Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “Vatra” fton shkrimtarët, artistët, median dhe komunitetin shqiptar në promovimin e veprës së autorit Aurel Naqi.

Promovimi zhvillohet ditën e shtunë më 10 Shkurt 2024 në ora 11Am në Selinë Qendrore të Federatës Vatra me adresë: 2437 Southern Blvd, Bronx, NY 10458.

Ekspertë të letërsisë shqipe, gazetarisë, filmit e përkthimit do të nderojnë me kumtesa e tyre këtë ditë të rëndësishme kulturore për Vatrën dhe komunitetin tonë.

Ju mirëpresim të gjithëve.

KOSTA NAKE/

Nga moria e mënyrave dhe mjeteve për pasurimin e gjuhës shqipe te romani “Karpa” kam veçuar tri raste fjalëformimi me prejqrdhje dhe një rast me kompozita.

Që te romani “Rrathët” e vendosa Camajn krah Kadaresë për parapëlqimin e prapashtesës ~shëm. Edhe te ky roman konstatoj se kjo është prapashtesa më prodhimtare në krijimin e fjalëve të reja. Kam numëruar rreth 85 fjalë që më tingëllojnë të reja dhe më shumë se 50 prej tyre përdoren për here të parë krahasuar me romanin paraprijës. Funksioni kryesor i këtyre fjalëve është ndajfoljor dhe vetëm katër raste janë si mbiemra. Po sjell vetëm ato fjalë që janë përdorur më shumë se një herë:

argëtueshëm, drojshëm, i gjithëmbarshëm, pakujtueshëm, përfrigueshëm, shlirueshëm, vëmendshëm,  zilishëm.

Prapashtesa e dytë që më tërhoqi vëmendjen për pasurinë e saj është ~as/z dhe dallohen për një fushë më të gjerë pasurimi pasi përveç mbiemrave dhe ndajfoljeve, shtrihet edhe në sitemin emëror. Mbizotëruese janë ndajfoljet, si: ballafaqas, bashkas, kalamendas, kalaz, mburras, ndamas, ngulmas, pandërpremas, përpiktas, saktas.

Fjalëformimi me parashtesën për~ shtrihet në siistemin emëror, foljor, por edhe te mbiemrat dhe ndajfoljet.

Emra: përditje, përdhunë, përkënaqje, përlavdim, përsjellje.

Folje: përflitet, përjarg, përngjaj, përnjësohet.

Ndajfolje: përbrenda, përethshëm, përfrigueshëm, përkënaqshëm, përpikëtas.

Mbiemra: përbamës, i përbrijshëm, i përndjekun.

Ndër kompozitat mjaft prodhuese shfaqen në pjesën e pare emrat krye dhe punë dhe përemri gjithë si: kryenaltë, kryepincingul, kryepingul, kryevogël, punëdorësi, punëmadhësi, gjithëditën, i gjithëmbarshëm, gjithjetën. Për pjesën e dytë më tërhoqën vëmendjen kompozitat ballafaqas, prishakandas, dijekeqas. 

për~:  përbamës, përblozë, përbrenda, i përbrijshëm, përbujshëm, përditje (përditshmëri), përdhunë, përethshëm, përflitet, përfrigueshëm, përjarg, përkundra, përmbas (nd), përmbi, përngjaj, përjetës, përjetim, përjetoj, përkënaqem, përkënaqje, përkënaqshëm, përlavdim, përlavdohet, përmajesh (nd), i përndjekun, përngadalë, përnjësim, përnjësohet, përpikëtas, lope përqumështi, përsjellje, përvijë. 

~as/z: bestytës, dalëzotës, i dhanë deshtas (me dashje), dijekeqas, haptas, jermas, kobojas (banor), ndërlidhas (nd), përbamës, përzies (e), rrafshas, rrëmbyes (mb), shkëmbyetas, shqyrtues (mb), fshamje trishtuese, shtrihej vutas, zhbiruetas, zhgjetues (mb). 

