Prof. Dr. Roland Gjini
Pergjegjes i Qendres se studimeve Albanologjike dhe Ballkanologjike.
Universiteti i Elbasanit/

Ka kohë që shqiptarët, veçanërisht ata të Shqipërisë, cilësohen si tolerantë ndaj besime të ndryshme fetare, apo akoma më tej, ata jo vetëm bashkëjetojnë mes tyre, pavarësisht nga lloji i besimit, por edhe bashkëpunojnë ngushtë për çështje të ndryshme të përparimit të vendit. Vlerësime të tilla i ndeshim që herët, por në kohët aktuale, kur në rajone të ndryshme të botës po shtohen konfliktet me bazë fetare, qëndrimi i shqiptarëve ndaj besimtarëve të feve të ndryshme merr rëndësi të veçantë. Toleranca dhe bashkëjetesa e shqiptarëve të besimeve të ndryshme është vlerësuar në kohët e tanishme edhe nga drejtues të lartë të feve, siç është rasti i Papa Gjon Pali II, në vizitën në Shqipëri të prillit 1993 dhe papa Franceskut, në vizitën e shtatorit 2014, të cilët theksuan se harmonia fetare shqiptare shërben si një shembull për të gjithë opinionin fetar botëror.
Në mënyrë të veçantë, ndër shqiptarët, për tolerancë e bashkëjetesë fetare janë shquar e shquhen banorët e Elbasanit dhe të trevave përreth. Pa rënë në pozitat e determinizmit gjeografik, është fakt që Elbasani dhe trevat e tij ndodhen në mesin e Shqipërisë, atje ku kryqëzohen arteriet kryesore të rrugëve nga perëndimi në lindje e nga veriu në jug, e bashkë me to edhe kulturat, idetë e besimet e të gjithë shqiptarëve. Ky pozicion i mesëm gjeografik përkon edhe me natyrën dhe karakterin e elbasanasve. Nuk ka përfaqësues të çdo besimi apo feje, ashtu si edhe pjesëtarë të etnive dhe komuniteve të ndryshme etnokulturore, të ndodhur në Shqipëri, që të mos jenë vendosur gjatë rrjedhës së kohës në Elbasan. Këtu ata gjetën një terren e ambient të përshtatshëm të banorëve vendas, mbi të gjitha butësinë, mikpritjen dhe bashkëjetesën pa probleme, madje të ngrohtë e bashkëpunuese. Në Elbasan e trevat përreth gjenden besimtarë apo banorë të përkatësisë fetare pothuaj të të gjitha feve që gjenden në Shqipëri. Në rrjedhën e historisë, të paktën nga fillimet e Rilindjes Kombëtare (shek XIX) e këtej, në marrëdhëniet mes feve të ndryshme në këtë qytet e trevat përreth, spikatën vlera të rëndësishme, ku më e rëndësishmja është arritja e Pavarësisë Kombëtare.
Bashkëjetesa e feve në Shqipëri, ashtu si toleranca, është bërë objekt diskutimi mes studiuesve të ndryshëm. Që nga Rilindja Kombëtare, kur fjalët lapidar të Pashko Vasës, apo Vaso Pashës, se feja e shqiptarit është shqiptaria, në këto diskutime janë përfshirë edhe studiues të huaj. Kështu, njeri prej tyre, italiani Roberto M. dela Roka, shpjegon se thelbi i nacionalizmit del në dritë si identitet parësor i çdo shqiptari, pavarësisht nga besimi fetar.
Bashkëjetesa dhe toleranca në Elbasan, e shfaqur që herët, gjatë Rilindjes Kombëtare, çoi në një bashkëpunim të ngushtë mes përfaqësuesve tëbesimeve tëndryshme, si në lëvizjen e armatosur antiosmane, ashtu edhe luftën me penë, për shkrimin e mësimin e gjuhës shqipe.
Populli dhe patriotët e Elbasanit dhe të trevave përreth kanë gjetur gjuhën e bashkëpunimit mes tyre për çështje të rëndësishme të përparimit, të lirisë e pavarësisë së vendit, pavarësisht nga besimi fetar që ata i përkisnin. Gjatë shekullit XX, nën gjurmët e Dhaskal Todrit, dhe Kristoforidhit, ecën përkrah njëri-tjetrit, për mësimin e gjuhës shqipe dhe shkollën shqipe, me dhjetra atdhetarë të tjerë të përkatësive të ndryshme fetare, deri në shpalljen e Pavarësisë.
Gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, para se të hapej shkolla e parë shqipe legale, në Elbasan dhe në Shpat vihet re mësimi i shqipes në mënyrë klandestine apo shëtitëse, bazuar në abetaren e Kristoforidhit. Mësuesit e parë të gjuhës shqipe u rreshtuan për krah njëri-tjetrit, pavarësisht nga përkatësia fetare, ortodoksë, muslimanë apo bektashinj. Përmendim mes tyre Muç Shqiptarin, Tush Pinën, Hasan e Fetah Cekën, Mahmut Hastopallin, Gor Lekën, Ali Çiften, Sheh Hysen Sulovën, Petër Papamihalin, Hasan Gracenin, Emin e Qazim Matraxhiun, Tush Xhanin, Dije Tellallin, Hasan Bebetin, Damjan Borodanin, Vasil Llapushin e të tjerë.
Patriotët elbasanas, pavarësisht nga përkatësia fetare, gjykonin se pavarësia e feve i shërben edhe pavarësisë kombëtare. Prandaj, besimtarët e feve të ndryshme, që nga gjysma e dytë e shekullit XIX, mbështetën përpjekjet për pavarësitë e feve dhe për t’u shkëputur nga qendrat jashtë vendit, sidomos nga Patrikana greke e Stambollit. Në mënyrë të veçantë përmendim rastin e figurave të njohura muslimane apo bektashiane që i dolën në krah At Germanos (Papa Jorgji Theohari), në luftën e tij për kishën unite, si Dervish Bej Biçaku, Ismail bej Vërlaci, Aqif Pashë Elbasani, etj. Më pas do të shohim se figura të njohura muslimane dhe bektashiane do tëmbështetin përpjekjet e At Visarion Xhuvanit për autoqefalinë e kishës ortodokse.Pra këto lëvizje nuk ishin vetëm lëvizje fetare por edhe patriotike.
