Ndue Lazri/

Në fillimin e viteve ’70 të shekullit të kaluar, shkrimtari amerikan Eric Segal shkroi skenarin e filmit “Love Story”, prej të cilit shkroi pastaj romanin me të njëjtin titull. Ishte koha kur po merrte një përhapje të gjerë lëvizja e hipive me teoritë e dashurisë së lirë, kur dashuria e vërtetë, e çiltër dhe e pastër po konsiderohej si diçka e kapërcyer nga koha dhe koncepti i familjes kompakte po vihej në provë të vështirë. Pikërisht në një moment të tillë të shoqërisë amerikane dhe asaj botërore Eric Segal merrte kurajon të shkruante një roman për një histori dashurie të vërtetë, me romantizmin, forcën e ndienjës, dramacitetin dhe dhimbjen finale. Dhe lexuesit jo vetëm në Amerikë, por edhe në gjithë botën (libri u përkthye në 33 gjuhë), i dhanë plotësisht të drejtë. Filmi u bë një fenomen artistik në shkallë botërore.

Tani pas 50 vjetësh, duket sikur zhvillimet moderne në botë, teknologjia, globalizmi, droga, etja për fitimet e mëdha e të menjëhershme, pornografia e trafiku i prostitucionit, e kanë vënë sërish dashurinë, këtë ndienjë hyjnore që lidh zemrat në martesë për krijimin e familjes së re, në provë të vështirë. Gjithnjë e më shumë koncepti i familjes tradicionale po humbet terren, divorcet janë bërë një dukuri e zakonshme, tregtia e seksit i bën atentat ndienjës së pastër të dashurisë. Në këto kushte një shkrimtar tjetër, që banon në Amerikë, por që është shqiptar 24 karatësh, shkruan një roman, në qendër të të cilit vë pikërisht dashurinë e pastër si vesa. Ky është shkrimtari Prend Ndoja, i cili pas disa librave me poezi, shënime udhëtimi e ese, vjen përpara lexuesit me romanin e tij të parë, të titulluar “Velloja e kryqëzuar”. Protagonistë të këtij romani janë dy të rinj shqiptarë të Kosovës, dashuria e të cilëve çel si një gonxhe trëndafili me vesë, në një kohë kur çizmja mizore serbe kërkon të shkelë edhe lulekuqet mes arave me grurë. Ëndrra e tyre rinore për të patur një familje të shëndoshë lulëzon në një kohë kur genocidi serb kërkon të zhbijë çdo vatër familjeje shqiptare, duke vrarë e zhdukur edhe foshnjat e djepit me tendencë zhbërjen e një kombi që është plotësisht në trojet e veta e në të drejtën e vet. Dhe kam besim që lexuesit do i japin të drejtë autorit.

Gabriel Garcia Markez shkroi romanin “Dashuri në kohën e kolerës”. Prend Ndoja shkruan një histori dashurie në kohën e luftës. Dihet që lufta është më e keqe se çdo epidemi, sepse është më mizore, sepse vret jo vetëm njerëzit e pafajshëm e shkatërron gjithçka që gjen mbi tokë, por sepse vret shpirtin njerëzor, vret ëndrrat, kërkon të vrasë të ardhmen.

Për luftën në Kosovë, për tmerret që pa populli shqiptar, për dramat e tragjeditë me të cilat ai u përball e prapë arriti të mbijetojë, janë shkruar shumë e shumë libra,si romane, libra historikë, monografi për heronj e dëshmorë e të tjerë. Pa dyshim, secili prej tyre ka vlerën e vet, vlerë që rritet me kalimin e kohës e me ardhjen e brezave të rinj që do të duan të dijnë për atë kasaphanë njerëzore që ndodhi në Kosovë. Midis asaj atmosfere të zymtë, Prend Ndoja ka dashur të ndezë një dritë të veçantë, një dritë të pastër që buron nga shpirtat e ndieshëm e ëndërrues të dy të rinjve, që janë rritur bashkë e që nuk e kanë ditur se bashkë me ta ka hedhur shtat edhe dashuria. Vetëm kur ajo lule i ka hedhur rrënjët thellë në zemër, bën që një ditë në buzët e tyre të çelë si gonxhe duke shqiptuar fjalët magjike “të dua”.

Dy heronjtë e librit janë Lisi dhe Era. Me bukurinë e moshës, me pjekurinë e formuar në familje kosovare tradicionale e me emër të mirë, të ushqyer me dashurinë për vendlindjen e me traditat më të shëndosha, ata e lidhin edhe më fort ndienjën e dashurisë që i bashkon, me besën shqiptare për të mos u ndarë kurrë nga njëri-tjetri, në asnjë rrethanë, deri në vdekje.

Për të rinjtë e kohës sonë mbase fjala besë tingëllon disi arkaike, por përgjatë historisë besa ka qenë shtylla kurrizore e shqiptarit. E mbi atë shtyllë kurrizore varej pushka e gjatë, me të cilën ai shkroi historinë e vet në shekuj deri në ditën kur Kosova fitoi lirinë e saj.
Duke qenë edhe poet, Prend Ndoja ka derdhur në këtë histori dashurie plor penelata poetike e romantike, duke i shkrirë dy të rinjtë aq harmonishëm me territorin, ambientin dhe kontekstin historik të ngjarjeve që përjetonte Kosova. Era është një studente shembullore, një vajzë me bukuri mahnitëse e me një botë shpirtërore të pasur dhe të pastër, ëndërruese, por edhe me këmbë në tokë, idealiste për triumfin e dashurisë midis njerëzve në një kohë kur njeriu për njeriun bëhet më i egër se egërsira, duke mbjellë vdekje. Në zemrën e saj dashuria është kaq e pastër, e pafajshme dhe e madhërishme njëherësh, sa nuk i trembet as vdekjes për të kurorëzuar dashurinë me Lisin. Nga ana e tij, Lisi është një i ri me tipare të parakohshme burrërore, me një formim të plotë, me një vështrim realist e kritik mbi realitetin, me një shpirt luftarak për triumfin e së drejtës, por edhe me bindjen se të drejtën ta shkelin po nuk e mbrojte me të gjitha mjetet e nevojshme.