KOMPOZICIONI I NJË VEPRE

(Vepra 8, Onufri 2010,

“DRANJA, madrigale mbi fatin e një frymori të papërsosun”)

E shkruar në gjysmën e dytë të viteve ’70 të shekullit të kaluar, kjo vepër më çon një dekadë para se të shkruhej, atëherë kur beharet e fëmijërisë sime i kishin breshkat një përbërës zbavitës. Shkonim për t’i kullotur bagëtitë deri te Përroi i Thellë afër Ziçishtit e Shënkollasit dhe lirishtat mbi të ishin rezidenca e tyre kryesore, ishin të shumta prandaj kishte për çdo fëmijë; duke qenë ne të vegjël, ato na dukeshin të mëdha, hipnim mbi to dhe i përdornim për të rrëshqitur te faqet e pjerrëta të përroit. Nganjëherë tregoheshim edhe mizorë, sidomos kur kujtonim se ato kishin shërbyer si ushqim për trupat italiane të pushtimit.

Martin Camaj vjen me një personazh të tillë, të quajtur Dranja, por shpejt bëhet lidhja me emrin vajzëror Drande, emër që shkon pastaj te trëndafilja. E konceptuar me tri pjesë dhe e realizuar poetikisht me madrigalë, vepra mund të lexohet në rrafshin e drejtpërdrejtë duke zbuluar autorin si vëzhgues i hollë, por edhe në rrafshin simbolik, pasi largimi i Dranjes nga ana e Drinit bëhet shprehës i fatit të vetë Camajt.

Në dy pjesët e para “Përvojë jete” dhe “Mprehje shqisash” breshka zhvendoset në natyrë duke vështruar me sytë e autorit, kurse në pjesën e tretë “Fryma e ngujueme në asht” jep rizbulimin e Dranjes këtë herë vetëm si zhguall. Arshi Pipa ka bërë një analizë të detajuar për këtë vepër.

VËSHTRIM METRIK

(Vepra 9, Onufri 2010,

përmbledhjet poetike “Nji fyell ndër male” dhe “Kanga e vërrinit”)

Strofat:

Te përmbledhja poetike “Nji fyell ndër male”, botuar në Prishtinë në vitin 1953, bien në sy ndërtimet strofike me një mbizotërim të strofës katërvargëshe në 24 poezi, kurse strofat e tjera janë me numër të pakët, dy pesëvargëshe, një trevargëshe dhe një gjashtëvargëshe.

Te përmbledhja poetike “Kanga e vërrinit”, botuar në Prishtinë vetëm një vit më vonë, ky raport ka ndryshuar duke nxjerrë në plan të parë 22 poezi me varg të lirë, 13 poezi me strofa katërvargëshe, dy poezi me strofa dyvargëshe dhe gjashtëvargëshe, nga një poezi me strofë trevargëshe, një pesëvargëshe dhe një sonnet.

Rimat:

Te përmbledhja poetike “Nji fyell ndër male” mbizotëron rima e kryqëzuar ABAB me 20 poezi, rima e puthur dhe rima e alternuar me nga dy poezi, te poezia me tercina skema është ABA BCB, te dy poezi pesëvargëshe skema është ABABC DEDEC, kurse te dy poezi me strofa gjashtëvargëshe skema është ABABCC. 

Te përmbledhja poetike “Kanga e vërrinit”, Camaj ka përdorur vetëm rimën e kryqëzuar me 12 poezi, në një poezi skema është ABCB, 

rima e puthur ndeshet vetë te dy poezitë me distikë, te poezitë me tercina, me pesë dhe gjashtë vargje skemat janë njëlloj me vëllimin paraprijës, kurse soneti është shkruar me skemën ABAB CDCD EFG EFG.

Vargjet:

Te përmbledhja poetike “Nji fyell ndër male” ka një larmi vargjesh duke filluar nga 7-rrokëshi te 12-rrokëshi, si dhe kombinime të ndryshme brenda strofave. Camaj nuk është i gurtë ndaj masës së rrokjeve, prandaj ka një mes 11 dhe 13 rrokjeve në 13 poezi. Ndër kombinimet vendin e parë e zë kryqëzimi i 12-rrokëshit me 8-rrokëshin, në strofat katërvargëshe tre vargjet e para janë 11-ose 12-rrokësh, kurse vargu i katërt është 5-, 6- ose 7-rrokësh.

