---

Tregim

Sami Milloshi

Është një shtëpi atje tek ajo kodra me ullishte që ka dy të verbër. Dua ta tregoj atë histori, por sa herë bëj ta shkruaj ,fillon të bjerë shi litar. Dhe shiu ma zhgërryen dorëshkrimin. Më futet në mish dhe më duket se do të më hajë të gjallë edhe mua. Më kap tmerri sikur edhe unë do të verbohem. I zoti i shtëpisë i kishte sytë pishë.Por ia morën sytë . Nuk u mor vesh kurrë kush qe ai që ia mori. Po sigurisht ishte dikush që ndoshta rron diku. Unë nuk isha aty ta shihja se si. Unë vetëm e pashë vonë ,fare vonë ,se si dy sy të mëdhenj burri u shndërruan në dy zgafella gri ku nuk shihej asnjë gjurmë jete. Por jeta vazhdonte. Zonja e tij e merrte burrin për krahu dhe e nxirrte tek kafja. I rregullonte karriken të ulej. I bënte për të ngrënë . I lante teshat e trupit dhe e shetiste mbasditeve ndanë ullinjve që t’i çmpiheshin këmbët… Zonja nuk di të ankohet. Zonja bën tre punë : punën për bukën në tryezë, rritjen e djalit dhe kujdesin për burrin e verbër . Kurrkush nuk ia degjoi një ankim. Kurrkush,as muret e shtëpisë… Pastaj ndodhi që u verbua edhe djali. Ky ia nxorri sytë vetes. Se ashtu e detyroi sëmundja. Ndoshta edhe verbimi i babait, a ndoshta të dyja bashkë … Zonjës iu bënë katër sy të verbër në shtëpi.Dy të burrit dhe dy të djalit. Por, zonja nuk u ankua përsëri .I mori dy të verbërit për krahu dhe i çoi te kafja. U rregulloi karriket të uleshin.Dhe përsëri e përsëri u gatoi për të ngrënë , i lau dhe u ndërroi teshat. Dhe me të dy për krahu i nxorri në shetitje të çmpinin këmbët në rrugën e ullinjve… Kur kalon zonja me dy të verbërit në krah, rrugës së ullinjve i bie një pah i fuqishëm drite , a thua se vetë Dielli është ulur këmbëkryq. Njerëzit kthejnë kokën në shenjë nderimi. Askush nuk e thotë një gjysmë fjalë . Por, duket që ndalin çapin të shohin atë grua… Nuk më le shiu ta çoj gjer në fund këtë histori .Sa herë nis ta shkruaj shiu ma zhgërryen dorëshkrimin .Më vjen një mjegull para syve, që ,larg qoftë o Zot,më bëhet sikur edhe mua do të ma marrë shikimin. Po pastaj , pastaj,kush do të dëshmojë për shtëpinë e të verbërve?!

TEATRI DANTEAN 

Poezi nga Agim Desku

TEATRI DANTEAN 

Kisha dëshirë t’i ngjaja çlirmtares së atdheut

Të secilit brez dhe secilës betejë të tokëjonës

Ndoshta isha bërë edhe unë hero i ditëve t’para 

Jo të mbes peng i të vetmes fjalë që dhemb 

Kisha dhënë çdo gjë nga e vërteta e hidhur

Për t’i  thënë diellit  edhe unë u bëra flakë

Të njëjtë e kemi dritën që i falim njerëzimit

Edhe plagët i kemi mijëra vjeçare të vjetra 

Pranë sysh na flasin pikturat e Ekzodit

Lotët që kurrë nuk arrita t’ia fshijë nënlokës

Dhe Ti u riktheve në trëndafil të çames sime

Për ta vetëdijësue botën se mrekullia ekziston 

Ashtu siç jetoj unë për të bukurën e shenjtë

Në engjëll fluturove të vie edhe  para fluturave

Teatrin dantean e munde këtë të keqe t’fisit tim

Mua m’i ringjalle ëndrrat për me jetua i lirë 

Dëshira për t`u bërë kalorës venedikian erdhi

Kur çlirimtarët na zgjuan nga ky ferr i zi

Për pak mbetëm peng i ëndrrave që s’kthejnë

Tani jetoj i lirë së bashku më engjëjt e poetit. 

LOJË SHAHU

Çfarë i kërkuan mbretëreshës Teutë në lojën e shahut

Të shndërrohet në heroinë të betejave për tokën e shejtë 

E kam vështirë të luaj pa ushtarë të saj nëpër metropolet evropiane

Nuk fitohen betejat vetëm me fronin e mbretit

Gjashtëmbëdhjetë shekuj para Krishti ka fillua loja ime

Në mbretërinë pellazge të Tanagrës të gjithë flisnin shqip

E lexova Homerin kur shëtiste i lirë në dritën e fenerit rrugëve të Athinës

Me flakën e dritës pellazge shënoj Iliadën dhe Odiseon

Tragjedi shekspiriane po luhen edhe sot në tavolinën e lojës se shahut

Ma kërkojnë që toka ime prapë të mbetët edhe pa Zotin tim

Sepse ne që nuk kemi mbret nuk i dimë rregullat e lojës së shahut

Tradhtitë e zunë ngushtë fisin tim dhe të Gjergjit

E di që jemi të vonuar në beteja edhe në lojën e shahut

Këmbëkryq kaluam kohën pa pasur guxim të jemi arti vetë

Kështu as Zoti nuk na ka dashur sepse ai e do vetëm të guximshmin

Ende jetës si duket i falemi ëndrrat që vrasin të bukurën e detit

Kur do ta zëmë kohën e lojës së betejave për dritën e diellit

Nëse piktorët ende pikturojnë fytyrat korbiane

Si do të na fal atdheu kur rapsodët këndojnë tradhtitë 

Nëpër legjenda nuk jetohet i lirë pa fitoret e lojës së shahut.

DERI NË PIKËN E FUNDIT

-Sërish Fishtiane 

-Do i pyes hyjnitë pse njeriu ka urrejtje për njeriun 

Deri në pikën e fundit dua me u bërë valë deti

Asnjë këngë e qyqes të mos këndoj sërish këtej

Dallgë bëhem veç njeri dy fytyrësh mos me pa

Të tillët s’na kanë lënë të ecim bashkë me botën 

Nuk është vonë me thënë s’dojmë më përralla

Si ato të pesë shekujve që na kanë lënë në ferr

Apo edhe fjalët e mbrama kur i themi për të parat

Për njëri-tjetrin flasim zi e ma zi si të ishte armik 

Deri në pikën e fundit jemi mbushur mëkate

Djajtë më s’janë djajë kur i sheh fytyrave të njeriut

Dhe njëri nga ne sërish u bë demon a perandor

Dikur të flisnin pas shpine e sot të dalin përballë 

E vërteta që dhemb më nuk i ngjanë as përrallës

Më besoni më rjedhin lotët për të madhin Fishtë

Pse nuk e jetoj kohën time të ferrit a të lirisë

Më i pa se si ende jetojnë fytyra tradhëtarësh

Udhët u çelēn tani jeto me çmendurinë e djallit

Antartiku do të shkrihet thonë metereologët

S’kam kujt t’i them më Atlandtida ime

Duhet më u mësua të dashuroj verbërisht 

Të jetoj si në kohën e gurit pa ditë me urrejtë

Njëqind vjet më ecën rreth botës pa u ndalë

Mjafton me e gjetë fjalën që t’i shëron dhembjet 

Të jetoj mes njerëzve me fytyrë njeriu a engjëlli. 

