në pjesën e pestë paraqiten arsyet që justifikojnë mosbesimin ndaj grekëve. Në pjesën e gjashtë, autori paraqet katër mënyrat më të lehta për të kryer pushtimin e perandorisë greke, pastaj llogarit marrjen e Selanikut dhe të Konstantinopojës, në fillim të pjesës së shtatë. Në gjysmën e dytë të pjesës së shtatë, Guljelm Adam tregon domosdoshmërinë e kryqzatës për të marrë Konstantinopojën. Në pjesën e tetë ai paraqit pesë mënyra organizimi për të mbajtur nën kontrollin francez dhe katolik perandorinë. Në pjesën e nëntë, autori përshkruan njerëzit që kanë tradhtuar kryqin. Në pjesën e dhjetë, ai kthehet tek avantazhet e një kalimi shumë të shpejtë të detit në krahun e Shën Gjergjit. Në pjesën e njëmbëdhjetë përshkruan edhe një herë pikat e kalueshme gjatë kryqëzatës dhe në pjesën e fundit paraqet gjashtë arsyet pse triumfi kundër turqve do të jetë i lehtë. 

***

Guljelm Adami, i cili më parë kishte qenë ipeshkv i Sulltanideve në Persi, dhe në Konstantinopojë, si dhe misionar në mbretërinë greke dhe në zonat e largëta të Azisë dhe Afrikës, ishte një njohës shumë i mirë i gjeografisë së vendeve të lindjes, dhe sidomos i rrugëve që të çonin në lindje. 

Ashtu siç nuk kishte qenë rastësi emërimi i Gjonit nga Plano Karpini si kryeipeshkëv në Tivar, i rastësishëm nuk ishte as emërimi i këtij njeriu të fuqishëm në këtë kryeipeshkvi. Kryeipeshkvia e Tivarit kishte një pozicion strategjik shumë të rëndësishëm për të gjitha planet e papatit dhe të kryqtarëve të mesjetës. Sufflay e quan atë “një armik fanatik të gjithë heretikëve dhe skizmatikëve, një Eclaireur të Perëndimit”, dhe në fakt të tillë e tregoi veten sidomos në traktatin e tij Directorium ad passagium faciendum. 

Gjatë përshkrimit të gjendjes në Serbi dhe në Shqipërinë e asaj kohe, Guljelm Adami i vendos shqiptarët në anën e latinëve, dhe madje i llogarit ata si forcë e rëndësishme në kryqëzatën që ka ndërmend që të ndërmarrë Filipi VI. Ekzistenca e shqiptarëve, të cilët janë një “popull i madh” dhe “këmbëngulin të gjithë tek besimi, riti, dhe bindja e kishës romane” është një faktor lehtësues për të arritur me sukses pushtimin e mbretërisë së sllavëve skizmatikë. Këtu tregohet edhe gjendja e rëndë e shqiptarëve të cilët “janë të shtypur nën zgjedhën e padurueshme dhe të rëndë të skllavërisë së atij sundimi të urryer dhe çnjerëzor sllav”, kështu që “të gjithë ose secili prej tyre do të donte të zhyste duart në gjakun e sllavëve të sipërpërmendur, po të shikonte të shfaqej tek ata një princ francez, të cilin do ta bënin komandant në luftën kundër kriminelëve të sipërpërmendur sllavë…” Ata janë kaq të shumtë dhe të fortë saqë duke u mbështetur në ndihmën e tyre “1000 kalorës francezë dhe 5000 ose 6000 këmbësorë, pa dyshim që do ta pushtonin me lehtësi tërë këtë mbretëri.” 

Shikuar në kuadrin e përgjithshëm të popujve ballkanikë, të cilët krahas popujve të lindjes ishin bërë shënjestër e kryqëzatave katolike, shqiptarët kishin një vend të veçantë në politikat e papatit dhe të kryqtarëve. Ata jo vetëm që nuk shiheshin si popull shënjestër, por përkundrazi si vend bazë dhe si popull në të cilin mund të mbështeteshin për të arritur qëllimet e tyre. Arsyeja në këtë rast nuk është predispozita e shqiptarëve për t’u bërë shërbëtorë të më të fortëve, siç sugjeron studiuesi i mirënjohur Ducellier në artikullin e tij „Genesis and Failure of the Albanian State in the XIV and XV Centuries,” por keqtrajtimi i tyre nga sllavët, të cilët madje kishin filluar një politikë të dhunshme konvertuese të shqiptarëve në ortodoksinë sllave.