Autori i ka nxjerrë heronjtë e vet nga realiteti kosovar dhe i ka veshur ata me cilësitë më të mira, duke i bërë përfaqësues të denjë të një brezi, të cilin dashuria për atdheun e bëri të rrëmbejë armët e të sakrifikojë edhe jetën në altarin e lirisë. Ai i ka portretizuar ata mjeshtërisht, duke bërë që ata të mbeten gjatë në mendjen e lexuesit pasi të ketë shfletuar edhe faqen e fundit të librit. Prend Ndoja i ka marrë edhe personazhet e tjerë të veprës nga njerëzit e thjeshtë të Kosovës. Sepse ai do të sjellë përpara lexuesit masën e gjerë të popullit kosovar që nuk kurseu asgjë për arritjen e lirisë. Me prindërit e Erës e të Lisit ai na sjell përfaqësuesit e pjesës më të madhe të familjeve kosovare, që i rrisin e edukojnë fëmijët me shumë sakrifica, bashkë me qumështin e gjirit u mëkojnë dashurinë për vendlindjen, për gjuhën e për traditat kombëtare. Janë përfaqësues të asaj popullsie që i dhanë lirisë shtëpitë e tyre, gjithçka që kishin më të shtrenjtë, deri edhe jetën e tyre dhe të bijve e bijave të tyre.

Me figurat e mësues Naimit dhe Shkëmbit autori portretizon ata intelektualë që luajtën një rol të veçantë e të rëndësishëm për zgjimin e ndërgjegjes kombëtare në mbrojtje të identitetit shqiptar dhe në edukimin e një brezi të ri që do të ishte lavdia e Kosovës. Ndërsa me figurat e Lekës dhe Ramës ai sjell përpara lexuesit shqiptarin mikpritës e bujar, që e ka mikun të shenjtë, që i shtron bukë e kripë e zemër edhe në kushtet kur gjysmën e shtëpisë e ka të djegur nga pushtuesi.

Jo pa qëllim autori nuk është ndalur në ravijëzimin e figurave e karaktereve të pushtuesit. Ai e portretizon murtajën serbe nëpërmjet skenave plot mizori, vrasjeve, djegieve, shkatërrimeve, urrejtjes pa fund për popullsinë e pafajshme shqiptare. Përballë kësaj mizorie është monumenti i një populli vital, liridashës, me cilësitë e veta më të mira, që lënë në hije barbarinë dhe egërsinë primitive serbe.

Të një interesi të veçantë janë jeta dhe formimi i Lisit si një punëtor emigrant e pastaj sipërmarrës i suksesshëm në kontinentin amerikan, që bëhet ndihmë për familjet, por edhe për luftën çlirimtare të UÇK-së, në pritje për të realizuar bashkimin përfundimtar me Erën. Janë kapituj lufte e sakrificash, që dëshmojnë karakterin e fortë të Lisit në përpjekje për të realizuar synimet që ka vënë për jetën e tij dhe të familjes.
Dikur poeti i shquar hungarez Shandor Petëf ka shkruar: “Për dashurinë jap jetën, për lirinë jap dashurinë”. Mbase është thënia që i shkon më për shtat historisë së dashurisë midis Lisit dhe Erës, përshkruar aq bukur në këtë roman mbresëlënës.

Prof. Dr. Bahtijar Kryeziu/

(Begzad Baliu: “Periudha, autorë, studime dhe dokumente”, “ERA”, Prishtinë, 2020)

Pak ditë para botimit të kësaj vepre, kolegu im i punës dhe i profesionit, prof. dr. Begzad Baliu, më dërgoi dorëshkrimin e librit të tij më të ri “Periudha, autorë, studime dhe dokumente”, që në cilësinë e recensuesit të shkruaj 2-3 fjali për këtë vepër. I vetëdijshëm se fjala dhe mendimet e prof. Baliut janë të matura e të peshuara në peshore filigrani, me thellësi mendimi e analize, me kënaqësi të madhe edhe i hyra kësaj pune. Dhe, ndoshta, jo në përmasat çfarë i kërkon ky libër sapo i botuar, e jo as edhe në atë shkallë që do ta dëshironin autori dhe lexuesit i këtij libri.

Librit “Periudha, autorë, studime dhe dokumente”, siç shihet edhe nga titulli që ka, është një për­mble­dhje studimesh e kumtesash të këtij veprimtari tashmë të mirënjohur në fushën e arsimit të lartë filologjik dhe të kërkimit shkencor.

Libri ngërthen më vetë një lëndë të pasur e të rëndësishme, të studiuar e analizuar edhe më parë nga studiuesit tanë e ndonjë nga ato tema edhe nga studiues të huaj, por jo në përmasat e analizës, të vlerësimit e të metodologjisë së shtruarjes së problemeve, siç i ka trajtuar profesor Baliu.

Lënda e kësaj vepre, që kap hiq më pak se 599 faqe libri, është lëndë e përzgjedhur ku janë pikasur periudha, autorë e studime të rëndësishme, përkitazi me reformacionin dhe rolin e tij në fushë të albanologjisë; për Thimi Mitkon; për 3 studiuesit hungarezë (V. Vidish, L. v. Talloci, F. B. Nopça), të cilët kanë dhënë ndihmesë të madhe, bash kur shqipja e shqiptarët edhe kanë pasur më së shumti nevojë; për Komisinë Letrare të Shkodrës; Maksimilian Lambercin; Kolë Ashtën; Nelson Çabejn, Asallan Hamitin, si dhe për disa studime të tjera për gjuhën shqipe; fjalë përkujtimi për akademik Idriz Ajetin (1917-2019), Robert Elsien (1950-2017) dhe disa të dhëna e dokumente për aktivitetet e disa përfaqësuesve tanë politikë e shkencorë të zhvilluara në Institutin Albanologjik e më gjerë.

