Albert Vataj/

Prezenca e Heroit Tonë Kombëtar, nëpër monumente të kujtesës dhe dëshmimeve historike, ardhur nga mesjeta, nuk është befasi, por mbetet sërish lajm dhe arsye për të ridimensionuar figurën e Skënderbeut në të tjera përmasa.

Ka monumente që nuk janë thjesht gurë të skalitur që stolisin hyrjen e një kështjelle, por fjalë të gjëmimshme të historisë, të ngulitura në fasadat e qytetërimeve. Një i tillë është basorelievi i Skënderbeut në kështjellën e Corigliano d’Otranto-s, ku figura e tij nuk qëndron thjeshtë si një element dekorativ i izoluar, si pjesë e ansamblit të statujave dhe basorelieveve, por si pjesë e një dialogu të madh kulturor europian. Në këtë fasadë, ku guri bëhet kujtesë dhe arti bëhet dëshmi, Skënderbeu hyn në një panteon figurash që kanë formësuar mendimin dhe historinë e Perëndimit.

Ky lloj portretizimi, basorelievi, është një formë arti që u zhvillua dhe u përsos në Evropë gjatë periudhave të Rilindjes Evropiane dhe Neoklasicizmit, kur ndërtesat nuk ishin vetëm funksionale, por bartëse të një identiteti ideor. Fasadat e pallateve dhe institucioneve shndërroheshin në “biblioteka të hapura”, ku figura të zgjedhura përfaqësonin vlera, ide dhe modele qytetërimi. Në këtë kuptim, çdo bust i vendosur aty është një deklaratë.

Basorelievi i Skënderbeut në këtë kështjellë ndjek ikonografinë klasike europiane, kapela me ndikim venecian, mjekra e gjatë, tiparet e forta që ndërthurin autoritetin ushtarak me një fisnikëri të mendimit. Ai nuk paraqitet thjesht si një komandant lufte, por si një princ humanist, një figurë që i përket të njëjtit univers simbolik ku vendosen edhe Aristoteli, Sokrati, Platoni, Plutarku, Perikliu, Aleksandri i Madh dhe Jul Çezari.

Vetë Castello de Monti përfaqëson një histori transformimi. E ndërtuar fillimisht në shekullin XV si një fortifikatë mbrojtëse kundër kërcënimit osman, ajo mbart në themelet e saj ankthin e një Evrope të rrezikuar. Por në shekullin XVII, nën ndikimin e familjes Monti, ajo u transformua në një rezidencë fisnike, duke përthithur estetikën e Baroku dhe duke u pasuruar me dekorime skulpturore që i japin asaj një karakter përfaqësues dhe simbolik. Kështu, nga një hapësirë mbrojtjeje fizike, ajo u bë një hapësirë përfaqësimi kulturor.

Në këtë kontekst lind pyetja thelbësore: pse Skënderbeu mes këtyre figurave?

Së pari, është dimensioni historik i pranisë shqiptare në jug të Italisë. Pas vdekjes së tij në vitin 1468, një valë e madhe emigrimi shqiptar krijoi komunitetet arbëreshe në rajone si Pulia dhe Kalabria. Këto komunitete nuk ishin thjesht refugjatë, por bartës të një kujtese të gjallë kulturore. Për ta, Skënderbeu nuk ishte vetëm një figurë historike, por një simbol identitar, një figurë themeluese e vetëdijes së tyre kolektive.

Së dyti, është dimensioni europian i figurës së tij. Në vetëdijen e Europës së asaj kohe, Skënderbeu shihej si një mbrojtës i krishterimit dhe një figurë rezistence ndaj Perandoria Osmane. Ai nuk ishte vetëm një hero lokal, por një protagonist i një përplasjeje të madhe civilizuese. Për këtë arsye, përfshirja e tij në një galeri figurash që përfaqësojnë themelet e mendimit dhe pushtetit europian nuk është rastësi, por një akt njohjeje dhe vlerësimi.

Së treti, është dimensioni estetik dhe konceptual i vetë fasadës. Ajo është konceptuar si një panteon figurash që përfaqësojnë virtyte të ndryshme, urtësinë, fuqinë, strategjinë, lidershipin. Në këtë sistem simbolik, Skënderbeu përfaqëson strategun, luftëtarin e drejtë, figurën që ndërthur armën me mendimin, aksionin me vizionin.

Kështu, vendosja e bustit të tij nuk është një akt dekorativ, por një akt kuratorial, një përzgjedhje që e vendos atë në një hierarki vlerash universale.

Basorelievi i Skënderbeut në Corigliano d’Otranto nuk është vetëm një kujtim i një figure historike, por një dëshmi e mënyrës se si historia përthithet në art dhe si arti e përjetëson historinë. Ai është një pikë takimi mes Shqipërisë dhe Italisë, mes kujtesës dhe identitetit, mes luftës dhe mendimit.