PËRKTHIMI I DIRECTORIUM AD PASSAGIUM FACIENDUM (UDHËZIM PËR TË KRYER KALIMIN [E DETIT]) QË KA TË BËJMË ME SHQIPËRINË DHE FQINJËT SLLAV

“Kështu në Evropë janë shumë popuj të krishterë të gjuhëve të ndryshme, të cilët nuk ecin me ne as në besim dhe as në doktrinë. […] Pas asaj [vazhdon,] Sclavonia, ku ka shumë mbretëri si p.sh. Rassia, Servia, Chelmenia, Crovatia, Zenta. Kjo nga njëra anë kufizohet me Hungarezët, nga tjetra me grekët, nga tjetra në të vërtetë me Dalmatinët, me Shqiptarët dhe me Blachët [sllovenët]. Dhe përmbi të gjitha, krahas këtyre njerëzve, mbretëria e madhe dhe jo kompakte e grekëve.

(Pjesa III që përshkruan ato rrugë që duhet të zgjedhësh prej atje për tek mbreti më i nevojshëm)

Tjetri do të mund të kishte përparuar përmes Brundusium (Brindizit) qytetit të Apulies, dhe prej atje të kalonte përmes krahut të një deti, gjë që zgjat [rreth] 150 milje në Durrës, i cili është qytet i zotit princit të Tarentit, dhe prej atje për Shqipëri [Albani] (ku njerëzit janë të bindur dhe të devotshëm ndaj kishës romane), prej aty përmes Blaquiam dhe më së fundi duke vazhduar në Selanik. Nga ana tjetër mund të progresohet nëpërmjet Ydrontum i cili është po ashtu qytet i Apulias dhe që aty nëpërmjet ishullit të Korfuzit, i cili është gjithashtu pronë e zotit  princit të Tarentit, për të ardhur në Despotat.

Çfarë duhet të them për mbretin e Rassia-s, sepse me ligj ai nuk ka as vend në këtë mbretëri dhe as shtëpi, përkundrazi faji i rëndë i shënjuar me pabesinë, tradhtinë, dhe tiraninë parashikon edhe përçmimin dhe zinxhiri i sakrilegjeve shtrihet që nga paraardhësit e tij deri tek ai vetë, dhe rritet nga e keqja në më të keqen, vazhdon në të, dhe ekzaltohet. 

Me qëllim që kjo të sqarohet më mirë, duhet ditur, që një herë ishte një mbret i Rassia-s, i quajtur Stefan, dhe që kishte dy djem, njërin nga të cilët e quanin Stefan dhe tjetrin Urosh. Pas vdekjes së mbretit Stefan, babait të tyre, Uroshi ngrihet kundër Stefanit të bërë tashmë mbret. Stefani e mposhti atë duke e luftuar. Megjithatë, për shkak të keqardhjes së gjakut të vëllait, ai e pranoi atë dhe e drejtoi mbretërinë vullnetarisht bashkë me të. Stefani mori për grua vajzën e mbretit të Hungarisë, të quajtur Katerina, motrën e të ndjerës zonjës Maria, mbretëreshës së Sicilisë dhe Hungarisë, e cila ishte nëna e kujtimeve të mira e zonjës nënës suaj (d.m.th. e Filipit VI, mbretit të Francës). Me këtë zonjën Katerinë, Stefani bëri një djalë, i cili u quajt Vlastislaus. 

Me vdekjen e tij, ai la të birin, Vladislaus-in, si mbret dhe trashëgimtar të asaj pjese të mbretërisë, të cilën e kishte mbajtur për vete, megjithatë refuzoi me kushtin që Uroshi të pranonte vasalitetin nga Vladislaus për të mbajtur pjesën e mbetur të mbretërisë. Por Uroshi, pas vdekjes së të quajturit Stefan, u ngrit kundër Vlastislaus-it, nipit dhe zotërisë së tij, i rrëmbeu dhe e largoi me dhunë nga e gjithë mbretëria e tij, e mbylli në burg, nga ku Uroshi nuk mundi të lirohej sa qe gjallë. Uroshi në fakt, pranoi si grua zonjën Elizabetë, motrën e zonjës, gjyshes tuaj (d.m.th. të Filipit VI). Ky u nda, sa ishte gjallë mori për grua, vajzën e perandorit të atëhershëm të grekëve, d.m.th. motrën e atij që tani është perandor. Nga gratë e tij, ai nuk pati asnjë djalë, por me konkubinat e ndryshme, bëri dy djem, njëri ishte Konstantini, dhe tjetrin e quajti Stefan. Ky ishte babai i atij që tani e ka mbretërinë e Rassia-s nën pushtetin e tij. 

