Një bisedë me Iris Halilin rreth librit “Eleganca e Lotëve” dhe kujtesës shqiptare për komunizmin!

Intervistoi: Sokol Paja

Kur historia rrëfehet nga brenda familjes, ajo pushon së qeni thjesht kujtim dhe shndërrohet në dëshmi. Eleganca e Lotëve është një vepër ku dhimbja nuk kërkon mëshirë dhe ndjeshmëria nuk pranon të stigmatizohet. Përmes kujtesës së gjyshes, përvojës familjare dhe një gjuhe të përmbajtur letrare, Iris Halili sjell një rrëfim ku lotët nuk janë shenjë dobësie, por akt dinjiteti, dhe ku letërsia mbetet një formë rezistence ndaj harresës.

Çfarë ju shtyu të shkruani “Eleganca e Lotëve”?

Gjyshja ime gjithmonë më thoshte se ngjarjet në jetën e saj janë të denja për një roman. Ajo nuk reshti kurrë së më rrëfyeri historinë e gjyshit apo të familjes sonë. Me kalimin e viteve kuptova se historia e familjes sime ishte historia e vetë shqiptarëve në shekullin XX. E shkrova këtë libër që gjyshja ime të prehet e qetë dhe plotësova kështu një amanet. Pra, libri lindi si histori personale, por gjatë shkrimit u shndërrua natyrshëm në histori të një brezi, madje të disa brezave, që jetuan nën regjimin komunist. Një kritik i njohur shqiptar, pasi shkroi një ese për librin, më rekomandoi ta ktheja në roman, por unë nuk dua që libri të konsiderohet roman, por dua që ai të lexohet si dëshmi reale, me dëshmitarë realë, me emra, ngjarje, data dhe vende konkrete. Vetëm kështu historia që sjell do të perceptohet plotësisht si e vërtetë.

Sa autobiografik është libri?

Libri sjell në formë letrare, shpesh si tregime dhe shpesh si ese, shumë kujtime për gjyshen time, familjen time, fëmijërinë dhe rininë time të hershme. Ka shumë pak, të mos them aspak, momente fiksionale. Unë mendoj se ky libër duhet konsideruar si histori familjare dhe kombëtare e shkruar letrarisht, ku kohët dhe zërat ndërthuren. Kritika ka vënë re se zëri i fëmijës (dmth zëri im fëmij) nuk tradhtohet kurrë në cilësinë dhe natyrshmërinë e tij, dhe kjo është vlerësuar si një nga gjetjet më të arrira artistike të librit.

Si arrihet balanca mes personales dhe universales?

Nën komunizën mijëra familje shqiptare vuajtën. Gjyshja ime mbeti 27 vjeç pa bashkëshortin, i cili u arratis pasi ishte kundër komunizmit që përpara Mukjes ku kishte qenë pjesëmarrës, dhe deri në ditën e fundit të jetës. Mamaja ime u etiketua gjithë jetën “vajza e armikut të popullit”. Daja im vuajti burgun vetëm se ishte djali i babait. Motrës sime iu mohua e drejta e studimit për vite. Lufta e klasave hyri herët në familjen tonë dhe nuk doli deri sa ra diktatura.

Unë u rrita mes dy botëve: asaj jashtë shtëpisë ku i thurnin himne diktaturës dhe asaj brenda mureve ku ajo mallkohej. Që e vogël besoj se gjithmonë dija ti dalloja mirë këto dy botë dhe kjo është paraqitur në libër mes rrëfimeve që janë nga më të ndryshmet dhe që shëtisin bashkë me mua burg më burg kur vizitonim dajen, apo në jetën time si fëmijë në Tepelenë ku jetoja me gjyshen dhe dajen, të cilin e kishin transferuar atje, apo edhe vitet e tjera të fëmijërisë dhe rinisë , tek qyteti im i zemrës, atje ku jam lindur dhe rritur, Tiranën. Unë mendoj se kur historia personale e rrëfyer i mbetet besnike të vërtetës, ajo kthehet natyrshëm në universale. Pasi asgjë nuk ka më të jashtëzakonshme se madhështia e të qenit i vërtetë, si në jetë, politike apo edhe në art apo letërsi.