THEMBËRA E AKILIT

A po e shfletoj historinë

Larg

e shfletoj historinë

Pluhurin çdo ditë ia fshi

Kam frikë

nëse s’di ta ruaj

Të ma vërshoj

ndonjë lum i huaj

Këmbëkryq

i rri historisë sime

E përqafoj

dhe e puthi n’ballë

Krenohem për betejat

që na i ka falë

Duke shërua plagë

deri këtu kemi ardhë

Pa i harrua betejat

e shekujve të Gjergjit

Që emrin tim

ta thërras të lirë

Agim

Më duhet ta mbaj

besën e Konstadinit

Ta shoh

a është gjallë

Apo rron veç thembra e Akilit.

ITAKA

Nëse sërish i duhemi fjalës së artë

Para syve të agimit të jemi të zgjuar

Me diellin do t’i pëlcasim zotnat 

E marrë është Itaka pse u bë tokë e huaj

Nuk vdiçëm edhe kur e vërbuan Homerin

Gjallë na mbajti flaka e qiriut të Naimit

Asnjë fuqi djajësh nuk na mundën

Pse patëm besë e fe edhe para Krishti

Dhe një atdhe ku zot e mbret ishim vet

Asgjë e bukur nuk i përngjanë fatziut

Kur fytyrën e barazon më të tradhtarit

E na iku Itaka deri sa lindën luftëtarët

S’është vonë t’i mundim këta bij zagarësh

Legjendat e thonë sa herë na ikën zotnat

Dhe ç’na vrau krenaria kur ishim vetë diell

U lamë në detin e plagëve të Gjergj Elez Alisë

Det kryqëzimi i shpatave për çdo bajloz

Do të ju rrëfej brezave Lulin e Migjenit

Krenarinë e vdekjes burrërisht për Doruntinën

Kam besim në ngrohtësinë e diellit

Të eci i lirë Rrugës së Kombit tim.

Ç’MË MUNGON SOT ( Përmet)

Në Ditēn e Poezisë çfarë më mungon 

Më mungon fytyra e dashur e nënës

Sytë e saj të ëmbël si gjuhë shqiponje

Kur u nisa udhëtimit të gjatë për mërgim

Ah ç’më thoshte udha e mbarë o biri im 

Dhe mua lotët mu bënë lum e det i jetës

Sot në këtë ditë të shenjtë të poezisë sime

Jetoj me kujtimet që ma ngacmojnë muzën

Herë më shndërrojnë në flutur e në Promethe 

Në ca kujtime jetoj mbretërisht si hero

Në disa dëshiroj ta rikthej kohën nga fillimi

Në Kullën e Oso Kukës ku u ndjeva pak burrë

Tutje në Tivar u masakruan 4500 plisbardhë 

Vallë të lindim popull tjetër a si jemi shqiptarë 

Ç’më duhet jeta po nuk e shkruaj historinë

Të Marie Shllakut e Shotë Galicës në heroinë

Zjarret e Prekazit çdo ditë bën meteorē 

Pa e harrua artin e shpatës së Gjergjit

Nuk i harroj fytyrat tradhtare të ashtit tim

Sa më bënë të dashur në miqësinë e qenve

Pafajësisht tokën e rëndojnë këmbët e ndyera 

Ngado që udhëtoj ngritëm t’i takoj yjet

Si mos ta pikturoj buzëqeshjet e Ernës

Vetmia e detit më fundos çdo çast nën Titanik

Nëse se rikujtoj zërin kur më thirrnin Agim 

A ka acar apo ka flakë Ana tjetër e diellit 

Në çdo Ditë të Poezisë dua ta kem afër syve

Çlirimtar më duhet të  bëhem njëherë gotës

Për pafajësinë time i mbetët mëkati botës. 

PSE S’KA NJË VARR PËR MUA

( Tragjedisë së Tivarit ) 

Eca 

Kolonës së vdekjes

Pafajësisht 

Ndalova në tokën mëmē

Për një çast mbretëroi stuhi

Më s’pash diell as hënë 

Ah, çfarë ishte kjo tokë

Fare pa liri 

Ecnim drejt një fundi

Të pafund 

Drita askund nuk shihet

Veç plumbat vrasës fluturojnë

Zotnat kanë frikë nga sytë e mi

Nuk udhëtojmë në të njëjtin drejtim

Kot i bërtas diellit

Puthjet ia fala Drinit 

Le t’i marrin zogjtë shtegtarë

Të pushojnë në lumin e dëshirave 

Lexoj ditarin e ditës

Askund s’shkruan për vdekjen

Në Tivar vdekja më pret

Nëse mbetëm gjallë nëpër tokën mëmë 

Udhëtojmë pa buzëqeshje

Për t’u takua me larinë

A udhëtohet pa dashuri

Pa dritën e syve të mi 

Pa këngë të zogjve

Pa faculetën e çlirimtares në xhep 

Eca me shpirtin e Adamit

E kujtova shpatën e Gjergjit

E mendova rrugës të pi gji zanash

Ndoshta të rikthehem në Promethe 

Por u gjenda pranë detit i palarë

Përballë bajlozve të tij 

Ah ta kisha një lapidar

T’i shkruaj emrat tonë

Mbi 4500 shqiptarë në Tivar

Pushojmë pa liri e diell

Në tokën e diellit. 

U RRITA NË YLLIN E DAVIDIT 

Ç’mu bë dritë Nata e Abrahamit

Kur tokën e shkela me këmbët e engjëjve

Në ëndërr e kisha lënë takimin me Ernen

Nëna ia kishte pikturua djepit Yllin e Davidit 

Sytë m’u çelën kur thitha gji zanash

Në lot gëzimi më pagëzuan Agim

Fytas me ferrin i kujtova shekujt e mallkimit

Mbi kokë më shkëlqente drita e diellit 

Perandorët u sjellën e ç’mu pështjellën pranë

Vendosën rregull se janë të pamposhturit

Orët e liga çdo çast i mbretëronin heshtjet

S’e besoja takimin e perëndive që s’ekzistonte 

Nuk e di si më erdhi tē bëhem çlirimtar

Tani kur perandorët e thyen qafën në ikje

I kujtoj fytyrat e engjëjve që ma sjellin nënën

Pranë portës së hapur më ndezet drita e jetës 

Heronjtë a ka kush t’i mbron nga syri i keq

A janë ngrohur në Natën e Zjarreve prekaziane

Cilët perandorë i zhdukën nga faqja e dheut

Nëse sërish lindin heronj 

Këtë tokë e rritin engjëjt e ozonit

E mbrojnë çlirimtarët me zemër

E bëjnë të lumtur buzëqeshjet e nënave

I falin dashuri veç heroinat e lirisë.