Përshkrime të hollësishme për princat dhe popullin sllav

Ky Stefani u ngrit kundër të atit Urosh, dhe u përpoq disa herë që t’i merrte atij jetën dhe mbretërinë. Më në fund i kapur nga babai i tij, u dërgua për t’iu nxjerrë sytë, dhe u përzu në ekzil, në Konstantinopojë, bashkë me dy djemtë. Meqë xhelati ishte i korruptuar me para, dhe nuk e fiksoi heshtën drejt e në beben e syrit, ashtu siç ishte urdhëruar nga babai, ai mundi të shikonte pak edhe pse jo plotësisht me anën e ilaçeve të vëna tek sytë. Megjithatë, përsa kohë që babai i tij jetonte, ai donte që të ishte kaq e fshehtë, saqë birin e vet, (sepse ky e kishte kuptuar me mprehtësi fëminore) dëshiron ta mbyste me dorën e vet, nga frika se mos ai do t’ia tregonte sekretin dikujt tjetër. Kështu ai që kishte dashur të vriste babain, nuk mëshironte as djalin e vet. Më vonë babait, duke iu rritur mëshira për të, i erdhi keq për të verbërin, të cilin e thirri të kthehej pas shumë vitesh që kishte kaluar në mërgim. 

Pasi vdiq Uroshi, babai i tij, dhe pasi i bëri të njohur të gjithë mbretërisë me anë të letrave të shkruara me dorë, duke manifestuar dhe sqaruar, çfarë kishte parë, tërhoqi shumicën me vete, me anë të premtimeve dhe dhuratave dhe Vladislaun, trashëgimtarin e vërtetë të mbretit, tashmë të çliruar nga burgu, dhe të thirrur për të mbretëruar, e shfronësoi dhe e dëboi nga e mbretëria. Pastaj ai vuri në zinxhirët e burgut vëllain e tij të vetëm, të ashtuquajturin Konstantin, dhe e vrau atë duke e torturuar në mënyrë të padëgjuar: e detyroi të shtrihej mbi një dru dhe e vrau duke i ngulur gozhdë në duar, në këmbë dhe përmes trurit. Kështu ishte ajo pjellë gjarpëri, refuzonte dhe humbte respektin. 

Nëse dikush dëshiron të dëgjojë për atë që sundon në këtë mënyrë në Rassia, për djalin e atij të verbrit, sigurisht do të kuptojë që megjithëse ky është më i ri në trup dhe në moshë, i kalon dhe i kapërcen paraardhësit jo kryesisht në vullnet por në helmin të të këqijave të tij, të padëgjuara në vepra, sepse pikërisht babain e tij – për ta thënë më parë – bastardin, ilegjitimin, të lindurin poshtërsisht, mizorin, tiranin, bir-vrasësin, vëlla-vrasësin, dhe po të kishte mundur, madje edhe baba-vrasësin, e rrëmbeu, e burgosi, e shiti si skllav në burg, dhe e vrau më shumë se mizorisht. 

Shiko, Zoti im, Mbret, ata që përmendën më sipër, perandorin dhe mbretin, dhe shtëpinë e tyre, unë i  përshkruaj ashtu siç është konfirmuar në të gjithë Orientin dhe në pjesën më të madhe unë jam i ditur nga eksperienca e sigurt. Tani ai që shikon kujdesin e vëmendjes suaj, dhe mëson nëse është për t’u besuar premtimeve, betimeve, dhe besnikërisë së të tjerëve, të cilët kanë lindur si një brez pervers dhe bij të mosbesimit të një kombi të ulët, dhe të një trungu familjar të përçudnuar, që mendojnë keq për zotin, që nuk i binden kishës, që vrasin prindërit, nuk kursejnë bijtë dhe vrasin vëllezërit etj. 

Po kthehem tek mbretëria e Rashës, sa e lehtë do të ishte për t’u pushtuar.

Për të pushtuar mbretërinë e Rassës, do të ishte aq e lehtë, sa do të mjaftonte dëshira për ta pasur një veprim të tillë.