Më tej, në përkrahje tëkërkesës së shpatarakëve për shkollën shqipe dhe kishën unite nënshkruan jo vetëm besimtarë ortodoksë, por edhe mjaft krerë të njohur të lëvizjes patriotike dhe intelektualë me përkatësi fetare muslimane apo bektashiane.Në mbrojtje të kësaj kërkese, nështator të vitit 1900, Papa Jorgji (Atë Germanos), i shoqëruar nga dom Nikoll Kaçorri si dhe njerëz besnikë të feudalit elbasanas jo i krishterë, Dervish Beut, bën një vizitë te Papa i Romës. Pas një qëndrimi afro një muaj këtu, Papa Jorgji mori premtimin nga Ati i Shenjtë për ngritjen e një shkolle shqipe, ndërtimin e kishës së krishterë katolike në Elbasan, si dhe dërgimin e nxënësve të rinj, për t’u shkolluar në qendrat e njohura arsimore fetare e laike të Vjenës.
Shembullin më të qartë të bashkëpunimit mes figurave atdhetare me përkatësi të ndryshme fetare na e jep LefNosi. Lefi u dallua si kundërshtar i hapur i ortodoksisë greke, gjithashtu ai arriti të bashkëpunojë me sukses në lëvizjen kombëtare me figura elbasanase të lagjes Kala të përkatësisë fetare muhamedane, veçanërisht me Dervish Bej Biçakun dhe Aqif pashë Biçakun, duke dëshmuar kështu shembullin më të spikatur të harmonisë ndërfetare.
Për çështje madhore të lëvizjes sonë kombëtare Lef Nosi bashkëpunoi, pa asnjë paragjykim, edhe me figura të njohura atdhetarejo të krishtere jashtë Elbasanit. Kështu ai, bashkë me Faik Konicën, ishin ndër të parët veprimtarë politikë të kohës që hodhën idenë për qeverisjen e Shqipërisë si një shtet i pavarur. Këtë ide e shfaqin që në vitin 1907, kur ishin me qëndrim në Londër. Për këtë dëshmojnë qartë dokumenta të AQSH Fondi 32 d. 6, f.1-4, viti 1907. Sipas këtyre dokumentave Lef Nosi, bashkë me Faik Konicën dhe Mikele Parkan, janë pjesëtarë të parë të organizatës politike AnaKombtare e Shqipërisë (The National Albanian Party),e themeluar në Londër më 4 tetor 1907, e cila ka programin e saj të qartë prej 24 pikash, ku sëpari, kërkohej një shtet i pavarur shqiptar sipas modeleve të monarkive të përparuara europiane, në mënyrë të veçantë të Anglisë.
Kongresi mbarëkombëtar i Elbasanit, i mbajtur në shtator të vitit 1909, dëshmon për një frymë të qartë bashkëpunimi ndërfetar, parë që nga pjesëmarrja e delegatëveve, kështu, delegatët e Elbasanit, që përfaqësonin qytetin e tyre apo qytete të tjerë të vendit ishin: Emin Haxhiadem Shijaku, Taq Buda, Dervish Bicaku, Qamil Haxhifeza, Simon Shuteriqi, Josif Haxhimima, Qemal Karaosmani, Ibrahim Dalliu, Ahmet Dakli. Po kështu, mësuesit e parë të shkollës Normale që u hap në dhjetor të po këtij viti, vinin nga përkatësi të ndryshme fetare, madje më gjerë, përveç muslimanë dhe ortodoksë, janë edhe me përkatësi fetare katolike. Ndër ta përmendim: Luigj Gurakuqi, Aleksandër Xhuvani, Simon Shuteriqi, Hasan Mezja, Hafëz Ibrahim Dalliu, Petër Dodbiba, Sotir Peci, Dhimitër Paparisto, Hysen Blloshmi. Po kështu, me përbërje muslimane, ortodokse e katolike ishin edhe nxënësit e kësaj shkolle.
I vendosur në përdorimin e afabetit latin të miratuar në Kongresin e Manastirit, populli i Elbasanit organizoi mitingun madhështor, më 18 shkurt 1910, në sheshin e Namazgjasë, me pjesëmarrjen e 7000 qytetarëve e fshatarëve të ardhur nga Shpati dhe nga katunde të tjera të Elbasanit, kundër vendimit të qeverisë së osmanëve të rinj për të përdorur në shkollat shqipe vetëm alfabetin arab. Ky demostrim, sikurse edhe të tjerë në qytete të ndryshme të vendit, gjeti mbështetjen e rretheve patriotike brenda e jashtë kufijve. Shtypi i kohës do të shkruante për mitingun e Elbasanitse këtu u mblodhën muslimanë e të krishterë, nën drejtimin e Lef Nosit, Muç Shqiptarit, Beqir Plangaricës e të tjerë“…që patën mëndjen e bukurë për të parën herë të çfaqin mentimin qi duhet bamun nji miting prej kombëtarëve të këtushëm… që të protestohet kundër mentimit të paarsyeshëm të shkruhet shqypia me shkronjat arabishte …”.
Në fillim të qershorit të 1912-ës në shtëpinë e patriotit elbasanas, Ali Agjahut, nën kryesimin e Aqif Pashë Biçakçiut, u zhvillua mbledhja që vendosi shpërthimin e kryengritjes në trevën e Elbasanit, në kuadrin e Kryengritjes së Përgjithshme antiosmane. Po në këtë mbledhje u ngrit edhe Komiteti Revolucionar, ku, krahas muslimanëve bënte pjesë edhe Lef Nosi dhe ortodoksë të tjerë elbasanas si dhe nga Shpati. Ky komitet mori përsipër detyrën e organizimit dhe shpërthimit të kryengritjes në prefekturën e Elbasanit.
Ndërkaq, besimi i madh që kishte Aqif Pashë Elbasani te Lef Nosi, si aktivist i vyer në dobi të lëvizjes kombëtare, i mundësoi atij, bashkë me Shefqet Daiun, Qemal Karaosmanin e Dervish Biçakun, zgjedhjen si delegatë të krahinës së Elbasanit për në Kuvendin e Vlorës, të 28 nëntorit të vitit 1912. Ndërsa vet Aqif Pasha, i qetë se në Vlorë mes të tjerëve është edhe bashkëpunëtori i tij, Lefi, qëndroi në Elbasan për t’u përballur me ushtritë serbe që po përparonin përgjatë luginës së Shkumbinit.
Bashkëpunimi i ngushtë mes patriotëve e veprimtarëve elbasanas me përkatësi të ndryshme fetare u finalizua në 25 Nëntor 1912, ku populli i Elbasanit, muslimanë e të krishterë përkrahën nismën e platformën e re politike të Ismail Qemalit, duke bërë që ky qytet të ishte i pari në vend që shpalli pavarësinë. Po të shohësh listën e firmëtarëve të këtij akti, vëren se nga 35 firmëtarë 25 janë të besimit musliman apo bektashian dhe 10 të besimit ortodoks, përqindje kjo që përputhet natyrshëm me raportin muslimanë – të krishterë në Elbasan. Prandaj kjo datë që ne përkujtojmë sot, ka vlera jo vetëm për historinë tonë kombëtare, por edhe për faktin se ne elbasanasve, muslimanë e të krishterë, na bën krenarë.