Në këtë studim, autori ju ka qasur edhe këtyre temave, jo të parëndësishme: “Fjalorët, leksiku i shqipes dhe etimologjia”; “Leksiku i teksteve të shkrimtarëve të vjetër”; “Leksiku i teksteve letrare të bejtexhinjve”; “Leksiku i neologjizmave të shkrimtarëve Rilindjes Kombëtare Shqiptare”; “Prirjet leksikore të shekullit XX”.

Në veprën e zënë në gojë këtu, vetëm dokumentet e paraqitura nga autori zënë afro 100 faqe, që kanë të bëjnë me letërkëmbime titullarësh e politikanë të kohës, vizita ndërinstitucionale Kosovë – Shqipëri, vizita studiuesish në vend e jashtë vendi, ekspedita shkencore në terren nga studiuesit e Institutit Albanologjik të Prishtinës, projektstatutesh të IAP, rregullore, procesverbale, kryesisht të kohës derisa Baliu ishte punonjës shkencor në Institutin Albanologjik etj.

Kjo vepër, marrë në tërësi, zgjeron horizontin shkencor të lexuesit, e ndihmon atë, jo vetëm të bëhet vëzhgues i pavarur i dukuri­ve dhe i risive të periudhave historike, të autorëve ndër të parët në fushën e historisë, kulturës e shkencave albanologjike, por edhe të di të gjykojë e vlerësoj zgjidhjen e çështjeve të ndryshme të paraqitura në këtë vepër, duke u mbështetur, natyrisht, edhe në njohjet më të thelluara të fushave përkatëse.

Pasqyra e literaturës së shfrytëzuar nga autori për këtë vepër është një dëshmi e punës së tij serioze studimore për trajtimin e temave nga më të ndryshmet nga fusha e albanologjisë dhe të studiuesve e të periudhave më të hershme e deri më sot.

Nga ajo që shihet në vepër, del se prof. dr. Begzad Baliu, me një ngulmim sfilitës dhe njëherësh sakrifi­kues ka shpërfaqur edhe një mënyrë vetjake, si të thuash, të paraqitjes së problemeve (siç është rasti i bibliografive dhe i referencave për çdo autorë), të trajtimit dhe zbërthimit të problemeve gjuhësore, si në planin sinkronik, ashtu edhe në atë diakronik-historik.

Si studiues tashmë me emër, prof. Baliu, ka mbajtur parasysh prore se studiuesi duhet vënë mendjen se si duhen trajtuar të dhënat e ofruara për të arritur në përfundime të suksesshme në punën e vet. Këtë parim drejtimdhënës, që e kishte ngritur prej kohësh patriarku i albanologjisë, prof. Çabej, e ka realizuar në mënyrë të shkëlqyeshme në këtë vepër edhe prof. dr. Begzad Baliu.

Në fund të kësaj paraqitje (këtu të shkurtër), nuk na mbetet gjë tjetër pos autorit të kësaj vepre t’i urojmë me gjithë zemër botime edhe të veprave të tjera si dhe shëndet e vullnet për punë kësodore.

Lazër Stani/

Zonjusha është ulur në kolltukun përballë meje dhe vazhdon të flasë në telefon. Nuk e di se më kë flet dhe as çfarë thotë. Biseda bëhet në një gjuhë të panjohur për mua. Ka hedhur këmbën mbi këmbë dhe më dorën e majtë herë pas here shtrëngon kupën e gjurit të djathtë, sikur bezdiset nga një dhimbje e fshehtë kockash. Unë ndjek bisedën e saj të pakuptueshme, më vështrimin e humbur tej dritares, pa dalluar asgjë të qartë. Vetëm dëgjoj zërin e saj të thellë, fjalët që ajo pëshpërit e që në veshin tim vijnë të ngazëllyera, melodioze, të magjishme, hyjnore, Nuk mbartin kuptim, por ngjallin emocion, ndjejnjë, tronditje, magjepsje. Nuk ka ndodhur kurrë që një bisedë në një gjuhë tjetër, të pakupueshme për mua, të më pushtojë të tërin. Frëngjishtja e saj nuk është e kësojetëshme, është hyjnore.

Aty për aty mallkoj në heshtje dikatorin, që u bë shkak të mos mësoja kurrë një fjalë frëngjisht.

Kur mbylli telefonin, zonjusha u kthye nga unë dhe më pyeti në anglisht:

Do you understand French?

Jo, iu përgjigja thatë. E shumta katër pesë fjalë, si Bonjour dhe Au revoir.

M’u duk sikur po më dëgjoje me vemendje, tha.

Më fal, i thashë. Vërtetë po të dëgjoja, por jo se kuptoja.

Po përse ateherë? u bë kureshtare vajza.

Sepse frëngjishtja në gojën tënde po më tingëllonte si gjuhë hyjnore. Dhe me vete mallkova edhe njëherë diktatorin shqiptar.

Ç’hyn diktatori shqiptar këtu?

Histori tjetër kjo, i thashë. Edhe po ta tregoj mbase nuk do ta besosh.

Të lutem, tregoje, tha.

Në vitet tetëdhjetë isha student në Tiranë, e fillova unë historinë time me frëngjishten. Një ditë shkova në librari, bleva një fjalor të gjuhës frënge dhe një metodë për mësimin e frëngjishtes. Në atë kohë e gjithë elita e kryeqytetit mësonte frëngjisht. Mësonin frëngjisht pedagogët, që ëndërronin të specializoheshin në ndonjë universitet Francës, mësonin poetet e rinj, shkrimtarët, mjekët, gazetarët.