Te përmbledhja poetike “Kanga e vërrinit” Camaj priret nga vargjet e kombinuara me zhvendosje të vargut të shkurtër nga vargu i dytë te i katërti, kurse te strofat gjashtëvargëshe më të shkurtër janë dy të fundit.

Nga Harallamb Fandi,

shkrimtar, Itali.

Më ka ndodhur dhe herë tjetër që, ndonëse gjatë leximit të një libri të kem mbajtur 5-6 faqe me shënime, të cilat, kur jam ulur për të shkruar përshtypjet, i kam lënë mënjanë, duke menduar të them më mirë atë që ndiej pas përfundimit të leximit. Kështu bëra dhe për romanin e Shpend Sollaku Noé-së. Meqë isha mirë si rrallëherë nga shëndeti, u ula dhe nisa t’i shkruaj autorit drejtpërdrejt tek messenger-i. Po s’qe e thënë të vazhdoja, sepse më ndërprenë dhe, kur u riktheva për të vazhduar, pashë se në nxitim e sipër i kisha fshirë të gjitha çka kisha shkruar. S’di sepse, ndryshe nga zakonisht, pashë më parë shënimet e mbajtura gjatë leximit dhe u kënaqa ngaqë rikujtova shumë gjëra të çmuara, vjelë nga ky roman i mrekullueshëm. Ato mund dhe t’i kisha lënë mënjanë padashur dhe, natyrisht, s’do të më vinte mirë.

Pse e quaj të mrekullueshëm romanin “Nascita, infanzia e gioventù del clone Nicolaus Bonadei”?

Dikush mund ta gruponte atë me librat thriller, me disa theksime problemesh shoqërore të të kaluarës dhe të të sotmes. Ata që do të mendonin kështu, nuk do të mundeshin kurrë të dilnin në suprinë, sepse injoranca dhe mosleximi, do t’i fundoste në llumin ku pluskojnë. Ky roman e bën lexuesin korrekt të mendojë të kundërtën. Unë, që më shumë se shënimet e hollësishme kritike, jam i prirur të vendos në plan të parë pasurinë e ndjenjave dhe mendimeve që lindin gjatë leximit, pohoj me plot gojë që ky roman është një pasuri e vyer. Dhe kjo s’mund të ndodhte nëse autori do ta kthente mundin e vet në një lojë profesionale shkrimtarësh artizanë apo mjeshtrash të frymëmbajtjes nga të papriturat e trilluara.

Që në faqet e para atmosfera e krijuar të merr me vete për atje ku zhvillohen ngjarje të mëdha. Pavarësisht se ç’ndodh më vonë, mua fillimisht më erdhi në sy shkëndija ndezëse e përfytyrimeve të nxitura prej leximit sepse, me sytë e mendjes, pashë mes turmës në Sheshin e Kuq figurën e Rostropoviçit, violonçelistit disident rus, më të madhit të të gjitha kohërave që, kur mësoi ngjarjen që po ndodhte, të cilën Noé e përshkruan aq bukur, u nis me avion drejt Moskës dhe, me automatik në krah, doli në mbrojtje të demokracisë. Përfytyroni një artist si ai, që armë kishte gjithnjë violonçelin dhe fjalën, të dilte me automatik në duar. Motiv apo temë kjo, krahas shumë të tjerave që, ky roman, të ofron dhe të sugjeron për të bërë një shkrim të veçantë.

Pas kësaj tabloje të realizuar mjeshtërisht, fjala e shkrimtarit tonë me vepra të botuara në shumë gjuhë të botës, mbrujtur me kulturë të admirueshme dhe me ndjeshmëri të rrallë, më mori me vete nëpërmjet orkestrimeve të harmonive gjuhësore, që s’të ndahen deri në fund.