Artan Nati/

Globalizimi i jetës politike, personale dhe profesionale, përhapja e demokracisë në mbarë botën dhe rritja e emigrimit për shumë arsye të ndryshme kanë kontribuar të gjitha në rritjen e interesit për të drejtat e votës për emigrantët, refugjatët, diplomatët, anëtarët e forcave të armatosura që shërbejnë jashtë shtetit dhe të tjerë persona që mungojnë përkohësisht ose përgjithmonë nga vendi i tyre. Ndërkohë që kushtetutat e shumë vendeve garantojnë të drejtën e votës për të gjithë qytetarët, në realitet votuesit që ndodhen jashtë vendit të tyre kur zhvillohen zgjedhjet shpesh nuk kanë të drejtë të votës për shkak të mungesës së procedurave që u mundësojnë atyre ta ushtrojnë këtë të drejtë.

Me më shumë qytetarë që jetojnë dhe punojnë jashtë vendit të tyre dhe me teknologjitë e reja që e bëjnë gjithnjë e më të lehtë pjesëmarrjen e emigrantëve në politikën e atdheut, tema e votimit të emigrantëve është shumë e rëndësishme. Si përfaqësimi në procesin legjislativ, ashtu edhe komoditeti i votimit janë thelbësore për përfshirjen politike dhe vendimtare kur vlerësohet suksesi i dhënies së të drejtës. Vlen të përmendim propozimin nga “Vatra” si kandidat për president të Ph.D Dritan Demiraj, si një nga kandidaturat më serioze, por që nuk u morr parasysh nga politikanët në Shqipëri edhe për faktin se si funksionon politika në Shqipëri, por edhe se emigrantët nuk kanë mundësi të shprehin vullnetin e tyre. Duke i mohuar emigrantëve në veçanti, por edhe vendit tonë shfrytëzimin e kapaciteteve intelektuale dhe eleminimin e konkurencës politike dhe intelektuale aq të dëshiruara dhe të munguara në Shqipëri, pëbën një vetëcopëtim dhe vetëvrasje me kosto shumë të lartë.

Megjithatë, ruajtja e lidhjeve me vende të ndryshme nga emigrantët, krijimi i modeleve të reja të përkatësisë është një fenomen më i fundit, i lidhur me përparimet teknologjike dhe lëvizjet më të shpejta të emigrimit global. Globalizimi dhe integrimi evropian kanë çuar në një rritje të lëvizshmërisë personale përtej kufijve kombëtarë, gjë që nga ana tjetër ka nxjerrë në pah pyetjet rreth përkatësisë kombëtare. Supozimi tradicional i politikës së brendshme për t’u vendosur ekskluzivisht brenda kufijve të shtetit kombëtar sfidohet gjithashtu nga nocioni se komunitetet janë shtrirë përtej kufijve shtetërorë.

Kjo ilustrohet nga fakti se numri i vendeve që kanë miratuar politika që lejojnë qytetarët jorezidentë të marrin pjesë në zgjedhjet vendase nga jashtë është rritur shumë në dekadat e fundit. Aktualisht, rreth 151 vende nga 216 lejojnë votimin nga jashtë.

Votimi jashtë vendit mund të ketë një vlerë reale dhe thelbësore për përfshirjen politike të diasporës. Në veçanti, kur zgjedhjet shihen si një mjet për ndërtimin e paqes votimi i emigrantëve mund të luajë një rol të rëndësishëm në zgjedhjet pas konfliktit ose tranzicionit. Duhet theksuar se me krizat e thella që kaloi vendi ynë pas viteve 90, ajka intekektuale në Shqipëri e ndjeu veten tërësiht të margjinalizuar nga jeta politike dhe ekonomike në vend dhe rrugëdalja e vetme, por e padëshirueshme për ta ishte emigrimi.  Duke lehtësuar angazhimin e diasporës, emigrantët potencialisht mund ta shohin veten si palë të interesuara në përpjekjet për ndërtimin e paqes dhe demokracisë në vend. Kjo nga ana tjetër mund të rrisë legjitimitetin demokratik të çdo marrëveshjeje politike pas konfliktit dhe të kontribuojë në konsolidimin e paqes dhe demokracisë, pavarësisht nga këndvështrimet e ndryshme politike që mund të vijnë nga brenda ose jashtë vendit. Për më tepër, nëse qytetarët jashtë vendit nuk lejohen të ushtrojnë asnjë të drejtë politike, atëherë ekziston rreziku që politikat kombëtare të mos pasqyrojnë interesat e tyre, pasi politikanët ka të ngjarë të injorojnë interesat e grupeve që u mungojnë të drejtat zgjedhore.