Ajo mbretëri ka pak, pothuajse asnjë vend të fortifikuar, por e tëra është me shtëpi fshati dhe kasolle, pa hendeqe mbrojtëse dhe brenda pa mure. Ndërtimet dhe godinat, si të mbretit ashtu edhe të fisnikëve të tjerë, janë prej kashte dhe prej druri. Atje nuk mund të shohësh as gjëkundi pallate ose shtëpi prej guri apo prej balte, veçse në qytetet bregdetare latine. Kjo mbretëri është e pasur në drithëra, verë, vaj, dhe në mish. Është e këndshme tek ujërat e rrjedhshëm të burimeve dhe të lumenjve, është e mbushur me pyje, kullota, male, fusha, dhe lugina; është e pasur me lloje të ndryshme kafshësh; dhe shkurt, gjithçka që rritet atje, është e zgjedhur dhe sidomos, në pjesën që gjendet në bregdet. Në atë mbretëri, tani janë në fakt, pesë miniera ari, dhe po kaq argjendi, në të cilat punojnë vazhdimisht minatorë. Përveç kësaj ka edhe miniera të përziera ari dhe argjendi, që janë zbuluar në shumë vende të ndryshme, dhe për më tepër, ka pyje të mëdha dhe të dendur. Kush, pra, do ta ketë këtë mbretëri, do të ketë një xhevahir të vërtetë, të çmuar për mot e jetë. 

Shqiptarët dhe latinët

Ajo që ndër të tjera e bën këtë mbretëri të lehtë për t’u pushtuar është që aty janë dy kombe: njëri janë Shqiptarët dhe tjetri Latinët, [me latinë Adam këtu kupton shqiptarët e besimit të krishterë] të cilët këmbëngulin të gjithë tek besimi, riti, dhe bindja e kishës romane. Dhe respektivisht ata kanë edhe kryeipeshkvë, ipeshkvë, dhe abatë, dhe fetarë dhe klerikë shekularë të një statusi dhe të një rangu më të ulët. Latinët kanë gjashtë qytete me ipeshkvët e tyre: i pari është Antivari (Tivari), kryeipeshkvi; pastaj Kataro (Kotorri), Dulcini (Ulqini), Suaci (Shasi), Scutari (Shkodra), dhe Drivasti (Drishti), në të cilët jetojnë vetëm Latinë; popullsia e tyre në të vërtetë, janë shqiptarët në të gjitha dioqezat jashtë mureve. Katër qytete janë shqiptare: Polati Major (Pulti i Madh), Polatum Minor (Pulti i Vogël), Sapa, dhe Albania (Kruja), të cilët bashkë me qytetet latine të lartpërmendura janë nën kryeipeshkvinë e Tivarit dhe juridikisht nën metropolinë e kishës së tij. Dhe megjithëse shqiptarët kanë një gjuhë krejt tjetër dhe të ndryshme nga latinët, kanë shkronjat latine në përdorim dhe në të gjithë librat e tyre. Pushteti i latinëve kufizohet pra vetëm me rrethin e qyteteve te tyre. Jashtë qyteteve të tyre, ata kanë prona vreshtash dhe fushash, megjithatë kanë kështjella dhe shtëpi fshati. Por shqiptarët, meqë janë kombi më i madh, mund të zotërojnë në fusha lufte më shumë se 15000 kalorës, për çdo aktivitet lufte, janë luftëtarë trima e të shkathët sipas dokeve dhe zakoneve të atdheut të tyre. Dhe meqenëse të sipërpërmendurit, si latinët ashtu edhe shqiptarët, janë të shtypur nën zgjedhën e padurueshme dhe të rëndë të skllavërisë së atij sundimi të urryer dhe ç’njerëzor sllav: populli i shtrydhur, kleri i larguar nga pozicioni i tij dhe i poshtëruar, ipeshkvët dhe abatët shpesh të burgosur, fisnikët të zhveshur nga trashëgimia dhe të kapur rob, kishat, si ato ipeshkvnore ashtu edhe të tjerat të plaçkitura dhe pa të drejta, manastiret të rrënuara dhe të shkatërruara; të gjithë ose secili prej tyre do të donte të zhyste duart në gjakun e sllavëve të sipërpërmendur, po të shikonte të shfaqej tek ata një princ francez, të cilin do ta bënin komandant në luftë kundër kriminelëve të sipërpërmendur sllavë, armiqve të të vërtetës dhe të besimit tonë. Me të lartpërmendurit shqiptarë dhe latinë, 1000 kalorës francezë dhe 5000 ose 6000 këmbësorë, pa dyshim që do ta pushtonin me lehtësi tërë këtë mbretëri.”