Nuk mund të mos përmend këtu aftësinë vrojtuese prej piktori të autorit, që tek tablotë me përmasa e karakter monumental, të cilat të mbushin gjithë qënien, vendos me shkathësi edhe penelata që sjellin pamje nga rrugë, parqe e ndërtesa të njohura, shpeshherë edhe në kontraste ndijesish nga më të ndryshmet; ku lirizmi i kujtimeve nga leximet e kolosëve të letërsisë, shtypet nga pamjet e institucioneve staliniste që pillnin tmerre e gulagë. Shumica e tyre vjen qartësisht me emrat që i kemi dëgjuar që në adoleshencën tonë me një saktësi habitëse e jo si në gjuhët e tjera ku ato e humbasin tingëllimin origjinal.

Gradualisht, pas hedhjes së farës për subjektin, ku klonimi do të shërbejë për ardhjen në jetë të Nicolaus Bonadeit, gëzimit prindëror po dhe ngazëllimit për suksesin shkencor të prindërve të tij, vijnë përpara lexuesit pamje të tjera, të sotme. Me ritmin e kohës na dalin parasysh mjedise të reja nga Kitaj Gorod e aeroporti me hapësira e ngjarje të mëdha e të vogla. Më tej, duke vazhduar në linjën e subjektit, ndiejmë të kemi të kemi shprehur, në brendësi të vetes, falenderimin e parë për shkrimtarin. Falë përshkrimeve mjeshtërore, pas rrëmujave dhe aventurave të largimit nga Rusia, vijmë papritmas në atmosferën paqësore dhe ajrin lehtësues të alpeve ku shumëkush ndihet edhe më i pranishëm nga kur, në një kohë tjetër, ka parë filmimet më të mira të atij vendi. Gjithçka që vazhdon deri ne fund të librit mban mbi vete tisin e hollë të argjenduar e filigranor të fjalës, me pasuri njohurish të sakta e të thella enciklopedike, që i vijnë në ndihmë vjeljes së mendimeve të shkrimtarit nga çdo lexues dhe që i shërbejnë njohjes më mirë të realiteteve e botëkuptimeve në periudha të ndryshme.

Në këtë pasuri, veç kulturës, është shkrirë dhe përvoja jetësore plot vuajtje e përpjekje, shpesh mbinjerëzore, e autorit disident dhe emigrant Shpend Sollaku Noé. Mendimi i kultivuar që ai shpërndan bujarisht e bën të thjeshtë, të afërt e të përmallshëm për vendin e tij, Shqipërinë, të sjellë me pamje e detaje që të mbeten në mendje nëpërmjet një gjuhe të çlirët, ku italishtja e përsosur tingëllon njëlloj si shqipja e pastër dhe e bukur në çdo rast. Shpend Sollaku Noé është shkrimtar befasues, i qetë në rrëfim, po jo asnjëanës. Ai është gjithnjë empatik, veç atje ku duhet është edhe ironik apo çjerrës maskash, por asnjëherë fyes, edhe kur i ka plasur buza. Kur e mbaron se lexuari veprën e tij të duket se autorin, që të është bërë pjesë e vetes, e ke aty dhe dëshiron ta kesh gjithnjë pranë. Dhe nuk ka si të mos mbetesh në pritje të ardhjes së sigurt e jo të largët të tij me një tjetër sukses në duar.

– mbresa nga takimi dhe emra

si mirēnjohje –

Nē shtēpinē e bukur, por dhe tẽ madhe, Qendēr kulturore Shqiptare Amerikane nē Lewisville, nē Dallas… valēviten dy flamujt mē tē dashur, krahas yjeve amerikane dhe shqiponja jonē dy krenore… dhe dyert janē hapur…Kētē do tẽ desha tē thosha qē nẽ fillim. Se kanē shkruar menjēherẽ pēr mbresat e mrekullueshme nga takimi ynē me shqiptarēt dhe unē i bashkohem atij ngazēllimi dhe entuziazmi. E kam parē shpesh tē ndezur te shqiptarẽt e Amerikēs, nē Çikago ku jam, me miqtē e mi, te klubi ynē i librit, po dhe ku kam shkruar, kaq bukur nē Miçigan, te qendra kulturore “Nēnẽ Tereza”, Edhe nẽ Filadelfia te “Bijtẽ e Shqipes”, por edhe dikur, mẽ herēt, kur vija nga Tirana, te “Shtēpia e Lirisē” nē Uashington, te “Vatra” nẽ Nju Jork.