Në të njëjtën kohë është e rëndësishme të mbahet parasysh diversiteti i diasporave të cilat shpesh mund të ndahen sipas linjave etnike, fisnore ose fetare. Ndërtimi i besimit dhe bashkëpunimit ndërmjet komuniteteve të diasporës është një pjesë qendrore e angazhimit të diasporës si dhe një hap fillestar drejt dialogut efektiv të diasporës. Në këtë drejtim, votimi i emigrantëve mund të luajë një rol pozitiv në nxitjen e bashkëpunimit ndërmjet komuniteteve të ndryshme të diasporës . Vlen të përmendim veprimtarinë e fundit të Shoqatës “Vatra” në Çikago që me rastin e fillimit të vitit të ri shkollor solli bashkë të gjitha komunitetet fetare dhe shoqatat e grave dhe grupimeve të tjera në Çikago për dhurimin e abetareve për shkollat shqipe në Çikago si dhe promovimin e librave dhe ndërrmarjen e hapave konkret për ruajtjen dhe kontributin e vlerave intelektuale në komunitetin tonë. Përveç kësaj, vendet e origjinës mund të gëzojnë një dividend demokratik nga emigracioni, pasi qytetarët jashtë vendit mund të bëhen agjentë të demokracisë dhe mund të ndihmojnë në përhapjen e normave demokratike në vendet e tyre të origjinës. Qytetarët Shqiptarë, jashtë vendit gjithashtu kontribuojnë në zhvillimin ekonomik në vend, dhe nëpërmjet remitancave, të cilat përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të GDP-së kombëtare. Gjithashtu turizmi masiv i emigrantëve dhe diasporës në Shqipëi është një faktor i madh ekonomik në vend. Niveli i ulët i demokracisë në vend, por edhe niveli skandaloz intelektual në parlamentin Shqiptar e bën imperativ votimin e emigrantëve, por edhe pjesëmarrjen e tyre në jetën politike të vendit. Mundësia për të marrë pjesë në zgjedhjet e vendit të origjinës përmes votimit të emigrantëve mund të forcojë ndjenjën e tyre të përkatësisë në vendet e origjinës.

Mënyrat e ndryshme në të cilat kryhet votimi mund të jenë përmes fletëvotimit me postë, votimit online, votimit me përfaqësues ose personalisht në qendrat e votimit të caktuara jashtë vendit. Ndërsa ka rreziqe të qenësishme dhe këto rreziqe duhet të peshohen kundër interesit më të madh demokratik dhe vullnetit politik për t’u marrë me çdo sfidë të mundshme me mirëbesim.

Dr. Lulzim Nika*/

Sot kujtojmë heroizmin e studentëve, profesorëve dhe qytetarëve te guximshëm te protestës së 1 tetorit 1997.

Siç e përshkruan ngjarjen një artikull i New York Times nga viti 1998, “data e 1 tetorit 1997, shënoi një ndryshim rrënjësor në politikën e Kosovës,… pasi që u largua tymi dhe gazi, ishte e qartë që diçka te shqiptarët kishte ndryshuar në mënyrë dramatike. Barriera e frikës ishte ulur.”

Me protestat e studentëve, grupet e para të armatosura të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovë filluan të sfidonin shtetin serb ushtarakisht. Ato filluan një betejë kundër regjimit represiv kriminel serb drejt ndërtimit të mirëfilltë të Republikës së Kosovës, që deri në atë kohë kishte ekzistuar vetëm një sistem qeverisjeje paralele që kishte fituar betejën për mbijetesën e arsimit në Kosovë.

Dekada përfundoi me luftën e lavdishme të UÇK-së dhe ndihmën e aleatëve perëndimorë, që i dha fund gjenocidit shtetëror serb në Kosovë, që falë sakrificës së shumë brezave, Kosova, sot gëzon lirinë!

Jam krenar që isha pjesë e këtij fillimi të historisë sonë të lavdishme që kulmoi me lirinë dhe pavarësinë e Kosovës.

*Autori i shkrimit ishte pjesëmarrës i protestës 1 tetor 1997.

-Në Referendumin e mbajtur para 32 viteve,  nga 26 deri në 30 Shtator 1991, për Kosovën Shtet Sovran dhe i Pavarur u votua pro 99,87 për qind/

-Gazeta e rezistencës “Bujku” para 32 viteve: Kosova filloi Referendumin për Sovranitet; Manifestim paqësor e demokratik përballë dhunës; Masivitet i madh në votime…; Referendumi për Kosovën Sovrane u krye me sukses të plotë; Mbi 99 për qind të votuesve për Sovranitetin Shtetëror të Kosovës…/

-Presidenti historik i Kosovës Dr. Ibrahim Rugova për Referendumin për Kosovën Shtet Sovran dhe i Pavarur: Është një akt që e afirmoi tutje dhe është një garanci për realizimin e pavarësisë së Kosovës, në të tashmen dhe në të ardhmen/

-Referendumi u mbajt në rrethana të një okupimi të egër të regjimit të Beogradit dhe të një shtetrrethimi ushtarako-policor, ndërsa rezultatet e tij ishin mesazhe të fuqishme dhe të qarta të Kosovës për gjithë botën në një kohë të lëvizjes gjithëpopullore për liri, pavarësi e demokraci/

Gazeta DIELLI nga korrespondenti në Kosovë Behlul JASHARI

PRISHTINË, 27 Shtator 2023/ Kosova Shtet Sovran dhe i Pavarur u votua pro 99,87 për qind në Referendumin e mbajtur para 32 viteve, nga 26 deri në 30 Shtator 1991.

“Kosova filloi Referendumin për Soranitet”, ishte kryetitulli i ballinës së gazetës së përditshme të rezistencës “Bujku” të datës 27 Shtator 1991.