Pse “Eleganca e Lotëve” si titull?

Lotët janë gjuha më e thellë e shpirtit. Ato nuk janë shenjë dobësie, por porta përmes së cilës e pandërgjegjshmja hyn në vetëdijen tone. Lotët janë shprehje e arketipit femëror, që nuk shërohet duke mohuar dhimbjen, por duke e ndjerë atë plotësisht.

Lotët e gjyshes sime, teksa pozonte për një tablo përpara se jeta e saj të përmbysej nga komunizmi, ishin lot parathënieje për atë që do ti vinte. Bashkimi i dy fjalëve në titullt, që duket sikur përjashtojnë njëra-tjetrën, në fakt e fuqizon mesazhin e librit: në këtë jetë më mirë të qash me dinjitet sesa të jesh stoik dhe të përkëmbesh veten në hipokrizi. Loti nuk është dobësi. Loti është çiltërsi, ndjeshmëri dhe, si të thuash, është forma më e përkryer e arketipit femëror, që asnjëherë nuk ka pasur komplekse të derdhë lot dhimbjeje apo gëzimi qoftë edhe përballë turmave më të mëdha.

Gjuha e librit është e përmbajtur dhe poetike. Ishte zgjedhje e vetëdijshme?

Letërsia e vërtetë nuk është e vetëdijshme. Ajo nuk përcakton asgjë, as vetë autori nuk e di si do të dalë shkrimi letrar apo ku do të përfundojë ai. Kjo pasi letërsia e mirëfilltë është spontane e vetvetishme. Është si rrjedhë mendimesh nga brenda jashtë, pa llogari stilistike. Këtu flas për letërsinë e vërtetë dhe jo atë të porositur, që më kujton realizmin socialist, ku shkrimtarët shkruanin si u kërkohej nga Partia dhe jo si ta ndjenin apo shihnin realitetin.

Si trajtohet figura e gruas në libër?

Nëpërmjet figurës së gjyshes sime, nënës, motrës, kushërinjve apo komshinjve, besoj se në libër kanë dalë shumë portrete grash: nga ato që vuajtën në një formë apo tjetër në diktaturë, nga ato që iu përshtatën dhe i shërbyen diktaturës, por edhe nga ato që nuk dinin apo nuk kuptonin çfarë po u bënte diktatura. Sigurisht, heroinat e librit mbeten gratë që përballuan dhimbjen e diktaturës komuniste pa humbur dinjitetin. Ato për mua mbeten heroinat më të mëdha të kombit tonë, pasi edhe pse ja u pushkatuan bashkëshortët apo vëllezërit, edhe pse ja u burgosën djemtë apo i çuan në internime bashkë me to, ato gra me lot në sy, por me zemër të fortë, mbajtën të bashkuar familjet dhe rrëfyen moralin më të lartë njerëzor. Ky libër është një himn për to dhe një akt përkuljeje ndaj tyre.

A ngushëllon apo trazon libri yt?

Nuk ngushëllon, sepse për krimet e komunizmit nuk ka ngushëllim. Por trazon, sepse në libër del qartë se pasi ra komunizmi, të persekutuarit e vërtetë nuk ishin vetëm ata që u persekutuan, por edhe ata që nuk e kuptuan regjimin ku jetonin, që u përdorën, u gënjyen dhe u deformuan në karakter prej tij. Libri dëshmon. Personazhet e tij janë dëshmitarë realë. Sikur dihet, histori pa dëshmitarë nuk ka. Po kështu, nuk ka letërsi të madhe pa të vërtetë të madhe, pavarësisht se si vjen ajo letrarish.

Sipas mendimit tuaj, cila formë e persekutimit komunist ka lënë plagët më të thella në shoqërinë shqiptare?