Dhe tani nē Dallas.

1.

DYERT E HAPURA

janē dhe zemra tē hapura, edhe mendje tē hapura… Dhe ti ndjehesh misionar i sē mirēs.

Do tē doja tē flisja shumē dhe pēr takimin tonẽ mē tē fundit, njē pritje aq e pērzemērt, qē ba bēri tē ndjeheshim si nẽ shtēpi, si nē njē familje tē gjerē.

2.

MIQẼSIA,

e çmoj shumē… dhe ne vajtēm si miq nē Teksas, kētē radhē 4 shokē nga Çikago, Taip Beshiri, qē na pēlqen tē themi qē mbiemri i tij ēshtē Bes-Hiri, hiri/ hirshmẽria e besẽs, Dr. Xhabir Alili, pasionant i poezisē, Dr. Jani Gjoni, Strategu siç e thērrasim nē grup, dhe bashkē me ta dhe unē.

Na priti z. Adil Besiri, na çoi nē restorantin e tij, na njohu me miq tē tjerē, vizituam dhe “Cowboys”-at e famshēm, edhe atē lagjen “Adriatika” me shtēpi guri e kisha guri si nē Ballkan, me ujēra qē brigjet tē ndērmendnin sado pak Dalmacinē e Adriatikun tonē. Dhe nē mbrēme te

Qendra Kulturore Shqiptare Amerikane…

3.

LIBRI.

Ne na bashkon libri.

Do tē pērurohej romani “Kēpuca e Aktorit”. Shtëpia Botuese Onufri na e kishte dhēnē mundēsinē bujarisht tē kishte romane plot dhe aty, nē tryezēn e gjatē…

Nē sallē na duk vetja si nē shtēpi, si mes njē familje tē madhe dhe vērtet takuam familjarē, bashkēshortē, prindēr, gjyshēr, tē rinj, mama tē reja me foshnjat nē karrocẽ, etj. Teksa shtrēngonim duart, dēgjonim tē na paraqiteshin se ishin nga Shqipēria e Kosova jonẽ, nga Maqedonia e Veriut, e Jugut pēr ne, – mē pēlqen tē pērsēris, nga Çamēria e Mali i Zi, nga…. nga tē gjitha trojet shqiptare, sē bashku, do tē thoshte nē fjalēn e tij hyrēse konferencieri i takimit, Taip Bes Hiri dhe do tē vazhdonte se edhe romani, “Kēpuca e aktorit” e ka kētē frymē pẽrbashkuese, mē pas ai do tē bẽnte njē pẽrmbledhje tē jetēs dhe veprēs sē autorit dhe do tē theksonte se libra tē tij janē botuar jo vetēm nē Tiranē, por dhe nē Prishtinē dhe Shkup, edhe mē tej, nē Europē e Amerikē…

Zv/Presidenti i Qendrẽs Kulturore Shqiptaro-Amerikane, z. Bekim Ademi, u uroi edhe njē herē mirēseardhjen miqve nga Çikago, tē Klubit Shqiptar tē Librit, dhe suksese takimit, ēshtē me rēndēsi, do tē thoshte, na bashkon…

Njē letēr pērshēndetẽse, dērguar tē pranishmēve nga poeti i njohur, Profesori Universitar Gjeke Marinaj, i cili s’mundẽte tẽ vinte dot nē takim, ai nē Teksas jeton dhe punon, por ndodhej jashtē shtetit me punēt universitare dhe letrēn e tij e lexoi nē anglisht e reja Ekaterina Gjoni, ndērsa tē pērkthyer nē shqip njē nga tē rinjtē, Arber Kapllani.