“Republika e Kosovës filloi Referendumin për të nesërmen e vet: Shtet Sovran dhe i Pavarur. Referendumi i parë historik i Kosovës i shprehejes së vullnetit të lirë politik të popullit filloi në kushte e rrethana shumë të rënda që po përjeton Kosova nën pushtetin policor serb, prandaj vota për sovranitet dhe pavarësi  është edhe votë e deklarimit demokratik e paqësor për liri e barazi të plotë  për çka shqiptarët në Kosovë dhe në Jugosllavi edhe para këtij referendumi janë deklaruar fuqishëm me shumë forma të shprehjes  e të manifestimit të vullnetit të lirë”, shkruaja atëherë në 26 Shtator 1991 në kryeartikullin e botuar në numrin e së nesërmes të gazetës “Bujku”.

Legjenda e fotografisë në ballinë ishte: “Deklarim demokratik për ardhmërinë e Kosovës: pamje e Prishtinës”. Aty, po në faqen e parë, në mbititull shkruante: “Udhëzime për mbajtjen e Referendumit”, e në titull theksohej: “Referendumi është legal dhe legjitim”.

Në kryetituj balline gazeta “Bujku” në 28 Shtator 1991 shkruante: “Referendumi për Republikën e Kosovës Shtet Sovran e i Pavarur – Manifestim paqësor e demokratik përballë dhunës”, ndërsa në 29 Shtator 1991 konstatonte: “Masivitet i madh në votime për Republikën e Kosovës Shtet Sovran e i Pavarur – Referendumi në Kosovë në përfundim”.

E në numrin e 1 Tetorit 1991 gazeta “Bujku” në mbititull e kryetitull në ballinë shkruante:

“Pas pesë ditësh votimi masiv në Referendumin për Republikën e Kosovës Shtet Sovran dhe të Pavarur  – Referendumi për Kosovën Sovrane u krye me sukses të plotë”. Tituj balline ishin edhe: “Parlamenti i Shqipërisë përkrahu Rezolutën për Kosovën Shtet Sovran dhe i Pavarur” dhe “Qeveria Amerikane ka kundërshtuar politikën e Serbisë ndaj shqiptarëve”…

 “Fillim i së nesërmes” ishte titulli i redaksionalit që kam shkruar para 33 viteve në 2 Korrik 1990, duke qenë me delegatët në ngjarjen historike kur para dyerve të mbyllura të Kuvendit në shtetrrethim e para snajperëve serbë Kosova me Deklaratën Kushtetuese të 2 Korrikut 1990 shpallte pavarësinë e saj, e cila atëherë nuk u njoh ndërkombëtarisht, megjithatë ishte dhe njihej si deklarim i fuqishëm i vullnetit kombëtar, politik e demokratik.

Në editorialin e botuar të nesërmen në ballinën e gazetës tradicionale të vetme shqipe kosovare në atë kohë Rilindja, theksoja se, “Deklarata Kushtetuese e delegatëve të Kuvendit të Kosovës është deklarim i popullit për barazi e subjektivitet të plotë të Kosovës e të shqiptarëve… është fitore e akt historik i shprehjes së vullnetit gjithëpopullor demokratik, është fillimi i fundit të pabarazisë e padrejtësive…Kosova e re, ajo me rregullim kushtetues sipas Deklaratës të sapo aprovuar do të jetë një djep kombëtar dhe i bashkëjetesës për të gjithë, i të drejtave të plota…”

Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 dhe aktet e tjera madhore që e pasuan, Kushtetuta e Republikës së Kosovës e 7 Shtatorit të po atij viti e Referendumi për Pavarësi i 26 deri 30 Shtator 1991 shënonin kthesën historike drejt së nesërmes – të sotmes së Kosovës së lirë e të pavarur.

“Në Referendum dolën 914.802 veta ose 87,01% e 1.051.357 qytetarëve me të drejtë vote, prej tyre për Kosovën Shtet Sovran dhe i Pavarur votuan 99,87%. Kundër kishin votuar 164 veta, ndërsa të pavlefshme ishin 933 fletëvotime”, konstatonte Komisioni Qendror për Zbatimin e Referendumit në raportin përfundimtar.
Gjithnjë sipas rezultateve zyrtare përfundimtare të shpallura nga Komisioni, në votim, për shkaqe dhe arsye të ndryshme, nuk dolën 136.555 votues apo veç 12,99% e qytetarëve të Republikës së Kosovës me të drejtë vote.  Për realizimin e Referendumit pati 1500 vendvotime me 450 njësi votuese.

 Referendumi u mbajt në rrethana të një okupimi të egër të regjimit të Beogradit dhe të një shtetrrethimi ushtarako-policor, ndërsa rezultatet e tij ishin mesazhe të fuqishme dhe të qarta të Kosovës për gjithë botën në një kohë të lëvizjes gjithëpopullore për liri, pavarësi e demokraci.

  “Është një akt që e afirmoi tutje dhe është një garanci për realizimin e pavarësisë së Kosovës, në të tashmen dhe në të ardhmen”,  theksonte  Presidenti historik i Kosovës, Dr. Ibrahim Rugova, në intervistën e parë ekskluzive për Agjencinë Shtetërore-Zyrtare të Lajmeve të Shqipërisë – Agjencinë Telegrafike Shqiptare (ATSH), që e kam zhvilluar para 29 viteve, në 22 Shtator 1994, në 3 vjetorin e Referendumit të deklarimit të vullnetit kombëtar e demokratik të popullit të Kosovës.

Në intervistë, Presidenti  Rugova, i cili vazhdimisht theksonte se “zgjidhja më e mirë është Kosova e pavarur” fliste edhe për opcionin e “lidhjeve konfederale apo bashkimin me Shqipërinë” të Republikës së Kosovës, si dhe për një “politikë globale që sa më parë të bjerë muri mes shqiptarëve”.

 Vizionet e parashikimet në lëvizjen e luftën drejt Lirisë e Pavarësisë,  për të cilat fliste Presidenti historik i Kosovës Dr. Ibrahim Rugova në intervistë para më shumë se çerek shekulli – 29 viteve janë realizuar gjatë viteve: “Një mbrojtje për Kosovën…një protektorat ndërkombëtar” erdhi me ndërhyjen shpëtimtare të forcës më të madhe planetare – NATO-s, prirë nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe me vendosjen e administratës së Misionit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara në vitin e madh të lirisë 1999. “Dhe, kjo kontribuon në realizimin e pavarësisë, për të cilën është deklaruar populli i Kosovës”, shprehej Presidenti Rugova në intervistë…dhe pavarësia u shpall në 17 Shkurtin historik 2008…

Pas ditëve të zhvillimit të votimeve masive, gazeta “Bujku” njoftonte rezultatet e referendumit.