NË DITËLINDJEN E LULEVE 

– Lutem për shi

Sot ju kërkoj luleve të Kopshtit të Edenit

Të ndalojnë për një ditë dhembjen e plagëve të jetës

Fali edhe flakë po deshe nga dita më e bukur që ke

Sot ke ditëlindjen dielli im më shkronja ari të 19 gushtit

Mjaft acar dhe plagë ka toka e urryer nga demonët

Më sjell pak shi për lulet e thara

Së jam në luftë me bajlozët e stuhive

Sot s’dua të vdes nga mërzia e betejave të humbura

Dua të ndaloj për një çast e të ngriti gotën bashkë më yjet

E dinë sytë e mi ku je diell

Më lart se vet hyjnitë që gëzojnë për një çast jetën e bukur

Sot dua të ngriti gotën për dashuritë e popullit tim të shenjtë

Nuk dua të vdes nga flaka e zjarrit tënd o dielli im

E di se njëri nga ne e mbanë fjalën më mirë

Edhe kur vijnë dimrat e acartë 

Ti më ngroh më shumë së tërë jeta ime

Edhe unë mbijetoj kur ferret e jetës më prangosin

Sa bukur të festoj sot në ditëlindjen tënde dielli im

Dua për një çast të pi deri sa të bëhem gotë e thyer venedikiane

Edhe kështu jam i dehur pa ngrohtësinë tënde o diell

Më lejo të rri me kujtimet që herë më rikthejnë në jetë

Besoje fytyrën time të buzëqeshur më mirë se vet hëna

Sot e ndalova edhe vargun mos të shpërthen kur kujtoj demonët vrastarë

Dua të jem vetëm luftëtar i trëndafilave të tokës se shenjtë 

Lutem që të bie shi për secilën lule të Kopshtit të Edenit o diell.

POEZIA IME

Poezi sa herë të shkruaj ,mbështjell të kam në emrin tim

Secilën plagë ti ma shëron edhe atëherë kur jam buzë vdekjes,

edhe kur qeshi edhe kur qajë.

Poezi je mikja ime edhe kur nuk më flet .

Unë të flas, e di ku je, në cilin vullkan shpërthen.

Eh, sa bukur më rri vargut tim, kur më krisën shpirti 

Aty më je mbretëreshë.

Vetëm e imja je

Askujt nuk ia falë emrin tënd

As për një jetë a botë të tërë hyjnore.

Pezi është edhe emri yt mike që me ty ndaj 

Ma të bukurën e yjeve.

Ëndrrat nuk më zhduken kurrë nga fjalët e tua 

Si zë zane.

Sa bukur ma sjell botën e buzëqeshjes

Fatin e ndajë me ty Tanagra ime

Me mijëra kilometra udhëtime e kujtime.

Ti rri si i vetmi varg shqip, e vetmja rreze drite

 Ikim bashkë me kujtimet diku ku ti e zë diellin

 Nën hijen e fjalëve dhe ëndrrave tua shkruajmë

 Për ty poezia ime njëmijë e një kujtime.

Eci poezi përkrah lirisë së bashku në një cak

Të pangopur nga dashuria për vargun që më sjell

Dolli vere e jete që më mësove çfarë është dashuria e mikes.

Eh, nuk ndalem në asnjë cep bote deri tek yjet të takoj

Se si ndritë si kandil shpirti dhe tek hëna 

Si më bëhesh buzëqeshje lumturie, pranverë kujtimesh.

Po, me ty poezi u shndërrova në lule pranvere

Në aromë të fisit tim shqip,në të Bukurën e Dheut.

PRIMO SHLLAKU/

Kur erdhi për publikun shqiptar Zef Zorba, në atë fillim të vjetëve ’90, askush nuk e njifte këtë njeri. Shkodranët e njifnin për fytyrë si bashkëqytetar, disa ma të vjetër e njifnin që kishte qenë familje tregtarësh e njerëzish të leçitun. Zefin e mbanin mend që në fillimet “kur kishte hy partia” (ky ishte termi i rëndomtë historik që shenonte ardhjen e eksperimentit komunist ndër ne); ishte marrë me punë kulture e me teatër e mandej, Zefi ishte kthye në hije në qytetin e vet. Kishte krijue familje dhe punonte diku llogaritar në nji punishte tullash me teknologji mesjetare. Ishte burrë i gjatë, me kostum shik, këmishën e bardhë e kravatat e lidhuna me nyje të vogël. Mbante syze të errta dhe ecte gjithnji me hap të qetë si njeri i nisun për askund. Përshëndeste rrallëherë dhe ndalohej edhe ma rrallë. Jepte përshtypjen e nji njeriu të izoluem, introvers dhe që u rrinte larg dritave dhe kontakteve. Qyteti i tij ishte qytet gazmor, gazmor deri në guinplenizëm. Ai qytet kishte pësue tragjedinë e kryepremjes dhe, megjithatë, kishte vendosë me mbajtë me gazmore e me humor pjesën tjetër të kombit, tue tregue sesa larg ishte shpirtit tragjik dhe zisë permanente. Me shtatin e naltë që dukej se e bezdiste, dhe me gungën e lehtë në shpinë, hapin e ngathët e ritmik e figurën përjetësisht të ngrysun, Zorba dukej se nuk ishte i racës së komikëve që kaq e rëndomtë ishte në qytetin e tij të lindjes. Dhe libri i tij “Buzë të ngrira në gaz” erdhi për ta përforcue këtë të vërtetë.

Asokohe në Shkodër askush nuk dinte se në heshtje të plotë dhe, bile, në konspiracionin ma të plotë, shkruhej gjithsesi nji letërsi. Asnjeni nuk e dinte se tjetri shkruente dhe secilin prej tyne e nanuriste nji ndjenjë vezulluese egoizmi se ishte ai vetëm që shkruente ksisoj. Këtë ndjenjë e rriste përbind edhe ideja e terrorit të sprovuem mbi krena të sa e sa njerëzve që, ndër të tjera, u ishin gjetë edhe shkrime dhe gjyqtarët ia kishin shtue dënimit edhe fajin për shkak të ndonji shkrimi a vjershe që nuk kishte qenë fort e kjartë ose fort optimiste. Kështu që na të gjithë e dinim se me shkrue për vete ishte e kundërligjshme dhe se, po të binin ata shkrime, në dorë të pahirtë, belá e madhe e gjente autorin.

Stefan Çapalikut, mik personal dhe komshi i familjes Zorba, fill mbas 1990-s i ranë në dorë – me gjasë prej vetë autorit – poezitë e tij dhe ai u entuziazmue pa masë. Mori përsipër botimin, i kuroi dhe i pajisi edhe me ndonji shenim, me parathanie e të dhana biografike rreth autorit, i cili shkoi i plasun (them unë, ai thotë ndryshe) pa e pa librin e vet të parë dhe të vetëm. Ardhja e Z. Zorbës në fushën njingjyrshe të letrave shqiptare prej vetiu shkaktoi bujë. Mbas tij dhe rreth e qark tij nxorën krye dhe panë dritën e botimit edhe libra të tjerë autorësh të panjoftun – të gjithë përmbi 40-vjeçarë e pa rini botuese – me tituj të çuditshëm e atipikë, gjithsesi sugjerues dhe spiritualisht të ngarkuem. Bashkë me Zorbën u botuen poezi të Sandër Gerës nën titullin mistik “Via lucis” (“Udha e dritës”), nji vëllim me poezi i A. Çefës me titull “Dritarja e një klithme”. Për nji kohë të gjatë qarkulluen dorë më dorë poezi të Ernest Përdodës, kurse Muhamet Ademi i botoi shum ma vonë dhe tashti po përgatitet nji vëllim rreth 300 faqesh me poezinë e tij integrale. Autori i këtij punimi arriti vetëm në vjetin 1994 me botue nji tufë prej njiqind poemash nën titullin “Lule nate”.