Mẽ pēlqen tē kujtoj emra nga tē atyre qē njoha, qẽ kishin ardhur nē takim dhe i shikoja tē ulur nēpēr tryezat e rrumbullakta, tē shpērndara nē sallē… si valle. Ja, arkitekt Dardan Hoxha dhe mẽsuesja Artē… po edhe bashkēshortēt Krasniqi, Skēnderi… kērçovarēt e pērzemērt… Nebiu, Nexhati… shkodrani gazmor Hydajeti me zonjēn, Elvana… Ari nga Kosova s’ka ardhur? Sa shumē qē punojnē!…

Pastaj konferencieri i jep fjalēn Dr. Jani Gjonit, qẽ do tē thoshte se e shikonte romanin “Kēpuca e Aktorit, si njē metaforē e ecjes me skenē Shqipẽrinē, nē tre akte ose tre kohē, sintezẽ e tyre dhe perspektiva e shqetēsuar e ardhmērisē… ndẽrsa Dr. Xhabir Alili do tē thoshte nē fjalēn e tij se ky roman ēshtē dhe njē libēr psikologjie njerēzore, dramē dhe komedi e atdheut, historie kombētare, etj, etj.

Para se tē mẽ jepej fjala mua, do tē vinte nē krye tē sallẽs njẽ fēmijē i bukur nja 5-6 vjeç a mē shumē, mē quajnē Xherdan, do tē thoshte me zẽrin e ēmbēl dhe recitoi poezinē shqip, “Vendi im”. Nxora celularin dhe e fotografova. Ngjalli kaq shumẽ emocion dhe u duartrokit po ashtu si ata qē diskutuan, nẽ mos mē shumē.

4.

MREKULLIA

e sē ardhmes, e nisa fjalēn time unē, qē ēshtē bērē dhe mrekulli e tē tashmes, duke patur parasysh se si i rrisni fēmijēt ju, arritjet e pērbashkēta… shqiptarēt nē SHBA, tashmē tē pasuruar, i gjen nē shumē fusha tē biznesit, tē ndẽrtimeve e kompani pastrimesh, jo parash, jo, dhe siç janē kuzhinierē, shofera dhe hidraulikē, janē dhe nē shkencẽ dhe arte dhe politikē, mēsues e pedagogē, inxhiniera e mjekē, juristē, klerikē e shkencētarē, drejtojnē, janē shkrimtarē, muzikantē, piktorē, artistē… dhe nuk m’u durua pa treguar se ajo vajza qē lexoi kẽtu letrēn e poetit dhe mikut tonē Gjeke Marinaj, ēshtē oficere nē ushtrinē amerikane. Ju e dini ç’do tē thotē ushtri amerikane, – iu drejtova tē pranishmēve, tē mbrosh interesat e Amerikēs dhe tē jesh atje ku janē shqetēsimet mē tē mēdha tẽ botēs, nē luftē pēr tē mbrojtur demokracinē dhe tē drejtat e popujve dhe aty ēshtē oficere kjo vajzē shqiptare, jona, Ekaterina, qẽ e kemi kētu sonte, krenarē me atẽ, ẽshtē nē vijē tē parē dhe ndērkaq di tẽ vijē dhe atje ku ēshtē dhe libri shqip… duartrokitje tē fuqishme, ajo buzēqeshi modestisht dhe unē vazhdova tē flas pēr atē traditē kulture dhe bēmash qē na lanē pararendēsit, Imzot Noli dhe i pērndrituri Faik Konica, Profesor Arshi Pipa, qē erdhi nga burgjet e diktaturẽs shqiptare, etj, etj, e sot, me gjithē ato mundēsira pafund…

Nē fakt, unē do tẽ doja tē dēgjoja, jo tē flisja, ndērkaq do t’u pērgjigjesha pyetjeve nga salla, ishin nga mē interesantet, por dhe tē rēndēsishme si ato tē çẽshtjeve tē kujtesēs kolektive, si t’i shẽrbejẽ ajo tē ardhmes qẽ vjen, qē ēshtē dhe e tashme. E dēgjova me vēmendje Ilir Çamin. Mē mēso si ta pẽrballojmẽ jetēn, mẽ tha njẽ ri, mē hutoi. Unē jam aktor, tha njē tjetēr dhe u ngrit nē kēmbē, quhem Hysen Zeqaj, do të recitoj poezinē “Harta e kafshuar e atdheut”, e kam mẽsuar, qē kur konkuroja pēr aktor nē Prishtinē, – e kam shkruar nē burg, – do tē thosha unē, – dhe tjetrēn “Si shk-oh-t nē Kosovē”, – e kisha shkruar kur ende s’kisha shkuar atje… malli mē ka marrē, pa qenē kurrē… realitetet tona tē emocionit, tē ankthit qẽ ta merr frymēn… tē ndarē, po ēshtē Amerika, aleati ynē jetik… dhe jemi dy shtete shqiptare nē Ballkan… po ne duhet tē jemi sa mē tē bashkuar… eh, jo tē pẽrçarē, madje dhe kur futemi nē tē njējtēn shoqatē, kērkojmē ndarjen, pērgjysmimin… po thoshim. Prapē poezi, recitoi Dr. Xhabiri…