Me kryetitullin “Mbi 99 për qind të votuesve për Sovranitetin Shtetëror të Kosovës”, me mbititullin “Kumtesë e Komisionit Qendror për Zbatimin e Referendumit të Kuvendit të Republikës së Kosovës” dhe me nëntitullin “Prej më se 1 milion votuesve kanë dalë në votime mbi 870 mijë veta ose rreth 85 për qind e numrit të pëgjithshem të qytetarëve me të drejtë vote. Pjesëmarrja e serbëve dhe e malazezve në referendum ishte simbolike”, gazeta kosovare e rezistencës “Bujku” në numrin e 4 Tetorit 1991, në  faqen e parë shkruante:

“Deri më 3.10.1991 Komisionit Qendror të Kuvendit të Republikës së Kosovës për zbatimin e referendumit për Republikën e Kosovës shtet sovran dhe i pavarur i kanë arritur rezultatet e votimeve nga të gjitha komunat e Kosovës, si edhe nga disa shtete të Evropës Perëndimore, nga SHBA-të, Australia e të tjerë. Ende nuk kanë arritur rezultatet e votimeve të qytetarëve të Kosovës që punjnë përkohësisht në disa republika të tjera në Jugosllavi, si edhe nga disa shtete të Evropës Perëndimore, e supozohet se është një numër i madh i votuesve.

Nga përpunimi i rezultateve të votimimeve që kanë arritur mund të konstatohet se në Referendum, prej më tepër se 1 milion votuesve, kanë dalë më shumë se 870.000 votues, ose afër 85 për qind të numrit të përgjithshëm të qytetarëve me të drejtë vote. Për Kosovën shtet sovran dhe i pavarur janë deklaruar 99,8% të votuesve.

Rezultatet e votimeve dhanë mundësi të konstatohet se në Referendum ka dalë një numër i konsiderueshëm i myslimanëve, turqve, kroatëve, romëve e të tjerë, ndërsa pjesëmarrja e serbëve dhe e malazezve ishte simbolike.

Komisioni Qendror për zbatimin e Referendumit lut të gjitha komisionet, të cilat nuk i kanë dorëzuar ende rezultatet e votimeve, ta bëjnë këtë sa më shpejt të jetë e mundur, në mënyrë që të kumtohen rezultatet përfundimtare të Referendumit, thuhet në kumtesën e Komisionit Qendror për zbatimin e referendumit të Kuvendit të Republikës së Kosovës”.

Gazeta “Bujku”, që shkruante kështu, ishte “edhe gazetë edhe televizor”, si thoja atëherë gjatë ditëve të referendumit, meqë në terrin informativ, kur ishte i okupuar edhe Televizioni i Prishtinës, për ta “kompensuar” mungesën e televizionit botonim edhe shumë fotografi të mëdha nga votimet e atmosfera. Dhe thuaja e gjithë gazeta ishte referendum, me raporte të gjëra e fotografi të ekipeve të gazetarëve e korrespondentëve nga e gjithë Kosova që punonin ditë e natë e me sakrifica.

Në atë kohë gazeta e vetme e përditshme shqipe në Kosovë, “Bujku”, themelues-kryeredaktor i parë i së cilës isha, gazetë e rezistencës e pjesë e lëvizjes e luftës për liri, pavarësi e demokraci, me orientim e përcaktim të fuqishëm properëndimor euroatlantik, dilte nga 18 Janari i vitit 1991, e pasonte dhe sfidonte ndalimin e dhunshëm nga Serbia  të gazetës tradicionale, të parë e të vetme të përditshme shqipe në Kosovë Rilindja

Që atëherë nisëm edhe bashkëpunimet me Agjencinë Shtetërore Zyrtare të Lajmeve të Shqipërisë – Agjencinë Telegrafike Shqiptare, duke marrë e botuar informacionet e saj, e kështu u themeluan bashkëpunimet e para të medias Shqipëri-Kosovë.

E pastaj, të parat bashkëpunime të një media të Kosovës me një media të Shqipërisë vijuan edhe me raportimet me lidhje telexi për zgjedhjet e para pluraliste kosovare, parlamentare e presidenciale, të 24 Majit 1992, ku Dr. Ibrahim Rugova u zgjodh President i  Republikës, e që shënonin fillimet e korrespondenturës së Agjencisë Shtetërore Zyrtare të Lajmeve të Shqipërisë në Kosovë.  Zyra e telexit në ambientet e gazetës “Bujku” në katin e pestë të Pallatit të Shtypit Rilindja në Prishtinë u bë edhe Zyra e korrespondentit në Kosovë të Agjencisë Shtetërore Zyrtare të Lajmeve të Shqipërisë, e edhe si një përfaqësi e parë e Shqipërisë në Kosovë, prej nga bëheshin edhe komunikime tjera Prishtinë-Tiranë.

Para 29 viteve, në 22 Shtator 1994, Presidenti historik i Kosovës,  Ibrahim Rugova, në intervistën ekskluzive që kam zhvilluar – të parën të një presidenti kosovar dhënë Agjencisë Telegrafike Shqiptare, të cilën e cilësonte edhe si një hap në politikën globale të shqiptarëve, si edhe vazhdimisht, falenderonte dhe vlerësonte për informimin nga Kosova e për Kosovën.

“Falënderoj Agjencinë Telegrafike Shqiptare për informimin nga Kosova e për Kosovën. Edhe kjo që pata rastin të bisedoj për këtë agjenci, që reprezenton Shqipërinë dhe çështjen shqiptare, është një hap në politikën globale, në integrimet shqiptare. Edhe ne bëjmë përpjekje që këtu në Kosovë përmes Qendrës sonë për Informim të kemi një agjenci të vogël, e cila raporton për situatën e përditshme në Kosovë. Duhet një bashkëpunim midis këtyre dy institucioneve dhe institucioneve të tjera në Kosovë dhe në Shqipëri”, theksonte Presidenti Rugova në intervistën ekskluzive në 3 vjetorin e Referendumit për Pavarësi.