Siç shifet, mbas liberalizimit të jetës shpirtnore dhe ndryshimit të regjimit, erdhi në evidencë pothuejse e kujdesun prej nji brezi tjetër e gjithë letërsia klandestine ose “e nëndheshme”, siç e ka quejtë me të drejtë Visar Zhiti. Kësaj poezie i binte me qenë motra ilegale e RS-së, por motër vetëm sa i përket bashkëkohësisë së krijimit, por jo e asnji të dhane tjetër që kishte lidhje me formën e mesazhet e saj.

Dalja e kësaj lloj letërsie dhe buja që bani ajo si letërsi “subversive”, por sigurisht kualitative i tronditi themelet e RS-së, i cili, masëpari, kishte pësue humbjen e humnerët të lexuesit. Tashti autorët e saj ngadalë po humbnin edhe alibinë e mosrezistimit të tundimit me pasë lexues. Po në këtë pellg kohe ishte nisë – ngadalë, por sigurt – e po vinte Martin Camaj, me nji vepër kolosale e të panjoftun që, për disa, u quejt si autor i “shkollës shkodrane”, kurse për disa të tjerë si autor diaspore. Me gjithë respektin që kam a priori për mbajtësit e këtyne mendimeve, mund të them se që të dyja palët kanë nji qëndrim përbuzës për këtë letërsi dhe bajnë përpjekje jo të padukshme për ta minimizue. Shkaqet janë përshkrue prej meje në studimin tim për Camajn “Nji Uliks që s’mbrriti kurr në Itakë”. Por nji ndër ta dhe, ndoshta, ma i madhi e, ndoshta, ma djegësi, ka qenë se këta autorë shkruen përgjithësisht në gegnisht, vazhduen traditën e qytetit të vet e të krejt letërsisë së madhe shqiptare para eksperimentit të letërsisë skorbutike të RS-së.

Me thanë të drejtën, asht shum e vështirë me grupue poezitë e Zorbës në tufa që kanë të përbashkëta tematikën. Vjershat e tij, në përgjithësi, janë kaq heterogjene e kaq të shkapërderdhuna tematikisht, sa edhe nji zelltar i vemendshëm nuk mundet me ba bashkë ma tepër se dy. Ky fakt ka spjegimin e vet dhe këtu asht vendi që të spjegohet. Simbas datave që ka mujtë me vu, simbas deklaratave të veta e, në fund, simbas kujtimeve e reminishencave të të bijave, Zorba e shkroi këtë libër që, në ma pak se 180 faqe, për saktësi, përmban rrumbullak 67 poezi. Vetë Zorba na deklaron se në këtë vëllim poemash “është shtrydhë e koncentruar një periudhë katërdhjetëvjeçare”. Mendoj se rreshtimi i poezive të tij ka qenë ma së forti i rendit kronologjik. Edhe pse autori ynë nuk e ka pasë vijë pune vumjen e nji date pranë çdo poeme të vetën, mendoj se ato poezi janë rreshtue simbas nji rendi kronologjik, pra, simbas radhës së krijimit. Ndër to, ato ma të hershmet, shofim përshtypje shum të gjalla nga jeta në burg. Por nuk jemi të sigurtë, nëse poeti i ka shkrue në burg dhe, me lirimin prej andej, t’i ketë marrë msheftas me vete, si puna e Arshi Pipës. Motivet e burgut enden kudo në poezitë e para, fryma e lodhjes dhe e traumës – e poshtnimi, me siguri. Por kemi ma vonë nji metamorfozë të hollë të kësaj ndjesie që do të transformohet deri në të paidentifikueshmen.

Pse kjo te Zorba? Efekt shlyes i kohës apo diçka tjetër? Si me thanë, estetika e tij e distilimit të naltë deri në të panjoftshme e produktit artistik me hipostazën e vet faktike?

 Ndihet vërtet nji shije e stërhollueme e së tërthortës në kuptimin që merr kjo fjalë në teknologjinë e transformimit artistik të përjetimeve në landë të kulluet poetike. Por ai ka shum shkaqe që përpunon të tërthortën dhe distilimin. Këta shkaqe janë harmonikë, sepse ekzaltojnë artin dhe njikohësisht e ruejnë edhe autorin prej nji tjetër fatkeqësie. Kështu, të paktën, mendon ai, mbasi ia ka hy kësaj pune, dhe ka vendosë me i pa tue u rritë fletët e poezive dhe të shkrimeve që përherë e ma shum e rrisin rrezikun “me hjedhë në erë” autorin e tyne.

Megjithatë, due të them se periudha e parë asht e nji “esencialiteti” dëshmues dhe filtrat e artit i kanë kalue mjaft imazhe reale dhe konstatime shqisore. Ajo që ma vonë do të kontribuojë në shkrimjen e dhimbjes fizike dhe sublimimin e saj në ankth mendor, kuptohet, do të paraqitet nën nji formë tjetër, ndoshta ma precioze e aristokratike.

Pra, të mendosh se mbrenda 40 vjetësh Zorba ka prodhue, simbas vetë gjykimit përzgjedhës autorial, vetëm 67 poema, domethanë, as ma pak, as ma shum se luksi i nji frekuence prej ma pak se dy vjershash në vjetë. Si homolog i tij në rreshkun e poezisë, unë e kam dijeninë se poezia asht send i naltë cilësor, por sado cilësore që të jetë, por sado cilësore qoftë, ajo ekziston edhe si sasi. Por kjo nuk don me thanë se mungesa e sasisë e prish ose e komprometon cilësinë, por ky shpërpjestim sasi-cilësi asht pasqyrë e nji dukunie tjetër që do spjegim dhe mund të japë spjegim.

A ishte Zef Zorba poet? Po e rrezikoj këtë pyetje me ndërgjegje të plotë. Po ta krahasojmë këtë poet me homologët e tij jashtë e mbrendë historisë sonë letrare, shum shpejt do të shofim se poetët, të mëdhej e të vegjël, kanë lanë mbas me mija vargje, të botueme ose jo, me dhjeta libra, të botuem ose jo. Poezia për ta ishte nji aktivitet i përditshëm, nji pasion djegashpirt, nji sekrecion madhor i mendjes e shpirtit e mbrenda ktij produkti, flente e vezullonte bërthama e tyne antologjike, e cila, ma vonë, mund të botohej edhe si ekstrakt i përzgjedhun, me faqe pak e me artikuj pak. Por korpusi ishte korpus, voluminoz e shterues, tematik, i ndjeshëm dhe përcjellës ndaj krajatave historike. Veprat e poetëve dhe prozatorëve pjellorë janë si puna e portokallit: nga jashtë japin idenë e së tanës, por mbrendë kanë ndamje e vija që të lejojnë ta zmontosh simbas lobeve e rriskave. Poeti ynë në fjalë asht monolitik gati, i pandashëm dhe i paklasifikueshëm. Studiuesi kosovar Sabri Hamiti asht i pari që e ka marrë në dorë seriozisht Zorbën – dhe ka meritë për këtë, sepse e shef si modernist ose si vijues të modernisë mbas Migjenit e Lasgushit. Edhe ai e ka të vështirë nji klasifikim tematik a përmbajtësor. I përmbahet klasifikimit të vetë autorit në “pasqyrën e landës”, i cili, simbas mendimit tim, përveç poetikës së naltë nuk na ndihmon shum në gjetjen e perdeve të mbrendshme të veprës. Pra, as të gjejmë kryesubstancat e nji lande poetike të mbajtun nëpër duer për katër dekada, as edhe për të hetue fazat e zhvillimet e mbrendshme të poetit si krijimtar.