Në gurin e kësaj fasade, Skënderbeu nuk qëndron vetëm si hero i një kombi, por si pjesë e një ndërgjegjeje më të gjerë europiane. Dhe pikërisht aty, mes filozofëve dhe perandorëve, ai dëshmon se madhështia nuk matet vetëm me territore të pushtuara, por me idetë që mbijetojnë dhe me respektin që fiton në kujtesën e qytetërimeve.

Zef Pergega/

Gazeta më e vjetër e shtypit shqiptar në Amerikë është padyshim gazeta “Dielli”, botim i Vatrës së Konicës e Nolit dhe personaliteteve të tjera, që ishin të shkolluar jashtë në Perëndim dhe në Amerikë. Më e vjetër, për nga historia dhe më e re për nga përmbajtja e saj, për problemet që ka trajtuar e trajton në shërbim të fjalës së lirë dhe çështjeve që preokupojnë komunitetin, po ashtu në shërbim të çështjes kombëtare.

Ajo nuk ka mbijetesën se dikush, që as për krenari dhe as për humanizëm, e si shumë kush këtu e zgjidh kuletën për t’u dukur vetëm disa sekonda e për t’u harruar për çka ka dhënë përgjithmonë, po në saj të shpirtit elitar, profesional dhe mendimit të saj të kthjellët se ky botim i duhet kombit shqiptar në thyerjen e tij me vetëdije drejt zhdukjes së tij në transportierin gjigant të Amerikës ku shuhen kombe e kombësi.

Andaj them se ky botim është edhe një syri i dritës së pashuar në jetën e këtij komuniteti, që i kalon një milion. Shkrimet që botohen këtu janë gjithëpërfshirëse, për shumë çështje dhe dallohen nga parcelizimi shterues, për t’u dukur në shumë botime periodike.

Gazeta “Dielli” është i vetmi botim që përfaqëson një organizatë panshqiptare më e vjetra dhe më e reja në shqiptarët e Amerikës, siç është “Vatra”. Unë nuk jam anëtar i saj dhe nuk kam asnjë leverdi të rendis këtu opinionin tim. Por e vërteta është e vërtetë. Ne duhet të mësohemi të themi se kjo është e drejtë, kur është e drejtë dhe po ashtu të themi se kjo nuk është mirë që ta korrigjojmë. Gjëja më e vështirë ndër mendjet tona shpesh të sëmura dhe ashtu me sëmundjen tonë mundohemi t’i japim mend të tjerëve, është të pranohet kritika.

Nëse bën një kritikë të mirë, ngrihet banda e xhaketave blu me astar të kuq dhe pasi ka pirë e ngrënë ushqimet mbas dasmave, leqit edhe në ditën e Larit, me porosi të gospodarit.

Fryma e lirë e gazetës “Dielli” duhet të frymojë te gjithë për ta parë veten në pasqyrë se kush ishim, çfarë bëmë e ku po shkojmë?!

Qëndrimi i gazetës “Dielli” ndaj karrieristëve dhe infiltruesve më duket i drejtë dhe kjo është edhe një nga pikat e forta të mbijetesës së saj. Ajo që më duket mua si e nevojshme është sigurimi i një rrjeti bashkëpunëtorësh në të gjitha Amerikën, për të çelur një rubrikë të veçantë diskutimi dhe për të mbajtur qëndrime.

Më e hapur, siç ka qenë dhe është ndaj mendimit ndryshe. E keni vënë re se mediat e Tiranës kanë zgjedhur bandën e tyre mediatike nga Amerika që japin informacione të rreme islamofobe dhe të qëllimshme në favor të vendeve të Lindjes. Hanë bukën e Amerikës dhe atje në Lindje e lëpijnë rrasën e kripës.

Urime Diellit, stafit dhe bashkëpunëtorëve. Unë jam për një kongres mbarëkombëtar të të gjitha shoqatave të diasporës së Amerikës.