Vendimin për mbajtjen e Referendumit për Kosovën Shtet Sovran dhe i Pavarur e mori Kuvendi Kosovar në ekzil, në marrëveshje me subjektet politike në Kosovë, në mbledhjen e 22 Shtatorit 1991, mbajtur në Slloveni. Kuvendi i Kosovës kishte dalë në ekzil pasi kishte miratuar Deklaratën Kushtetuese për pavarësi të 2 Korrikut dhe Kushtetutën e Republikës së Kosovës të 7 Shtatorit 1990, që u pasuan edhe me zgjedhjet e para shumëpartiake parlamentare e presidenciale të 24 Majit 1992.

Në krye të Kuvendit të Kosovës në kohën e vendimeve e ngjarjeve historike drejt lirisë dhe pavarësisë ishte Ilaz Ramajli, i cili në një intervistë ekskluzive që kam zhvilluar në 20 vjetorin e Referendumit, në 29 Shtator 2011, ka  vlerësuar se Referendumi u organizua shumë mirë, megjithëse mbahej në rrethana të një okupimi të egër të Serbisë në Kosovë.

“Para Referendumit, edhe Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut dhe Kushtetuta e Republikës së Kosovës e 7 Shtatorit 1990, jo vetëm që ishin akte kushtetuese juridike, por në kohën kur u nxorën ishin edhe akte mbrojtëse dhe pozicionuese në raport me situatën e krijuar në ish Jugosllavi”, ka theksuar Ramajli.

Nga shpërbërja e ish Jugosllavisë, nga elementet konstituive me të drejtë vetoje të federatës, mes të cilave ishte edhe Kosova që u bë shtet, shtete të reja të rajonit dolën edhe Sllovenia, Kroacia, Bosnja e Hercegovina, Maqedona, Mali i Zi dhe Serbia.

“Mbajtja e referendumit dhe rezultatet e tij jo vetëm që mundësuan ndryshimet kushtetuese me të cilat Kosova u shpall shtet sovran e i pavarur dhe u rrumbullaksua korniza kushtetuese e ligjore lidhur me këtë por ishte edhe një mesazh i fortë dhe shumë i qartë për Serbinë dhe gjithë botën se populli i Kosovës më asnjëherë nuk dëshiron të jetë nën kontrollin e të tjerëve, por është përcaktuar fuqishëm që shteti i tyre, Kosova, të jetë shtet sovran dhe i pavarur”, është shprehur Ramajli.

Pas zgjedhjeve të para shumëpartiake parlamentare e presidenciale në Kosovë të 24 majit 1992, të clat pasuan referendumin për pavarësinë, nga Presidenti historik Ibrahim Rugova i zgjedhur atëherë Ilaz Ramajli u emërua ambasadori  i parë i Republikës së Kosovës në Tiranë.  

“Për mua kjo ka qenë një përvojë e re. Detyrën e Përfaqësuesit të zyrës së Republikës së Kosovës në Tiranë e kam pranuar si një privilegj dhe detyrim të marrë me Vendimin e Presidentit të ndjerë Rugova për emërimin tim në këtë pozitë. Konsideroj se Zyra e Republikës së Kosovës në Tiranë ka qenë me një rëndësi të veçantë në rrafshin diplomatik dhe të bashkëpunimit ndërshtetëror mes Kosovës dhe Shqipërisë. Unë kujtoj me kënaqësi kohën sa kam punuar në Shqipëri dhe jam mirënjohës për kontributin e shtetit shqiptar që ka dhënë për Kosovën në të gjitha fazat derisa Kosova është bërë shtet i pavarur e sovran i pranuar ndërkombtarisht. Angazhimi dhe mbështetja e shtetit shqiptar në çështjen e Kosovës ka qenë i pakursyer dhe i plotë”, shprehej Ramajli në intervistë.

 Këshilli Koordinues i Partive Politike të Kosovës kishte marrë vendimin politik për organizimin e Referendumit gjithëpopullor dhe për këtë qëllim u emërua Komisioni Qendror. Kryetar i Komisionit Qendror për Organizimin e Referendumit ishte Ramush Tahiri, përfaqësues i Partisë Shqiptare Demokristiane të Kosovës.

“Në këtë Komision kanë qenë të gjithë përfaqësuesit e partive politike të Këshillit Koordinues. LDK në Këshillin Koordinues ka pasë tre përfaqësues, Ibrahim Rugovën si kryetar të Këshillit Koordinues, Fehmi Aganin dhe Ali Aliun. Partia Fshatare është përfaqësuar nga kryetari Hivzi Islami, Partia Socialdemokrate është përfaqësuar nga Shkëlzen Maliqi, Partia Parlamentare është përfaqësuar nga Veton Surroi dhe Partia Shqiptare Demokristiane ku unë kam qenë përfaqësues”, ka deklaruar Tahiri në një intervistë televizive para kater vitesh.

Ndërsa, Rifat Blaku atëherë anëtar i Komisionit Qendror për mbajtjen e Referendumit vlerësonte se, “një barrë të madhe, por edhe meritë të veçantë për punën për mbarëvajtjen e Referendumit e kishin Këshillat lokale komunale për Referendum”.

 Blaku, në shkrimin ekskluziv në gazetën tradicionale të Kosovës Rilindja – botim special në 90 vjetorin e Pavarësisë së Shqipërisë, në 28 Nëntor 2002, përkujtonte edhe se, rezultatet përfundimtare të Referendumit janë shpallur nga Kuvendi i Kosovës në 18 Tetor 1991, kur është shpallur edhe Qeveria e Kosovës në ekzil.