Te “Fugat e fundit” dhe “Mbresat e rrugëve”, Zorba ka nji zgjim estetik ma tepër. Tue qenë muzika arti ma i kulluet dhe  ma intuitiv, autori tenton martesën e fjalës si tingull me tingullin si intuitë. Dhe këtu jemi plotësisht në terren kroçean. Përpjekja kishte me qenë që fjala të kthehej në intuitë dhe mesazhi të fitonte edhe njiherë aq fluiditet dhe palandësi. Në këta dy grupe poezish, që vetë autori i pati grumbullue në nji përpjekje estetikisht aristokratike për t’ua evadue mesazhin prej detyrimit semantik kah nji fushë e re përmbajtje, ku sugjestioni i gjanë autorizon leximin krijues dhe zgjon edhe te lexuesi përveçmëninë (singularitetin), lançimi i poezisë drejt fushash limitrofe asht i pashembullt në letrat tona. Nji eksperiment kaq i guximshëm dhe impenjativ, por edhe nji sfidë për artin e vetë autorit ku remarket, treguesit e ritmit e të shpirtit të partiturës dalin në krye si tituj poezish. Sido që të jetë, të paktën ky ka qenë dhe mbetet kulmi i abstraksionit. Njoftës i mirë i muzikës klasike, si edhe i poezisë së mirë botnore të gjysmës së parë të shekullit XX, Zorba ndërmerr nji nismë estetike të pashoqe, po të kem parasysh gjuhën e vogël dhe traditën patrioto-këlthitëse të letërsisë sonë. Ai përpiqet ta ritmojë fjalën si imazh dhe ta veçojë semantikën në favor të ritmit, melosit dhe të lëvizjes. Sfida ka qenë e madhe, ideja mrekulluese, rezultati me risk, sepse landët estetikisht shpesh nuk ujdisin dhe harmonikat nuk gjenden aq lehtë e në qiell të hapët. Te “Fugat e fundit” gjykoj se vetëm dy poezi kanë prekë harmonikat dhe kanë mbërritë pikën e fuzionit sinestetik: njisia “Allegro” dhe “Allegro furioso”:

Përtërimjen ernat gjithnjë

çatrafillojnë

e shmangin çdo pikësynim

si dhe:

…e shpesh kam pa liqenin të shpupurishur:

kundër reve me shkreptina të dhunshme,

me kordha shkumësh të pareshtuna

………………………………………………………….

por shi vazhdoi me ra…

Këto përqasje fatlume na kujtojnë ma së forti ndonji Vivaldi, ose ndonji Grieg që patën bashkue imazhet e natyrës me onomatopetë muzikore, tue na sugjerue për vesh atë që shifet veç me sy.

Poezitë e tjera të këtij lloji e mbrenda këtij eksperimenti të hatashëm na paraqiten si ma pak tingëlluese e ma pak të arrituna. Ideja e Zorbës me futë në ta subjekte e personazhe e komprometon kalimin e imazhit në muzikë e anasjelltas. Ata janë elementë endemikë të letërsisë dhe nuk përkthehen në harmonika të displinave të tjera artistike.

 Tue ardhë prap te pyetja nëse ishte Zorba poet apo jo, unë do ta rishtroj edhe njiherë pyetjen në terma ma konkretë. Poet pak prodhimtar, por poet distilatesh të mrekullishme, Zef Zorba ishte shërbtor i poezisë, apo poezia ishte shërbtore e tij? Pa e mohue litotën poetike si volum, pa e vu në dyshim cilësinë e dukshme të Zorbës si gjuetar i poetikes dhe i sinestezisë, poeti ynë nuk ishte shërbtor i poezisë dhe i shkrimit. Poezia ishte shërbyesja e tij dhe ai e thërriste në çaste kulmore e udhëkryqore për t’i dhanë kuptim jetës së tij, për ta justifikue[1]. Por kjo nuk ka të bajë me përmbajtjen e veprës së tij, por me vetë autorin, me të cilin do të merremi në vazhdim.

Sidoqoftë, asht krejt e dukshme se poezia e tij ka nji lidhje të pazgjidhshme me jetën e autorit. Kur themi kështu, kemi parasysh se kjo poezi nuk mund të kuptohet pa hulumtue sadopak në jetën e tij, në formimin e rrethanat e jetës së tij prej të rrituni, në qëndrimet e tij të lira e të studiueme ndaj establishmentit politiko-kulturor që e shoqnoi gjatë gjithë harkut të tij jetësor. Aplikimi i teorive strukturaliste që shofin vetëm tekstin dhe e mbajnë për të vdekun autorin, nuk mund t’i zgjidhë disa probleme themelore të letërsisë sonë ma të re. Ngjizja e thellë e veprës me jetën e nji autori asht nji e dhanë universale dhe nji e vërtetë që fillon e bahet e neglizhueshme vetëm ndër vendet me kultura të stabilizueme prej shekujsh dhe që zhvillohen në normalitet e pa ngjarje penguese politike. Problemet e kësaj lidhje mbeten gati gjithherë probleme të lirisë së individit dhe arti ka qenë arena e pakontrollueshme, ku individë të veçantë kanë zhvillue seancat e shëndetshme të gjimnastikës së tyne shpirtnore në veglat e lirisë. Prandej na erdhi e natyrshme pyetja nëse Zorba ishte poet profesionist apo poet ekzistencial, tek i cili poezia ose edhe arti në përgjithësi janë fusha e afirmimit suprem të vetes në nji kontekst historik, ku politikat dhe praktikat e tyne e shpallin tinëzisht anmik individin dhe universin e tij.

Poezia e Zorbës dhe e poetëve të tjerë me rrugë të nëndheshme dëshmitarie e krijimtarie ka nji lidhje speciale me qenien dhe ekzistencën e tyne. Ata nuk qenë kurr pjellorë a “qumshtorë”. Ata jetuen pak dhe litota e tyne shkrimore e ka shkakun tek sa jetuen ata. Ata nuk kishin hapë “dyqan shkrimesh” (madje, ndryshe nga kolegu i tyne i ballit të zyrtares, Kadareja, ata mendonin se nuk ishte “Koha e shkrimeve”, por, përkundrazi, koha e heshtjes) dhe as e kishin idenë se po jetonin në “kohë shkrimesh”, që të shkruenin për me jetue. Jo, ata kishin bindjen po aq të plotë se kjo ishte kohë e heshtjes dëshmitare, ata krijonin dhe e vetmja pjesë reale, e ndjeme, e jetueme, e konfirmueme dhe verifikuese e jetës së tyne ishte krijimtaria. Pjesa tjetër ishte jetë e shkueme dam, sepse poeti, vetëm mbasi krijon, revoltohet. Poeti nuk revoltohet për instinkt, ai revoltohet për dinjitet. Zorba i përket kësaj së dytës.