Dhe kur po firmosja librat, afroheshin miq, qē dhe po njiheshim aty, por sikur ishim njohur me vite… jam bashkēvuajtēs yti, i burgut tē Spaçit… Nokshiqi… jam i UÇK-sẽ… pashē Albanin… pẽrsẽri fēmijēt, ai me emrin Xherdan bashkē me tẽ vēllanẽ, Aldianin… donin njē autograf… flisnin shqip… prekem…

5.

GJUHA…

vizitojmē klasat e shkollēs sē tyre… ēshtē dashuria jonē… bibliotekēn, libra, libra, libra, janē pērvoja jonē… kujtesē dhe kulturē… gjuha nuk ēshtē vetēm mjet komunikimi, por dhe shpirti i njē populli, dhe histori e tij, frymē…

Anglishtja ēshtē gjuhē e madhe, botērore, e para sot, – po bisedonim, – siç ishte latinishtja nē mesjetē, që tē mos mbetesh i huaj, duhet patjetẽr, integrimi… shqiptarēt janē dhe qytetarē amerikanē… etj, etj, por dhe shqipja është njē pasuri, jo vetēm e shqiptarēve, gjuhẽtarẽt, studiues tē huaj dhe shkencētarē e shohin si njē gjuhē tē lashtē, indioeuropiane, e veçantē, degē mē vete, pranē rrēnjēs, madje dhe nē rrēnjē e mendojnē disa, duhet ruajtur dhe mbrojtur dhe tē parēve qē u takon kjo detyrē, janē shqiptarēt. Ta duam dhe ta mēsojmē gjuhēn amē, do ta kuptojmē mē mirē veten dhe nē Amerikē e do tē dijmē tē bējmē mē shumē…

Dhe erdhi ora tē iknim. Dhe po e mbyll siç e nisa, duke besuar se mendjet e hapura hapin dhe zemrat dhe kēshtu sē bashku bēhemi me mē shumē zemra dhe pastaj s’ka derē qē s’hapet. Dyert e sē ardhmes…

Visar Zhiti

Dr. Bexhet Asani/

Struga është një qytet relativisht i vogël por nga gjiri i këtij qyteti kanë dalë me dhjetëra shkrimtare e shkrimtarë si dhe një numër i konsiderueshëm studiuesish, të cilët kanë zënë një vend të rëndësishëm në kalanë e kulturës shqiptare. Disa shkrimtare e shkrimtarë kanë kapërcyer me sukses kufijtë lokalë dhe janë të njohur edhe ndërkombëtarisht qoftë me poezitë, prozën apo studimet e tyre.

Unë sistudiues kam evidentuar këta shkrimtare dhe shkrimtarë struganë: Murat Labënishti, Mehmed Ali Hoxha, Nuhi Vinca, Rahmi Tuda, Agim Vinca, Nexhat Mustafa, Xhevat Limani, Vahit Nasufi, Puntorie Muça Ziba, Bexhet Asani, Imri Demishai, Lebit Murtishi, Seli Murati, Halil Hyseini, Xhemi Hajredini, Xheladin Emini, Fatmire Doko Lumani, Xheladin Muça, Ibrahim Abedini, Avdi Lena, Nazmi Demishau, Islam Baftiari, Kaim Murtishi, Besnik Lena etj., në këtë plejadë shkrimtarësh nga copëza e parajsës strugane padyshim bën pjesë edhe shkrimtarja Sabije Veseli.