Pas Referendumit, në 11 Tetor 1991 është miratuar e nënshkruar Deklarata politike e Këshillit Koordinues të Partive Politike Shqiptare në Jugosllavi, kryetar i të cilit ishte Ibrahim Rugova. “Njëmbëdhjetë partitë politike shqiptare, anëtare të Këshillit Koordinues të Partive Politike Shqiptare në Jugosllavi, duke shprehur vullnetin politik të popullit shqiptar për zgjidhjen e çështjes shqiptare dhe për gjendjen aktuale në Jugosllavi”, siç theksohej në Deklaratën politike, shpreheshin për këto tre opsione:
“1. Nëse nuk ndryshohen kufijtë e jashtëm e as ata të brendshëm të Jugosllavisë, duhet të ekzistojë Republika e Kosovës si shtet sovran dhe i pavarur, me të drejtë bashkimi në lidhjen e shteteve sovrane në Jugosllavi. Pjesët e popullit shqiptar që mbesin të jetojnë në Maqedoni, në Mal të Zi dhe në Serbi do të kenë statusin e popullit shtetformues dhe të gjitha të drejtat që dalin nga kjo.
2. Nëse kufijtë e jashtëm të Jugosllavisë nuk ndryshojnë, por ndryshojnë kufijtë e brendshëm ndërmjet republikave, atëherë kërkesë është Republika Shqiptare në Jugosllavi, e ndërtuar mbi bazën e parimit etnik dhe të parimeve të tjera që vlejnë për serbët, sllovenët dhe popujt e tjerë të Jugosllavisë.
3. Nëse ndryshojnë kufijtë e jashtëm të Jugosllavisë, atëherë populli shqiptar në Jugosllavi, përmes deklarimit të përgjithshëm me plebishit, do të vendosë për bashkimin e territoreve në të cilat jeton Shqipëria dhe kështu do të krijohet shteti integral shqiptar në Ballkan në kufijtë e tij etnikë.”

Tani, pas 32viteve nga Referendumi historik për Shtet Sovran dhe të Pavarur, Kosova është e lirë prej mëse 24 viteve, nga Qershori 1999 i përfundimit të luftës e  hyrjes së forës shpëtimtare paqeruajtëse të NATO-s dhe e pavarur prej mëse 15 viteve nga 17 Shkurti 2008, e njohur deri tani nga 117 shtete të botës, anëtare të Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Shtetet e Bashkuara të Amerikës kanë njohur Shtetin e Kosovës që në orët e para – ditën e parë pas shpalljes së Pavarësisë…

Nga Keze Kozeta Zylo/

Presidenti i Republikës së Shqipërisë z. Bajram Begaj u takua me Diasporën Shqiptaro Amerikane në kryeqendren e botës, Manhattan, New York, në 590 Madison Avenue, i njohur gjithashtu si IBM Building, një rrokaqiell në lagjen Midtown, Manhattan të qytetit të Nju Jorkut.

Në mjediset e sallës së konferencave z. Mark Gjonaj Nderi i Kombit dhe Kryetar i Këshillit të Diasporës kishte ftuar përfaqësuesit e 60 Shoqatave Shqiptaro Amerikane në New York për t’u takuar me Presidentin e Republikës së Shqipërisë z. Bajram Begaj.

Në këtë organizim ndihmoi mjaft dhe zonjusha simpatike Mariola Bejkollari sekretare pranë zyrës së z. Mark Gjonaj.

Muaji shtator është shumë i ngjeshur për Diasporën Shqiptaro Amerikane me takime politikanësh të nivelit të lartë shtetëror për shkak të sesionit të 78-të të Asamblesë së Kombeve të Bashkuara, ku në këtë sesion përveç vendeve anëtare nga e gjithë bota përshendet dhe flet dhe Presidenti i SHBA-ve, z. Joe Biden.

Presidenti i Shqipërisë u mirëprit me duartrokitje nga të pranishmit.

Panelin e ketij takimi e udhëhoqi z. Mark Gjonaj i cili i uroi mirëseardhjen Presidentit Begaj.

Presidenti i Republikës së Shqipërisë Z.Bajram Begaj falënderoi gjithë të pranishmit dhe ngriti shume lart rolin e Diasporës në çështjen kombëtare. Ai e çmoi punën e saj dhe tha se Diaspora ka shërbyer gjithmonë me dinjitet dhe atdhedashuri në shumë cështje të rëndësishme kombëtare. Ju ftoj të vini në Shqipëri gjithmonë se vendi ynë është shumë i bukur dhe aty keni rrënjët dhe gjakun tuaj. Une i përgëzoj të gjithë ata vullnetarë që punojnë për Shkollat Shqipe dhe ju mësojnë nxënësve Gjuhën Shqipe, sepse ajo është identiteti ynë, është ashti ynë.

Zoti Begaj foli dhe për votën e Diasporës dhe tha se ajo është e drejta juaj si shqiptarë që të votoni dhe të zgjidhni përfaqësuesit tuaj në Parlament.

Presidenti Begaj prezantoi para të pranishmëve Ambasadorin e Republikës së Shqipërisë në Washington z. Ervin Bushati. Zoti Bushati tha se është kënaqësi që unë të prezantohem nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë z. Begaj para Diasporës. Unë do të punoj me mish e shpirt për Kombin tim dhe mezi pres të takohem me Diasporën dhe pëfaqësuesit e saj. Do të punoj fort atje ku dëgjohet zëri im për zgjerimin e njohjeve për Pavarësinë e Kosovës.

Z. Mark Gjonaj i cili e drejtoi me plot kulturë aktivitetin lexoi pyetjet e përfaqësuseve të Diasporës të cilët i kishin dërguar me shkrim drejtuar Presidentit Begaj. Ai iu përgjigj me korrektësi dhe durim të gjitha pyetjeve si psh për problemet që ka Kosova, veçanerisht në Veri të saj, për shqiptarët në Ballkan, trevat shqiptare kudo ku jane si në Mal të Zi, Dibër, Maqedoninë e Veriut, Çamëri, rreth teksteve për shkollat shqipe, problemet e largimit të shqiptarëve nga trojet e veta, rregullimin e rrugëve etj…

Takimi ishte miqësor dhe me premtime për të ardhmen.

21 Shtator, 2023

Manhattan, New York