Prej çastit që na mund të pranonim se poezia e Zorbës nuk asht produkt zanati, por shprehje e nji përpjekje titanike për me jetue, për me u ndie gjallë, nji pickim i fortë me dorë i vetvetes në nji prej vendeve ma delikate e të dhimbshme, ashtu siç i vjen me ba nji të smundi që mpimja e gjymtyrëve e tremb se mos po paralizohet, çdo qasje formaliste e strukturaliste do të na jepte nji pamje të marrët e të mangët të Z. Zorbës dhe të çetës së tij të “urithave”. Sepse në këtë rast poezia kthehet në fushën ku shfaqet liria e rreziku i individit – poeti, jeta dhe thalbi i njeriut me emnin “poet” përqendrohen tek ajo dhe AJO, e vetmja, mban dëshminë ekzistenciale të kalimit të tij mbi këtë tokë. Kjo poezi e ky lloj arti zhvillohen në kushte krejt të rralla e të veçanta. Ai zhvillohet pa e ditë se kah vjen dhe se kah shkon. Ky art ka, pra, nji qenie tmerrsisht biologjike dhe gratuite. Ai nuk vjen si fakt kulture, ai vjen si klithmë, si ndjenjë urie, si sekrecion i langut gastrik në mullzën e nji qenie që i ka ardhë prap vakti të ushqehet. Ai asht nji sinjal shum i kjartë i botës, njeni prej sinjaleve, por fati i tij nuk asht i sigurt, ai duhet të kalojë nëpër labirintet e “zinxhirit të ushqimit”, të luftës për ekzistencë, të eliminimit të ma të dobtëve. Fakti kulturor, shkrimi dhe ngarkesa e natyrshme njerëzore, për të cilën asht shpikë, nuk përshkohet nëpër rrugën e kullimit të vlerave, të njoftjes e studimit, të pritjes e të mirëpritjes. Jo, ai ka lé si zog trumcaku ose si breshkëz e vogël caretta caretta që, sapo fluturon prej çerdhes ose del prej furrikut prej rane të nxehtë deri te destinacioni i parë, fluturimi ose freskia e valës së detit, fillojnë ekspozimin e tyne real e të tmerrshëm me botën. Këto tri foshnje që e fillojnë jetën e tyne të patëkeq mbrenda sqepit të ndonji skifteri, të ndonji albatrosi ose të ndonji censori, janë qenie të natyrës. Edhe poeti në diktaturë e fillon jetën e vet si qenie e natyrës, që ka anmiqtë e vet për vdekje, anmiq të specializuem me asgjasue racën e tij dhe thalbin e tij. Këtu fillon edhe anomalia e fateve dhe destinacioneve në diktaturë, ku skualifikimi anulon hymjen në instrumentat që bajnë analiza kritike dhe aksiologjike. Ajo vendos nji regjim Darwin-ian edhe në fushën e brishtë të kulturës, nji gjueti shtrigash dhe nji sistem të imtë sitash ku qeniet e njoma, të sapolindunat, duhet të trajtohen me ligjet e të rritunve. Bile, ka nji diagonalitet palindromik që dënimi “me zhdukje” i kanoset veprës për shkak të autorit dhe autorit për shkak të veprës. Asgja nuk mund të teprojë në gostinë gopçe të skifterëve, zgalemëve dhe censorëve. Diktatura sjell pështjellimin e fushave dhe kryqëzimin e sistemeve të dijes[2]. Në kulturë sjell për shtrimje ligjet e natyrës, të eliminimit dhe të së drejtës së ma të fortit, në nji kohë që kultura nuk asht natyrë, ajo asht produkti i madh i divorcit të njeriut si qenie intelektive me natyrën, me të cilën ka mbajtë vetëm marrëdhaniet fizike të ushqimit dhe të riprodhimit. Shum biologë dhe antropologë mendojnë se kultura filloi me e konkurrue natyrën qyshkur njeriu braktisi kanibalizmin. Kësaj i bie me qenë sikur me thanë se diktaturat risjellin ritualin dhe praktikat me reminishencë kanibaliste, nëse jo atë të njimendtin.

Megjithëse trajtimi ka qenë i njajtë, pra, si i natyrës ose, thanë ndryshe, ai i xhunglës, reagimi i rasteve nuk asht i njajtë. Natyra e ka ndërtue sistemin e shumëzimit nga dhjetë deri në 100 herë, në mënyrë që, megjithë firot, rastësitë, aksidentet, si dhe taksen e pashmangshme ndaj zinxhirit të ushqimit, specia të mos zhduket dhe jeta të tejçohet në të gjitha format. Te rasti i poetit duket se ndodh krejt e kundërta. Poeti prodhon pak, fare pak që të mos bjerë në sy, të mos ekspozohet, të jetë sa ma i lehtë dhe i zhdërvjellët në manovrën për shpëtimin e tyne, të ndihet sa ma pak i shtypun edhe prej peshës së tyne. Ai prodhon pak dhe mban pak, seleksionon “mineralin” dhe mban “metalin”, peshat esenciale. Në art, seleksionimi ndodh prej vetë species, si rrugë drejt përsosjes. Hymja e të tretëve në lojë, e censorëve pra, e kthen “peizazhin” në xhungël dhe në luftë të kulluet për ekzistencë, e kthen determinizmin kulturor në determinizëm biologjik.

Ka nji të vërtetë të madhe fort që duhet ta shqyrtojmë në shtrisinë e saj kuptimore te fjalët e Zorbës, me të cilat ai e përmbyll pasthanien e vet më datë 31 maj 1989. Ai thotë kështu fjalë për fjalë: “Nga ana tjetër, këto punime s’janë bërë për botim, sepse edhe botimi i tyne kurdo, më tremb pa masë.”. Në këtë pohim që shkoqitet dukshem prej krejt tekstit të kësaj pasthanie për “zbritjen e vrullshme” në tokë të poetit, dallojmë tre probleme të mëdha që poetin e shqetësojnë e që nuk ka arritë me i fashitë, edhe pse, me sa duket, i ka dhanë dorën e fundit librit të vet, dorë që zakonisht jepet para se të destinohet me përfaqësue nji individ-krijimtar përmes daljes ma në fund haptas në publik, pra, në prag të botimit.

Problemi i parë i madh asht pasiguria që ai ka nëse vjershat e veta janë diçka që mund ta përfaqësojnë si autor. Kjo pasiguri ka të bajë me idenë e madhe të përgjegjësisë së dikujt që i kanë mbetë në dorë nji grusht shkrime nga jeta e tij dhe mendon se shkrimet kanë edhe nji finalitet tjetër, botimin e tyne. I mbërritun në nji moshë bukur të shtyme (afër të shtatëdhjetave), Zorba qytetar e ka ndie ardhjen e çastit të testamenteve e, prej se nuk kishte se çka me lanë në mënyrë të specifikueme, sepse i paprona, ai duhet të jetë ndeshë me ndjenjën e fortë të pronës lidhë me shkrimet e veta, të cilat ai i kishte ruejtë me kujdes dhe i kishte “prekë” herë mbas here, po me kujdes. Çdo njeri i selitun e i përndritun ndër libra e prej librash e zhvillon nji sens të msheftë vetënjoftje[3], me të cilin takohet rrallë, të cilin s’e shpreh kurr, por as nuk e braktis kurr. Ai vetë na thotë se asht nji punë “katërdhjetëvjeçare”, pra, për të asht nji kapital, asht mundi i tij i jetës, nji trajtë konkrete dhe specifike e këtij mundi, i cili, për natyrën e vet, nuk ka kuptim t’u ndahet dy bijave të tij, si të ishte shtëpi apo truell ndërtimi, tokë apo kullotë. Ai ishte nji “vlerë” që duhej t’u ndahej sa ma të shumtëve, duhet të kthehet në shi dhe të lagë e të prekë mendjen e sa ma të shumtëve. Dhe për këtë lloj mirazi[4] nuk shkohet as në gjykatë, as në përmbarim, por në nji shtëpi botuese.