Në një nga ato ditë i bëra pyetje vetes: Po përse të gjithë intelektualët e rinj që njihja po mësonin frëngjisht. Po t’i pyesje të përgjigjeshin se po e mesonin ngaqë është gjuhë e madhe e kulturës, e qytetrimit, e progresit. Por unë e kuptoja se gënjenin. Në të vërtetë ata e mesonin se frëngjishtja ishte e vetmja gjuhë e huaj që fliste diktatori dhe si e vetmja, ishte dhe gjuha e tij e adhuruar. Kush mësonte frëngjisht atëherë shihej më sy të mirë, cilësohej si njeri me të ardhme.

Unë menjëherë hoqa dorë nga mësimi i frëngjishtes, duke i harruar diku në një raft të bibliotekës fjalorin dhe metodën e frëngjishtes.

Heshta një grimë dhe shtova:

A nuk e meritonte një mallkim diktatori?

Vajza buzëqeshi e shpërqendruar. Hapi çantën dhe kërkoi dicka brenda saj, po me sa duket nuk e gjeti atë që kërkonte. U kthye nga unë dhe më pyeti:

A mund ta kem numrin tënd të telefonit?

Patjetër, i thashë, dhe unë mora një fletë të bardhë që ta shkruaja.

Jo, tha, po e ruaj në telefon dhe po të bëj një thirrje që edhe ti ta kesh numrin tim.

Pasi shkëmbyem numrat, vajza tha duke buzeqeshur:

Sa herë të flasim do të mësoj nga një fjalë ose shprehje në frëngjisht.

U ngrit dhe duke afruar gojën fare pranë veshit, më pëshpëriti:

Unë sonte udhëtoj për në Francë, po do të takohemi sërish. Ti ke shumë histori për të më rrëfyer.

Nga Eugjen Merlika/

Më datën 19 shtator, në orën 18.00 në Shtëpinë Muze Tadini, në rrugën N. Jommelli 24, Milano, u zhvillua një mbrëmje kulturore, me rastin e promovimit të vëllimit me poezi “Rrugë që rrjedhin nga duart e mija”. Autori i vëllimit është poeti i mirënjohur Visar Zhiti, shkrimtari më përfaqësues i letërsisë shqiptare sot në botë.

Vëllimi “Rrugë që rrjedhin nga duart e mia”, “Strade che scorrono dalle mie mani”, është përkthyer në italisht nga profesor Elio Miracco dhe i paraqitur në një konkurs ndërkombëtar poezie që mbahet në Camaiore, një qytet i lashtë mesjetar në breg të detit Ligur, një komunë prej 31776 banorësh , në provincën e Lukës në Toskanë, e njohur për bregdetin e bukur të saj, për kishat e saj mesjetare, muzeumet e traditën e qilimave. Në këtë konkurs vëllimi i Zhitit ka fituar Çmimin e Parë ndërmjet dhjetra vëllimesh të tjerë. Madje njëra nga antaret e Zhurisë së Konkursit, Cinzia Demi, kishte ardhur vetë për t’a paraqitur librin në Milano. Mbiemri i saj më tërhoqi vërejtjen e madje në bisedë e sipër para se të fillonte mbrëmja e pyeta nëse kishte ndonjë zanafillë shqiptare, sepse ishte një mbiemër i tillë. Zonja, duke qeshur u përgjigj se nuk kishte dijeni, por nuk e përjashtonte kategorikisht.

Në drejtimin e promovimit t’asaj mbrëmjeje ajo shoqërohej nga e zonja e shtëpisë, gazetarja arbëreshe Melina Scalisse, që fliste me vështirësi shqipen por ishte krenare për origjinën e saj. Ajo kishte në kujdes, mbas vitesh pune në gazetën “Il giorno” “Dita”, Shtëpinë Muze Hapësira Tadini, një personalitet i njohur i kulturës së qytetit të Milanos, një poet e piktor modernist, që e kishte lënë shtëpinë e tij si një muzeum për qytetin e tij. Ndërmjet të tjerëve kishte njohur edhe piktorin shqiptar Ibrahim Kodra mbas luftës së Dytë botërore. Duke shfletuar një album pikturash hasëm edhe në një të tillë të bashkatdhetarit tonë të nderuar e Visari e pyeti drejtoreshën e Museut nëse e dinte se ajo pikturë i përkiste një shqiptari. Gazetarja u përgjigj se do të interesohej për këtë gjë. 

Këto biseda bëheshin pa filluar ende mbrëmja e promovimit, e cila në orën e caktuar e gjeti sallën plot me të ftuar italianë, kryesisht, por edhe shqiptarë. Në fillim shkrimtari Zhiti i u përgjigj disa pyetjeve të organizatorëve që përbëheshin nga profesori Mauro Ferrari e gazetaret Melina Scalisshe, Cinzia Demi e Cristina Daglio. Ai u përgjigj shkurt e me dhimbje, duke treguar disa nga çastet më të vështira të jetës së tij, siç ishin ata të arrestimit, të dënimit e të qëndrimit në kampet e punës së detyruar, që ishin dhe ata që përcaktonin burimin e frymëzimit për një pjesë të mirë të poezive të vëllimit. Një përimtim të thukët të përmbajtjes së vëllimit e bëri në mënyrë bindëse profesor Ferrari, që dukej se ishte mjaft i prekur nga drama jetësore e poetit shqiptar. Ai analizoi disa poezi, duke u ndalur më shumë, jo vetëm në përmbajtjet, por edhe në disa terma të hasura më shpesh si atdheu, liria, dashuria etj. Duke përmbyllur analizën e tij i u drejtua poetit: “Ndërmjet të gjithë koncepteve të trajtuar në poezitë e juaja, cili do t’ishte ai më domethënësi, më qëndrori, më përfaqësuesi i poezisë suaj? Poeti u përgjigj mbas një çasti përsiatjeje: dashuria. Salla shpërtheu në një duartrokitje të gjatë e të fuqishme. Mendoj se ishtebçasti kulmorn i mbrëmjes, thelbi dhe kuintesenca e saj. Me atë pohim poeti shpalli vlerën universale të veprës së tij, që është e barazvlerëshme me vetë jetëgjatësinë e mesazheve që i përcillen lexuesve shqiptarë, italianë, evropianë e botërorë.