Unë mendoj se në Shqipërinë komuniste, lufta e klasave ishte shumë e ashpër. Ajo në vetvete ishte një luftë e ftohtë civile. Ishte lufta ku vëllai spiunonte vëllain, gruaja – burrin, miku – mikun. Dhe çdo ditë e më tepër bindem se lufta e klasave ende vazhdon në një formë apo tjetër, më e rafinuar, por gjithmonë prezente. Sidomos me lindjen dhe avancimin e rrjeteve sociale, lufta e klasave është ashpërsuar edhe më shumë. Ajo ka marrë formë virtuale. Kjo duket nga nostalgjia për të risjellë në mediat sociale simbolet komuniste, kujtuar apo nderuar heronjtë komunistë kriminelë, përkujtuar datat komuniste dhe shumë të tjera të ngjashme. Kjo është trashëgimia më e rrezikshme e traumës komuniste në një shoqëri që nuk u nda kurrë realisht nga e shkuara. Vihet re fare lehtë një mungesë e dukshme empatie nga në pjesë e shoqërisë shqiptare për gjysmën tjetër që vuajti burgjeve, internimeve, debimeve, torturave etj. Dhe kështu trauma e luftës së klasave vazhdon edhe në demokraci. 

A është libri një thirrje për institucionet?

Sikurse theksova pak më parë, një krim i paemërtuar relativizohet dhe është gjithmonë gati të përsëritet. E keqja nuk vjen gjithmonë si monstër, por shpesh si histori të sheqerosura dhe të deformuara për komunizmin. Unë besoj se glorifikimi i komunizmit dhe krimeve të tij duhet të jetë i ndaluar me ligj. Kjo do të ndalojë botime, postime, intervista, idealizime apo art dhe letërsi që vlerëson atë kohë kriminale. Më mirë vonë se kurrë, duhet vendosur një përgjegjësi morale. Nga ana tjetër, brezi i ri duhet të njihet me krimet komuniste dhe për këtë duhet të ketë politika shtetërore.Të mos harrojmë që  nazizmi dhe komunizmi janë krahë të të njëjtit patkua. Ndryshon vetëm arsyeja që i çoi në vrasje. Nazizmi vrau hebrenjtë, romët dhe antikapet; komunizmi vrau popullin e tij. Por ne e dimë sesa të mirëinformuar janë brezat e rinj për krimet naziste të ndodhura 80 vite më parë, ndërkohë që këta breza nuk dinë asgjë për krimet komuniste të ndodhura jo më shumë se 35 vite më parë. Dhe kjo heshtje vjen së pari nga institucionet, qofshin ato politike, kulturore apo sociale. Ka ardhur koha që të bëhemi të fortë dhe të pranojmë të shkuarën, pasi sikur thotë Simone de Beauvoir, forca nuk lind nga shmangia e përvojës, por nga përballja me të — edhe kur ajo është e dhimbshme, edhe kur është e pakthyeshme. 

Çfarë mesazhi u përcillni brezave të rinj?

Kujtesa historike nuk është hakmarrje, por detyrim moral. Falja për krimet nuk është amnisti, është përballje me krimin, pasi pranimi i tij do të jetë hapja e një faqeje tjetër të historisë, që unë besoj do t’i japë fund tranzicionit.

A ka ende arti fuqinë të shërojë?

Më shumë se çdo formë tjetër, sepse arti të bën të ndjesh përpara se të kuptosh. Arti edukon empatinë, jep informacion, ngjall kureshtjen dhe hap debatin. Ndaj edhe librat, filmat apo dokumentarët artistikë që rrëfejnë krimet e komunizmit ngjizen më shumë se çdo libër historie. 

Libri botuar nga shtëpia botuese e mirënjohur Onufri  ka vetëm dy muaj jetë. Cilat kanë qenë përshtypjet më të shpeshta nga lexuesi i thjeshtë?

Lexuesit më thonë shpesh se, pavarësisht ngarkesës së fortë emocionale, ajo që i mban faqet gjallë është dashuria familjare, njerëzore, dashuria që mbijeton edhe në rrethana çnjerëzore. Libri “ecën” dhe rrëfimi rrjedh natyrshëm, duke krijuar një lloj kureshtjeje të brendshme për ta ndjekur deri në fund. Një tjetër përshtypje, e thënë shumë herë, është se personazhet në libër dhe përshkrimi i ngjarjeve janë aq të gjalla, sa lexuesi ndjen sikur ka qenë vetë aty. Shumë më kanë thënë: më dukej sikur edhe unë isha në ato rrugë që të çonin në burgjet komuniste, sikur i kisha përjetuar vetë ato skena. Kjo ndjesi pranie, kjo afërsi me përvojën, është ndoshta reagimi më domethënës që kam marrë.