Shkrimtarja Sabije Veseli kultivon një zhanër të romanit “sui generis”, e që ky lloj i romanit është pëlqyer shumë nga lexuesi amerikan. Mund të them pa drojë se asnjë nga shkrimtarët e lartpërmendur nuk ka arritur të pushtojë tregun dhe panairet amerikane të librit si romancierja Sabije Veseli. Heronjtë e romaneve të Sabije Veselit janë personazhe “hyjnorë”, të cilët kanë një komunikim si me botën e përtejme ashtu edhe me botën tonë, pra, është një komunikim i vazhdueshëm dhe i pandërprerë. Proza e sabije Veselit pak ashumë gjason me “Komedinë hyjnore” të Dante Aligerit. Këto ide dhe tema që trajton Sabije Veseli, kanë ngjallur interesim te publiku i gjerë amerikan. Pa patur frikë se mund të them diçka të madhe për krijimtarinë e shkrimtares së Sabije Veselit, po e them publikisht këtu në mesin tuaj se shkrimtarja Sabije Veseli është radhitur në mesin e nëntë shkrimtarëve amerikanë më të lexuar. Kjo u bë publike para pak kohësh në shtetin e Kalifornisë. Në atë manifestim kulturor amerikan mori pjesë Sabija me bashkëshortin e saj Adi Veseli. Pas këtij suksesi të shkrimtares Sabije qëndron bashkëshorti i saj Adi Veseli, i cili e ka mbështetur, e mbështet dhe do ta mbështesë përgjithmonë.

Te libri më i ri i shkrimtares Sabije Veseli “Trupi hyjnor” , pavarësisht se autorja e quan studim-hulumtim, vepra ka elementet e një romani. Protagonistë të romanit janë: oficeri kroat i vrarë në Luftën e Parë Botërore dhe vajza shtatëmbëdhjetë vjeçare, e cila nëpërmjet ëndrrës “bashkëjeton” me oficerin. Trupi i oficerit kroat prehet larg vendlindjes po shpirti i trazuar i oficerit nuk prehet dot, larg vendlindjes!

Nëpërmjet “shpirtit hyjnor” të oficerit, vajza e re shtatëmbëdhjetë vjeçare arrin të “komunikojë” me jetën e botës së përtejme. Pikërisht me jetën pas vdekjes, me botën e amshuar autorja në imagjinatën e saj thur një ngjarje sa tërheqëse po aq interesante për lexuesin në përgjithësi dhe për lexuesin amerikan në veçanti. Saga e romanit pothuaj pak a shumë përputhet me librat e shenjtë. Protagonistja e romanit është midis jetës dhe përjetësisë, midis ëndrrës dhe zhgjëndrës. Ajo jeton midis dy botëve, jeton edhe midis dy feve. Aty gjen lumturinë sepse “pranon” mesazhe hyjnore dhe ato mesazhe ua përcjellë botës nëpërmjet shkrimeve dhe bisedave të ndryshme me njerëzit.

Për dallim nga fetë sesi e shikojnë botën pas vdekjes: parajsa, purgatori dhe ferri, te vepra “Trupi hyjnor” bota e përtejme na paraqitet me dy parajsa: Arshi që i vendosë dëshmorët e rënë në luftë, pra ata zënë vendin më të merituar sepse kanë flijuar jetën e tyre dhe pozicionohen në altarin e lirisë. Ndërsa në Firdeus, strehohen njrëzit normalë të cilët kanë bërë vepra të mira dhe njerëzqit e tjerë vendosen në Ferr – në xhehenem.

Në pjesën e dytë autorja bën fjalë për pamjen e njerëzve në botën e përtejme, ata në të shumtën e rasteve na shfaqen si shkurtabiqë. Pamjet e tyre ilustrohen nëpërmjet skicave të ndryshme. Autroja tregon sesa kohë merr transormimi i trupit të njeriut në trup hyjnor. Vështrimin tim do ta përfundoj me një “mesazh hyjnor” duke iu referuar mesazheve hyjnore të veprës “Trupi hyjnor”: “Të vdesësh për atdhe je dëshmor si në këtë botë po ashtu edhe në botën e përtejme, ke një vend të merituar në parajsë!”