Duke patur në dorë vëllimin lexohej në kapakun e parë kjo shprehje: “Visar Zhiti është shkrimtari shqiptar, jeta e vepra e të cilit janë pasqyra më e mirë e historisë së Vendit të tij.” Poshtë këtij vlerësimi ishte në kllapa🙁 Robert Elsie, albanolog kanadezo-gjerman). Në tridhjetë vitet e fundit janë të shumtë vlerësimet e poetit e shkrimtarit madhor shqiptar nga përfaqësues të ndryshëm të kulturës e letërsisë shqiptare e të huaj të Vëndeve  ku vepret janë përkthyer e botuar, por mendoj se kjo shprehje e studjuesit kanadez është një nga pikat kulmore ku Visar Zhiti njëjtësohet me atdheun, një koncept që gjindet shpesh në vargjet e tij, në format e të shkruarit për të shkuarën, të sotmen e për të ardhmen e tij. E shkuara në poezinë lirike të autorit  është në ballë të mesazhit të tij, edhe se fatkeqësisht përfaqëson një kohë të lidhur me kujtime të hidhura, me një jetë që ndërpritet barbarisht nga sistemi politik në lulen e moshës, i cili e trajtoi si armik të tijin, sepse kishte shkruajtur poezi që quheshin  “armiqësore”, që e bëri të vuajë, të ndjehet i huaj në vendin e tij. Poeti ka shprtin e gjërë e, në bujarinë e tij karakteristike, edhe n’ata kushte, nuk e njëjtëson regjimin me atdheun sepse simbioza e dy koncepteve është e paqenë, sepse njëri është i përjetshëm e tjetri i përkohshëm, sepse “Atdheu im me qiellin e qethur si një i burgosur” (“E shtuna e parë e arrestit”).

Drama vetiake, sado e rëndë dhe e dhimshme është një grimcë e dramës së përgjithëshme, në të cilën asnjë nuk është i përjashtuar:

“Në bankën e t’akuzuarve

S’u ula vetëm unë, po edhe ti

Gjykatës isha edhe unë 

A e di

Ne njëri tjetrin dënuam

Shqipëri!”  (“Bashkë”)

Në një çast të theksuar dhimbjeje e pezmatimi poeti shkruan një vjershë me pesë vargje: 

“Njihuni me skeletin tim

Jam unë – pa ëndërrat e mija

Pastaj më jepni ç’të doni,

Përsëri skelet do të mbetem” (“Skeleti”) 

Por ai “skelet” gjen forcën në vetvete të jetojë, të shkruajë poezi të cilat i arkivon në kujtesën e tij jo të zakontë e të shokëve të vuajtjeve, sepse nuk mund t’i hedhë në letra prej frikës së kontrolleve të policisë që mund t’i shkaktojnë një ridënim, një masë e shpikur vetëm nga komunistët shqiptarë, e të cilin e kanë provuar shumë njerëz të dënuar. Ai “skelet” përsiat në mëndjen e tij e i kushton një poemë kompozitorit të madh gjerman Wagner, për të cilën padrejtësia shqiptare do t’a padisë penalisht se “është i frymëzuar nga një “kompozitor borgjez, individualist dhe pesimist”. Në poezitë e tij poeti shpirtmadh nuk zë në gojë ata kolegë të tij që përgatisin akt – padinë e tij në zyrat e Sigurimit të Shtetit, duke “ndërpretuar” vargjet e tij:

“Tani qaj unë për ty Wagner!

Arti qan”  (“Mbi piano”)

Ai skelet pa ëndërra arrin në sublimitet, në madhështi, në shkruarjen e një poezie që titullohet “Perëndesha e mbrojtjes  Copëra mermeri”, kushtuar njeriut më të dashur që njeriu mund të ketë në jetën e tij, Nënës. Është një monument mermeri i Karrarës, një përmendore e pavdekëshme letrare e njëkohësisht një simfoni bethoveniane që ngjitet deri tek Krijuesi, një fletë antologjie që mund të qëndrojë krahas firmave më të njohura të poezisë botërore. Tema e atdheut përsëritet më shumë në poezitë, duke vërtetuar brumin e poetit të lidhur me rrënjët e tij, aq sa të habisë profesorin italian që e gjen disi “të tepruar”, jashtë kohës. Çështje mendësish e konceptesh….

Po aq i fuqishëm si koncept mbetet edhe dashuria në poezitë e Visar Zhitit. Ajo është dhurata e Krijuesit për njerëzit, që siguron vazhdimin e jetës nëpërmjet riprodhimit, që shoqërohet me ndjenjat më të mrekullueshme, që fillojnë me tërheqjen fizike dhë ëndërrat e rinisë e mbarojnë me kënaqësitë e rritjes së bijve e nipave e mbesave, duke shënuar kështu vetë historinë e njerëzimit: 

“Asnjë grua nuk do të bëhej nënë

Po të mos zhvishej së paku një herë lakuriq”  (“Lakuriqësia”)

Në zymtësinë e jetës në kampet e punës së detyruar një djalë i ri bashkëvuajtës i tregon historinë e tij tragjike të arratisjes së një çifti të dashuruar, në të cilën vajza vritet nga rojet e kufirit. Ishte një skenë rrënqethëse kur vajza e plagosur për vdekje i thotë djalit me gjysmë zëri: “Ik, ik ti shpëto….të pëshpëriti dashuria. “ Poeti i kushton asaj tragjedije të dashurisë një poezi të titulluar “Arratisja”. Ai veprim që quhej nga Kodi penal i Shqipërisë komuniste si “tradhëti ndaj atdheut”, gjen në pendën e autorit frymëzimin më fisnik e mirëkuptimin më të plotë.