       Pra, për Zef Zorbën pa rini botuese dhe diku në sprintin e fundit të jetës (realisht, mbas ma pak se katër vjetësh ai ndërron jetë) siguritë që i jep vetënjoftja janë prap të pasigurta. Të pasigurta sepse ai e ka mbyllë me të vërtetë procesin e shkrimeve. Ai e ndien se ka hy në klimaks krijimtarie dhe, imagjinarisht dhe se, po të dështojë me këtë dalje të stërvonueme në publik, ai do ta lozte prestigjin e tij: o qafa, o nafaka. Pra, Zorbën e hymë në menopauzë poezishkrimi e kërcnonte pa masë ideja e mosmundësisë së rimarrjes dhe të rikuperimit. Këtej edhe fjalët “pa masë” të tij. Metaforikisht, Zef Zorba ishte nji plak që po mendonte me e çue në luftë djalin e vet të vetëm, i bindun se, po iu vra, ai do të mbetej kërcù e qyqar në votër.

Arsyeja e dytë na duket se mund të jetë ma e gjurmueshme përmes shejash që markuen kohën e përpilimit të kësaj parathanie, epokën dhe momentin historik. Me këtë parathanie na ndiejmë se Zorba ka pa dritë në fund të tunelit (!), mbas plot “katërdhjetë” vjetëve, ka pa dritën e papërmendun në baladën e tij të famshme me përkushtimin “Për Lalin” dhe disi asht trimnue. Asht trimnue, sepse ai po e ndiente se rrugës së tij të nëndheshme po i vinte fundi dhe se fundi i kësaj rruge të errët e të pashpresë po bashkohej me rrugën e madhe legale të botës, ku kishte vend për ecjen e të gjithëve. Nuk e di nëse e priste ma ardhjen e këtij çasti, apo, sikurse njeriu i Montales, nuk kishte ma asnji shpresë për shpëtim. Por fakti asht se u trimnue. U ul të sistemonte poezitë e tij simbas nji skeme, i ndau në kapituj me emna fort trimoshë e fort të rrezikshëm. Këtë punë kishte ba edhe nji tjetër bashkëqytetar i tij, shkrimtar edhe ai, Lec P. Shllaku, i cili nja 18 vjet ma vonë se ai, i mbërritun në moshën e bardhë të 86-ave, ditën e asaj nate që do të vdiste, punoi mbi katër orë në makinë shkrimi, me entuziazmin e sistemimit të veprës, tue thanë se “aritmetika e moshës nuk na lejon mos me pasë ngut”[5].

Mbasi u dha strukturën, mendoi edhe për nji titull dhe u vuni nji titull sugjestionues, me gjasë produkt i nji përjetimi të përsëritun qysh nga fëminija e deri në moshën e tij 47-vjeçare, kur duhet të ketë provue nji tronditje tjetër të fortë, por të heshtun në të gjithë mozaikun e vjershave të tij, atë të mbylljes së kishave. Ndryshe prej studiuesit Hamiti, unë mendoj se vendosja e datave pranë poemave të tij asht ma shum e qëllimtë kur ato data mungojnë sesa kur ato shfaqen krejt sporadikisht dhe vetëm në vjershat e fillimit. Por, do të kishte qenë gjithsesi nji shërbim i madh për studiuesin, po qe se autori do ta kishte ndie dëshirën dhe nevojën me kronologjizue në vija të trasha udhëtimin e tij poetik në këtë apné.

---

[1] Korsivi shpreh nji term të mendimit ekzistencialist të Sartre-it dhe gjendet në tekstin tim me kuptim identik si në punimin e tij për Baudelaire-in me titull “Baudelaire”. Shif J-P. Sartre, Baudelaire, Gallimard, 1963, fq. 19 (…il se fond avec l’absolu, il est justifié.).

 [2] Karl Jaspers, “Εισαγωγή στη Φιλοσοφία” (Einführund in die Philosophie), Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα, 1970, f. 67.

[3] Nikolai Berdjajew, “Selbsterkenntnis (Vetënjoftja): Versuch einer philosophischen Autobiographie” (Sprovë për nji autobiografi filozofike), Holle Verlag, Darmstadt und Genf, 1953.

[4] miraz-i, ndamje e pasunisë, pjesa që të bie si trashëgimi.

[5] Simbas dëshmisë gojore të nanës sime që i qëndroi pranë deri në fund këtij autori.

Adil Olluri, shkrimtar

            Sa i papeshë qenke bërë, baba! Asnjëherë nuk më ka vajtur mendja se do të mund të të bartja vetëm në njërin krah e vetëm me njërën dorë. Mbi këtë qese ngjyrë korbi qenka e varur një letër e bardhë, në të cilën i paskan shënuar disa numra që të takonin ty, të vetmet gjëra që tashmë të dallojnë nga të tjerët, që patën fatin tënd të ktheheshin kaq të lehta në atdheun, që tashmë nuk u duhet gjë.

            Fol, baba, fol! Ma thuaj të paktën një fjalë! Nxirre një zë dhe më trego ç’t’u desh atdheu për të cilin u bëre kaq i lehtë e i pamish?! Nuk të mjaftuam ne?! Nuk të mjaftoi nëna, që u përkujdes për ty, simurgesha për tempullin e saj të shenjtë, nëna që t’u bind sikurse më e devotshmja besimtare një profeti, duke t’u përulur, sikurse më kokulura robëreshë një prijësi shpirtëror?! Nuk të mjaftova unë, që të kisha yrnek në çdo gjë që bëja, në çdo fjalë që flisja?! Nuk të mjaftoi qyteti që i hapi dyert për ty, rrugët e të cilit t’i puthnin hapat  çdo të lumin mëngjes e çdo muzg vetullngrysur të mbrëmjeve?! A nuk ishim ne për ty atdheu, apo ai gjendej diku në katet e epërme dhe të padukshme të qiellit, të cilat unë nuk mund t’i shihja, e të cilat nuk mund t’i shoh as tash?!