Po kritika e ka thënë fjalën e saj?

Libri ka patur një jehonë të gjerë që në ditët e para të panairit 2025 dhe deri më tani. Janë rreth 20 shkrime nga kritikë të shquar dhe të gjithë vijnë me një përfundim që mua më kënaq ambicien për të mos rreshtur së shkruari. 

Ju shkruani në shqip, pse?

Së pari, sepse unë mendoj në shqip, shoh ëndrrat në shqip, flas në shqip me çdo shqiptar në SHBA. Refuzoj të shkruaj apo flas anglisht kur jam në mjedis shqiptarësh. Në këto kushte është hipokrizi apo naivitet të pranosh se dikush që ka jetuar më shumë se gjysmën e jetës në Shqipëri di të shkruajë më mirë në një gjuhë të dytë sesa në gjuhën e nënës, dhe aq e vërtetë është kjo edhe sikur të ketë bërë shkollën më të lartë arsimore në vend të huaj, siç është rasti im.

Së dyti, unë shkruaj së pari duke pasur në mendje lexuesin shqiptar, ndaj këtë libër si edhe dy librat e mëparshëm i kam botuar fillimisht në gjuhën shqipe dhe ja kam paraqitur të parëve lexuesve shqiptar. Unë e konsideroj lexuesin shqiptar si lexues elitar dhe mendoj se ai duhet të jetë përparësia numër një e çdo shkrimtari shqiptar, si brenda, ashtu edhe jashtë vendit. Unë dëshiroj që vlerësimin, apo siç thonë, çertifikimin e parë për librin tim, ta japë ky lexues. Sidomos kur shkruajmë për eksperienca shqiptare, kjo nuk është vetëm një zhgjedhje, ky është dhe mbetet një detyrim moral.

Ju jeni edhe kryetare e Vatra Miami si dhe keni krijuar  klubin patriotik “Flas shqip”, ku i mësoni vullnetarisht fëmijëve me prejardhje shqiptare gjuhën shqipe. Sipas jush, çfarë e bën një shqiptar të respektuar në emigracion?

Çdo arritje personale në emigracion kthehet vetvetiu në një krenari kombëtare. Por kur ky sukses personal vihet në shërbim edhe të bashkëkombasve të tu,  apo të vendit tënd , atëherë kjo të bën edhe më të suksesshëm. Respekti ndaj rrënjëve tregon karakter, dhe historia e njerëzimit ka treguar se ato kombe që i kanë ruajtur lidhjet me rrënjët janë edhe kombet që nuk janë zhdukur kurrë, dhe kanë fituar njohjen dhe respektin më të madh ndërkombëtarisht.

Dhe së fundi, një pyetje klishe që i bëhet çdo shkrimtari, por edhe duke pasur parasysh që ju jeni edhe kolumniste e rregullt e gazetës Dielli: Pse shkruani?

Unë shkruaj sepse kjo më bën të ndihem mirë shpirtërisht. Vetëm kur shkruaj arrij të njoh më mirë veten dhe botën që më rrethon. Domethënë, shkruaj së pari për nevojë të brëndshme dhe jo për t’u njohur. Nëse kjo e dyta ndodh, aq më mirë. 

Dhe për ta mbyllur me një urim. Cili është ai ? 

Urimin  e kam për gazetën Dielli. Uroj që ajo të vazhdojë të jetë diell ndriçues informimi për çdo shqiptar, të jetë hapësirë e vërtetë për çdo kënd që di si dhe çfarë të shkruajë në të mirë të atdheut dhe të vazhdojë të shekullohet pasi mban firmën e dy prej shqiptarëve më të mrekull të vendit tonë në emigracion – Fan Noli dhe Faik Konica.