“Çdo dru dëshironte inicialet

e emrave tuaj t’i gdhendte

mbi lëvozhgën e kujtesës”

Për poetin ajo tragjedi e dashurisë meriton edhe pavdekësinë në kujtesën e vetë natyrës, madje edhe në Parajsën e Krijuesit. Ai e mbyll poezinë me dy pyetje, që gjejnë përgjigje në vargun e fundit:

“Ku, ku dergjet dashuria e vdekur? Ku

As qyqja s’e di?

Në të gjithë tokën e atdheut dergjet”  í”Arratisje”)

Por dashuria mbetet gjithmonë oazi në të cilin prehet shpirti i tij i plagosur nga privimi i lirisë. Në fantazinë e tij, një poezie me titullin “Dashuria” i jep këtë përfundim:

“Vetë po nisem nëpër natë dhe vetëm

Do të kërkoj, do të kërkoj, do të kërkoj

si dora që endet nëpër dhomë, në errësirë

për të gjetur qiririn e shuar.”

Ndjeshmëria e poetit trazohet nga një figurë vajze që kalon çdo ditë para telave me gjëmba e shkon në punën e saj të përditëshme si mësuese, si infermiere, si prostitutë apo si…. çdo tjetër hamëndje e djemve të burgosur, së cilës ikushton një poezi të zjarrtë të titulluar “Mirënjohje”. Do të kisha dashur t’a sillnja në këtë shkrim të gjithën, por po mjaftohem me pak vargje:

“Ç’je ti, agullimë e bardhë, 

apo vetë ëndërra?

Mos je fati që na mungon?

Të shohim, të shohim, të shohim

Por s’të ndjekim dot 

veçse me sy….

Kur të kthehesh

nëse s’do të kthehesh

në gjumin e secilit do të hysh 

Si në një mullar bari të shkatërruar

nga shtrëngatat.

Falma….. të burgosur….

Prangat rëndojnë më shumë se gurët e varreve.” 

“Mirënjohje”

Treshja zotëruese e motiveve kryesore të vëllimit të Visar Zhitit “Rrugë që rrjedhin nga duart e mia”mund të përkufizohet me termat atdhe, dashuri e liri. Poeti ka një gamë më të gjërë argumentash që trajton në veprën e tij, por un shkurtimisht po merrem kryesisht me këtë treshe, duke respektuar edhe mendimin e folësve mbi veprën e tij. Një poet që ka hyrë në burg sepse ka shkruar poezi, pa tjetër që në qëndër të mendimeve e frymëzimeve të tij do të ketë lirinë. Shkrimtari i madh italian Umberto Eco shkruan kështu për poetin shqiptar:

“Shihni….. ndodhia e Visar Zhitit: i mjaftoi të shkruante poezi, të quajtura “të trishtueshme dhe hermetike”, pra armiqësore për regjimin ….. dhe fitoi me të drejtë dhjetë vite burg. Poezia i shtie frikë regjimeve autoritare e diktatoriale, edhe se flet vetëm për trëndafila, si në rastin e Zhitit”

Shkrimtari italian e rendit poetin shqiptar në rradhët e atyre njerëzve të nderuar që, në botën jo demokratike, në sajë të dhuntive e vullnetit për t’i shërbyer vlerave të vërteta të njerëzimit, janë të paracaktuar të luftojnë për idetë e tyre të humanizmit e demokracisë e shpesh të flijojnë një pjesë të jetës ose vetë jetën për triumfin e tyre. “Liri, gja aq e shtrenjtë sa e din vetëm ai  qi për te s’i dhimset jeta” shkruante para tetëqind vitesh poeti më i madh i Italisë, Dante Aligieri.

“Liri, të dua,

Ty të besoj, 

Nëse ti je zëri, 

Unë jam gojë

Kur ti bëhesh harku,

Unë jam shigjeta

Të ngulem dua 

Tek e vërteta…..

Mos pastë arkivole 

Për këngën time.”

Kjo është besojma e poetit shqiptar në poezinë “Kënga është e mundur”. Ai e shpall atë hapur pa frikë, pa ndrojtje duke qënë gjithmonë koherent me vehten si mësues, si i burgosur politik si deputet i republikës, si diplomat i saj, si atdhetar, si luftëtar pende, si njeri. Në këtë kompleks nuk mund të mungonte ideali kombëtar, të cilin ai e trajton në poezinë “Vajza me flaut” Kosovës, ku nxjerr në pah një realitet të dhimshëm për popullin e tij:

“Ku fillojnë kufijtë e Shqipërisë

Fillojnë shqiptarët e sakrificave”

Është një e vërtetë që frymëzon këta dy vargje monumentalë, një padi e tërthortë e fatalitetit dramatik të historisë së shqiptarëve, një plagë e hapur prej më shumë se një shekulli në kurmin e drobitur të Shqipërisë.

Kështu poetit të burgosur një tufë delesh që kulloste jashtë kampit të dënimit i kujton jetën normale që zhvillohet jashtë telave, duke i zgjuar zilinë, por edhe një mendim të huajtur nga mitet e lashtësisë:

“Po sikur të futeshim fshehurazi

poshtë barkut tuaj,

të kapeshim pas leshit tuaj të bardhë

si pas mrekullisë

që kur t’ju numëronte ciklopi

te porta e hekurt

të dilnim dhe ne, jashtë dhe larg, drejt lirisë?”  “Një kope delesh”

Shumë vite më vonë, nga një vizitë në  kopshtin zoologjik, poeti në përsiatjen e tij filozofike e mbyll poezinë e tij “S’më pëlqen kopshti zoologjik i Tiranës” me këta dy vargje:

“Me lirinë e gjallë të të gjithëve

                                                          Dhe unë jam më i lirë.”