            Gjersa të bart mbi supe, më vijnë ndërmend kohët kur ti më mbaje në krahë e më shëtisje rrugëve e parqeve të qytetit apo edhe fushave të blerta të fshatit tënd të lindjes apo rreth e rreth oborrit të shtëpisë së gjyshit. M’i fshije buzët dhe faqet sa herë që zhytesha nga ëmbëlsirat që m’i blije vazhdimisht, edhe atëherë kur unë nuk doja. Më ndiqje sa herë që unë arrija të të ikja nga dora. Ah, sa më pëlqente kur të shihja duke vrapuar pas meje. Ngazëllehesha, shkrihesha në gaz, kur nuk arrije të më zije, edhe pse më afroheshe aq afër sa me një zgjatjeje dore mund të më kapje. Unë hareshëm u gëzohesha fitoreve të mia, që krenarisht ia kumtoja nënës dhe gjyshit, që më donin po aq sa ti. E mbaj mend që, fill pas një viti, nuk më pëlqenin më ato ndjekje, meqë nisa të ndiej se ti mund të më zije sa hap e mbyll sytë, por me kast bëje kinse nuk më arrije, vetëm e vetëm që ta nxirrje të qeshurën time. Më pëlqente të më mbaje në krahë çdo kund që shkonim, pos në rrugën që dërgonte te mjeku, veçmas te ai syzemadhi, pamja e të cilit më ishte bërë si gogol nate. E urreja jo vetëm atë, por secilin mjek. Nuk mund ta duroja atë aromë ilaçesh që kishin ato vende. Nuk mund t’i duroja ato gjilpëra të pashpirta, që aq me gjakftohtësi ma shponin trupin. Më ishin bërë ëndërr tmerri ato shiringa dreqi, që më thernin thuajse për çdo ditë. Nëna më ka treguar se dy herë më kishe menduar për të vdekur në atë kthinë të ngushtë ambulante, që për mua ishte shndërruar në një kënd truptherës, këndqë nuk doja ta shihja me sy, por ti vazhdimisht më dërgoje aty, sepse urreje të më kapte edhe më e vogla grimcë e ndonjë sëmundjeje.

            Më pëlqenin çastet, kur ti më merrje në kafene me miqtë e tu. Më nxisje t’ua tregoja emrin kur ata më pyesnin se i kujt isha, emrin tënd, të cilin unë e thosha me mburrje. Ua ktheja fjalët dhëmb për dhëmb, kur ata thoshin se ti nuk ishe ashtu siç mendoja unë. Sa shumë qeshnin kur u thosha se të tillë ishin vetë, se e kishin hundën të shtrembër, se e kishin barkun tëmadh sa koshi i gjyshit në fshat, se djemtë e tyre ende shurronin në shtrat, ndërsa unë dilja vetë në tualet. Sa bukuri kishin e sa lumturi ngjallnin ato ditë me ty, të cilat nuk do t’i harrojë kurrë.

            Çdo gjë u prish në një ditë kur ti u ktheve më herët se zakonisht në shtëpi dhe i the nënës se më nuk do të shkoje në punë, jo pse më nuk doje, por pse nuk të linin më aty. I the që do të niseshe, qysh në javën e ardhshme, në një vend të largët, në të cilin askush nuk do të thoshte që të mos punoje. Unë nuk të pashë duke u nisur, sepse ti kishe marrë udhë në orët e vona të natës dhe nuk doje të ma prishje gjumin. Nëna nuk e mbante mend në më kishe puthur në ballë, sepse miku yt me veturë nuk guxonte të të priste gjatë, por i kujtohej se kishe hyrë në dhomë dhe më kishe mbuluar me të portokalltën e të trashën batanije mua, shpinëzbuluarin, dhe se i ishe lutur asaj, edhe pse ishte natë fillimshtatori, të më ruante nga të ftohtit e mbrëmjes.

Na vinin shpeshherë letrat e tua me bukurshkrimin tënd, të cilin përpiqesha ta kopjoja me javë të tëra. Isha i fiksuar ta shkruaja secilën germë si ti. Na vinin kartolinat e zbukuruara, ngjyrëndezura, të cilat i ruaja pranë fletoreve kopertinëtrasha që m’i kishe dërguar, e që dallonin nga ato që bliheshin në qytetit tonë. Krekosesha me to para shokëve të mi të klasës së dytë. Na vinte edhe zëri yt nga telefoni i bardhë i xhaxhait, me numra gjysmë të fshirë, që e mbante ngjitur në murin e korridorit të banesës së tij, që ishte dy herë më e madhe se jona. Na vinte çdo gjë nga ti, por vetë nuk na erdhe asnjëherë, baba.

Ishin mbushurtetë vjet pa trokitur në derën e banesës sonë. Unë isha bërë katërmbëdhjetë vjeç. Ti nuk pate mundësi të më shihje duke u rritur. Na thanë se ishe kthyer në vendin tonë dhe rrije në një fshat të thellë malor, sepse nuk guxoje të vije në qytet. Na thanë se kishe vendosur të na sillje lirinë dhe të na hiqje frikën nga të uniformuarit që nuk flisnin si ne. Doje t’u hakmerreshe atyre që nuk të lanë të punoje, që të ndoqën e të larguan nga ne. Nëna nuk mund të besonte se ti, aq i qetë e zemërbutë, mund të kapje armë dhe t’ia drejtoje atë dikujt, ndërsa unë për çdo ditë e torturoja veten, duke thurur plane në mendjen time se si të vija në atë fshat e të të shihja ty tok me të gjithë lirisjellësit.

Lufta mbaroi. Unë dhe nëna kishim marrë rrugën e ikjes, që sillte më kollajshëm shpëtimin. Liria erdhi, por ti nuk u duke gjëkundi. Të pritëm rreth dy muaj pas përfundimit të luftës që të shfaqeshe në banesën tonë dhe të gëzoheshim për këto ditë ngadhënjimi, por ti nuk u bëre i gjallë, nuk na dhe asnjë shenjë, derisa e morëm vesh që ti ishe zënë rob dhe nuk dihej se në ç’burg ishe a se në ç’vend të kishin degdisur.

Për çdo natë të shihja në ëndërr të varur kokëposhtë në tavanin e një dhome të errët, këmbë e duar lidhur me një litar të pazgjidhshëm, që e mbante një tra i vjetër, si dhe tre policë shëmtakë që të godisnin pamëshirshëm. Sa herë që t’i ofshaje dhimbshëm nga goditjet e tyre të fuqishme, ata binin në një ekstazë kënaqësie, duke qeshur me zë deri në kupë të qiellit. I gëzoheshin triumfit, meqenëse kishin robëruar dikë që kishte guxuar t’ua kthente plumbin. Ata, për të bërë edhe më të kënaqshëm argëtimin e tyre, të zhvishnin të tërin dhe të godisnin edhe më vrazhdë, me tërë fuqinë që e kishin. Të ishte gjakosur tërë trupi dhe buzët e tua nuk kërkonin gjë tjetër pos ujit, por të pamëshirshmit as që donin të dëgjonin dhe etjen mund ta shuaje vetëm me pikat e gjakut tënd nga balli dhe vetullat e shqyera. Pikonte trupi yt në atë dhomë të errët, duke e mbuluar ngjyrën e saj të zezë me njolla të së kuqes. Ato net ishin të mbushura me përplot ëndrra makthi, që po të mos ishte nëna afër, do ta merrja malin.

Unë dhe nëna të kërkuam me vite. Nuk lamë njeri pa pyetur, nuk lamë gjurmë pa ndjekur. Donim ta dinim se në ç’vend të kishin zhdukur. Edhe pse kaloi një dhjetëvjeçar lirie, së cilës ti iu bëre fli, ne ende kishim shpresë se një ditë do të ktheheshe i gjallë, se një ditë krejt papritmas do t’i bije ziles së banesës, ose pa bërë zhurmë do të hyje brenda në orët e vona, mu ashtu siç kishe dalë nga ajo, për të mos u kthyer më kurrë. Shpresonim dhe vetëm shpresonim, derisa një ditë morëm një lajm se e kishin gjetur trupin tënd. Tash po i bart eshtrat e tu, të mbështjellë me këtë qese të zezë. Tash po të dërgoj në shtëpi.