  Ishin këto disa nga përshtypjet e mija vetiake nga leximi i këtij libri poezish, i dhënë  tashti në gjuhën e tyre edhe lexuesve italianë. Për aq sa mund t’a vlerësoj edhe përkthyesi Elio Miracco meriton një përgëzim të veçantë, sepse i ka qëndruar shumë besnik mendimit të autorit. Sigurisht edhe vargjet e lira e kanë lehtësuar përkthimin, por pa dyshim ky botim në Vendin e poetëve është jo vetëm një sukses vetiak i poetit tonë por edhe i poezisë shqiptare të pas komunizmit. Ai ndihmon në dhënien e përfytyresës së vërtetë të Shqipërisë socialiste, i parë jo nga arkitektët e regjimit, por nga ana e atyre që e pësuan atë në shfaqjet e tij më mizore, në dhunën e diktaturës, që nuk njohu kufij e caqe poshtërsie njerëzore. 

Por po kthehem prap tek mbrëmja milaneze e promovimit t’atij vëllimi. Mbas paraqitjes  së profesor Ferrarit e mori fjalën gazetarja arbëreshe Melisa Scalisse, e cila foli me mjaft  kompetencë, duket se e kishte lexuar me mjaft kujdes vëllimin duke shënuar ato që i kishin interesuar më shumë. Ajo foli me simpati për poetin duke vënë theksin mbi stilin dhe idetë e poezive, duke u ndalur në disa prej tyre. foli edhe për përvojën e hidhur të jetës së autorit. I bëri jehonë kujtimeve të saj të rinisë në fshatrat e Kalabrisë kur atje kishte shkuar për një sërë koncertesh e shfaqjesh Ansambli Shtetëror i këngëve e valleve në vitet tetëdhjetë.  Tregoi për ndrojtjen e frikën që kishin artistët të bisedonin me vëndasit, sepse, simbas saj ata i quanin spiunë. N’atë rast ndërhyri Visari i cili e siguroi zonjën se frika e tyre rridhte nga fakti se ata i kishin spiunët me vete e jo nga mendimi se vëndasit ishin agjentë. Problemi ishte për arttistët se për biseda të lira me italianët duhej të jepnin llogari në policinë e fshehtë kur të ktheheshin në atdhe.

Pastaj zonja Demi, që vëllimin e kishte brejtur për t’i dhënë vlerësimin e duhur u bë nismëtare e leximit të nëntë poezive në shqip dhe në italisht. Në shqip ato lexoheshin nga bashkëshortja fisnike e jetës së shkrimtarit, Eda, ndërsa në italisht nga zonja Demi. Poezitë e lexuara në rradhë ishin këto: E shtuna e parë e arrestit; Rrjeshti i këpucëve të burgosura; Rileximi i Don Kishotit; Arratisje; Thesi i të burgosurit; Mirënjohje; Nesër; Shekulli i fëmijëve; Shpirti i im; Mendim rinor.   

Të gjitha poezitë u shoqëruan me duartrokitje të vazhdueshme, shprehje e vlerësimit dhe mirëkuptimit të mesazhit të tyre. Folën pastaj edhe katër a pesë të pranishëm mjaft pozitivisht për poezitë  dhe autorin, ndërmjet të tjerëve italianë e shqiptarë edhe një shkrimtare bjelloruse që vuri në dukje me keqardhje se në kushtet në të cilat ka qënë poeti shqiptar janë rreth 1500 të burgosur politikë si pasojë e lulëzimit të diktaturës në vënd. Ajo kërkoi vëmëndje nga qytetarët e botës së lirë edhe për viktimat e dhunës bjelloruse. 

Ato dy orë që vazhdoi mbrëmja e promovimit qenë një rast i bukur njohjesh, shkëmbim mendimesh e miqësimi e të gjithë falënderuan poetin shqiptar që u kishte krijuar atë rast me botimin e veprës së tij, por edhe organizatorë te këtij aktiviteti kulturor të rëndësishëm. 

KOSTA NAKE/

Rastësia kthehet në një rregullsi, marrëdhëniet tona me fqinjin grek herë pas here kalojnë amplituda të mëdha, siç ishte ajo e fundit me zgjedhjet e 14 majit të vitit të kaluar në Himarë. Romani ka tërhequr në oborrin e vet skandalin e ngritjes së varrezave të ushtarëve të vrarë gjatë luftës italo-greke të vitit 1940 duke treguar zhvarrime të njerëzve që s’kishin lidhje me të, madje duke i kthyer në ushtarë edhe skeletet e grave dhe fëmijëve, për më tepër duke e kthyer në një biznes që dëmton edhe figurën e klerikut që merr urdhra nga lart njëlloj si nëpunësit e shtetit. “Ka një erë tjetër, një dimër tjetër që nuk ka lidhje me stinët. Ai është dimri, era e të cilit ulërin në varret e hapura të fshatit K.” Incidenti kulmon me bërtitjen e konsullit grek, sikur të ishte zot shtëpie. “Për një çast m’u duk sikur mbeta pa atdhe.”
Këtë fakt e shfrytëzon autori për të arritur nëpër një rrugë të tërthortë. Si refren që përshkon gjithë veprën është pyetja e prindit për fëmijën “A ke frikë?”, pyetje që merr përsipër të kthehet në bartëse të mesazhit për një nga linjat e subjektit. Është detyrë e prindërve dhe jo vetëm e atyre që të përgatitin fëmijët për jetën dhe një nga hapat e parë është përballja me frikën. Gjyshi Aranit Gusmari niset nga Tirana me të nipin për të kaluar disa netë në mal në një kohë të re. Kur ishte fëmijë ai, rreziku kryesor ishin kafshët e egra; tani rreziku kryesor është njeriu, sepse vendi i strehimit të përkohshëm është kthyer në rrugë ilegale për trafikantët e drogës dhe prostitutave.
Ashtu si një udhëtar që ndez një zjarr për t’u ngrohur dhe pastaj ai përhapet me shpejtësi rreth e rrotull, edhe riti i kthimit në vendlindje për ta përcjellë dashurinë për te brezat që vijnë, befas zbulon një transformim tronditës – braktisjen e fshatit. Së pari, moshat e afta për punë i ka përpirë emigracioni, i cili, përveç karakterit ekonomik të lëvizjes, ka krijuar edhe probleme dhe drama shoqërore siç është ajo e çiftit Llazar dhe Sibora Gjini. Së dyti, ndryshimi i sistemit, edhe pse nuk përmendet nga autori, ka sjellë një ftohje të akullt në marrëdhëniet mes njerëzve, të cilët nuk e shohin njëri-tjetrin në sy, por u vidhen vështrimeve. Njerëzit duken të lodhur nga puna dhe kanë filluar të kërkojnë rrugë të shpejta pasurimi duke bërë që të shtohen të burgosurit. Nga ana tjetër krimi po bëhet më i fuqishëm se ligji, njerëzit e ndershëm në radhët e organeve të drejtësisë nuk japin dot drejtësi sepse u vijnë urdhra nga lart nga njerëz të padukshëm për opinionin shoqëror. Një nga personazhet shtron pyetjen retorike së cilës i përgjigjet po vetë: “E kupton në ç’kohë jetojmë? Në kohën e imoralitetit më të fëlliqur.”
Rikthehemi atje ku dhemb dhëmbi e vete gjuha, autori u bën apel të gjithëve: “Shkoni dhe u thoni njerëzve të mos kujtohen për të vdekurit vetëm kur iu prishen varret. Sepse varret që harrohen, prishen, varret që kujtohen, nuk guxon njeri t’i prishë.” Skenat me zhvarrosje dhe pazare ia lënë vendin një vështrimi të gjatë duke u kthyer në vjeshtën dhe dimrin e vitit 1940. Aty do të shfaqet nëntogeri grek, poeti Odise Elitis përballë nëntogerit italian.
Edhe sikur të mos kishte ndodhur ngjarja e fshatit K., kujdesi për të vdekurit mbetet një çështje universale, por tepër e ndjeshme në Ballkan ku nacionalizmi nuk fle, por vetëm dremit. Në këtë roman ka dy fjali me peshë të madhe: “Kujtesa fillonte nga varret” dhe “Gjëja më e vështirë është të mbrosh jetën e të vdekurve.” E gjejmë edhe jashtë kufijve të sotëm të Shqipërisë me romanin e Kim Mehmetit “Shpërngulja e të vdekurve.”
Romani bëhet interesant me ndalesat që bën aty-këtu për trajtesa filozofike që lidhen me vdekjen, me qafën e njeriut, me ikonat, me burgjet, me nacionalizmin, me pleqërinë, me jetën, me vetminë, etj. Vdekja është e ftohtë si një gur kilometrazhi i lyer me gëlqere, për t’u kujtuar njerëzve sa kilometra kanë përshkuar, por që nuk tregojnë edhe sa kilometra kanë mbetur për t’u përshkuar. Të mendosh për vdekjen nuk do të thotë që ke frikë prej saj. Njeriu mendon për vdekjen për të kuptuar jetën. Njeriu mendon për vdekjen për të kuptuar njeriun. Po e fshehe frikën, ajo bën fole brenda teje dhe nuk pranon të largohet. Çdo kohë ndërton burgjet e saj. Nuk janë në burg të gjithë ata që duhet të jenë. Tërë bukuria e vetmisë qëndron tek të jetuarit mes hollësive të jetës të së tjerëve.
Dialogu është interesant dhe shpesh merr mbi vete pjesën e vet nga barra filozofike. Emrat e personazheve janë pothuaj të parëndësishëm para karakteristikave të tyre: Simoni ishte o një vit më i madh, o një vit më i vogël se Tedi, dhunuesit e varreve janë një i madh dhe tjetri i vogël, kur shkojnë drejt fshatit T., takojnë njeriun me një sy prej qelqi, bashkëpunëtori i priftit që mbledh kocka quhet Skuth dhe blloku i tij me kapak të verdhë mbante brenda misterin e mashtrimit.
Autori ka një ndjesi të madhe ndaj natyrës, ka njohje të thella për faunën dhe brenda veprës ka një leksion artistik për gjallesat, madje njeh dhe gjuhën e tyre. Një inventarizim i shpejtë i tyre shërben si dëshmi për këtë.
Dy pëllumba që djali i merr në Selanik dhe i lëshon për t’u kthyer në fshat dhe ndjekja e tyre nga skifterët shndërrohen në një finale sa madhështore aq edhe tragjike dhe marrin vlerë analogjike me kthimin e emigrantëve në vendlindje.
Përdorimi i gjerë i metaforave në peizazhet e natyrës krijon lirizëm që ka karakterizuar edhe prozën e shkurtër të autorit që në botimet e hershme. A do të jetë brezi i ri i ndjeshëm ndaj tyre?
“Të gjallë dhe të vdekur” përmban gjithçka duhet të ketë një roman: të vërtetën, të bukurën, tronditësen, qartësinë dhe shijen e mirë. Ai karakterizohet nga natyrshmëria paradoksale, nga skenat tragjike, nga rrëfimi i stilizuar poetikisht, nga fryma nostalgjike për të shkuarën, por edhe me ngjarje në bashkëkohësi me ato të gazetave, nga ngritja e narrativës mbi imagjinatën dhe kujtesën.

(Romani “Të gjallë e të vdekur” i Nasi Lerës, Dudaj 2013)