Gazetat dhe revistat që dolën në SHBA në vitet 1906-1941

1. Kombi, 1906-1909, Boston

2. Dielli, 1909, Boston

3. Flamuri, 1910, Boston

4. Koha, 1911-1920, Jamestown

5. Trumpeta e Krujës, 1911, St. Louis

6. Zër’ i Popullit, 1912-1913, New York

7. Adriatiku, 1914, Framingham

8. The Albanian Era, 1915-1916, Denver, Col.

9. Vullnetari, 1916-1917, Natick

10. Illyria, 1916, Boston

11. Përparimi, 1916-1920, New York

12. Viosa, 1916, New York

13. Mbrojtja Shqiptare, 1916, St. Louis

14. Luftëtari i Drejtësisë, 1917, Boston

15. Yll’ i Mëngjezit, 1917-1920, Boston

16. Sazani, 1917-1918, Worcester

17. Përlindja, 1917, Framingham

18. Albania, 1918-1920, Chicago

19. Shqipëria, 1918, Waterbury

20. The Adriatic Review, 1918-1919

21. Indipendenca Shqiptare, 1918

22. Studenti, 1920, Springfield

23. Drejtësia, 1920, Watertown

24. E Vërteta, 1920-1923, St. Louis, Mo.

25. Independenca, 1920-1921, New York

26. Studenti, 1921, Boston

27. Shkëndija, 1921-1922, Watertown

28. The Albanian Journal, 1921-1923, Chicago

29. Fari, 1922, Worcester

30. Dëshira Kombëtare, 1922-1923, Canton, Ohio

31. Mbrojtja e Vatrës, 1922, New Bedford

32. Afërimi, 1922-1925, New York

33. Bota e Re, 1922-1923, Boston

34. Purteka, 1923, Boston

35. Kombi në Rrezik, 1923, Boston

36. Kandil’ i Kuq, 1924-1925, Watertown

37. Immigranti, 1925-1926, Worcester

38. Idealisti, 1926-1927, Boston

39. Republika Shqiptare, 1926, Watertown

40. Revista Letrare, 1927, Watertown

41. Albania, 1921-1931-1933-1940, New York

42. Lajmet Shoqërore të Shqiptarëve në Amerikë, 1929-1930, Worcester

43. Melesini, 1930, Worcester

44. Drejtësia, 1930-1931, Worcester

45. Republika, 1930-1933, Boston

46. Lajmëtari Shqiptar, 1934-1936, Worcester

47. Liberatori, 1934, Boston

48. Bota, 1936-1939, Boston

49. Buletin, 1938, Boston

50. Demokratia, 1938, Boston

51. Drita, 1940, Worcester

52. Liria Shqiptare, 1940, Boston

53. Liria, 1941, Boston

54. Buletini Katolik, Gjon Sinishtaj, 1966-1986, San Francisko

55. Kolonia Shqiptare, Zef Mirakaj, 1980, New York

56. Ashi Pipa, revista “Albanica”, 1990

57. Gazeta “Illyria”, New York

58. “Shqipja”, Ajaz Emini, Ohio

DISA TË DHËNA PËR SHTYPIN NË DETROIT

Gazeta “Lajmetari” nga Gjok Martini

Revista “Ora” nga Gjon Kelmendi

Gazeta “Arbëri” nga Mark Prela Gjokaj

Revista “Ora Shqiptare” Zef Camaj

Gazeta “Dita” Kisha e Shën Palit

Revista “Rreze Shëlbuese” Kisha “Zoja Pajtore”

Revista “Kuvendi” Pjetër Jaku

Buletini “Shqiptari” Zef Pergega

Përveç “Diellit”, “Illyria”, revista “Dituria” e Akademisë së Shkencave New York dhe “Kuvendit”, periodikisht nuk botohet asnjë prej tyre.

Bujar Leskaj/

Si sot, 35 vite më parë në Shkodër, u vranë nga regjimi i Enver Hoxhës dhe Ramiz Alisë katër Pishtarë të Demokracisë dhe u plagosën 87 qytetarë të tjerë, të cilët protestonin paqësisht kundër grabitjes së votës së lirë dhe dhunimit të zgjedhjeve të 31 marsit nga partia- shtet.

Firmëtari, themeluesi, anëtari i kryesisë së PD, studenti me bindje të hershme liberale, demokrati aktiv që nga takimi me Ramiz Alinë ,themelus i PD Shqiperi e deri tek organizimi i PD në Shkodër, i dashuri dhe i shtrenjti Arben Broci; të rinjtë veprimtarë të PD: Nazmi Kryeziu, Bujar Bishanaku dhe Besnik Ceka u vranë pabesisht, sepse guxuan t’ia thonë pa frikë diktaturës se koha e saj kishte përfunduar njëherë e mirë dhe shqiptarët kishin zgjedhur Lirinë, Demokracinë, Prosperitetin dhe Europën!

2 prilli 1991 dëshmon se shqiptarët janë të gatshëm të përqafojnë Lirinë me çdo çmim, duke iu kundërvënë tiranisë!

Heronjtë e 2 prillit nuk janë vetëm heronjtë e Shkodrës, djepit të qëndresës antikomuniste dhe demokracisë! Ata janë heronjtë e gjithë Shqipërisë!

Ëndrra, dëshira, guximi dhe përpjekja e Arben Brocit dhe e të gjithë atyre që sakrifikuan jetën dhe derdhën gjakun e tyre për ta bërë Shqipërinë një vend të lirë, qëndrojnë në themelet e ndërtimit të shtetit demokratik, të cilin kemi ende shumë punë për ta ndërtuar!

35 vite më pas, emrat e 4 martirëve të 2 prillit, thërrasin në ndërgjegjen tonë për të na thënë se e keqja ende nuk është mposhtur!

Martirët e votës së lirë, Arben Broci, Nazmi Kryeziu, Bujar Bishanaku dhe Besnik Ceka me aktin e tyre sublim, me jetën e dhënë për t’u bërë të pavdekshëm, na ftojnë të bëjmë gjithçka për përmbysjen e këtij sekti, të ngritur mbi diktaturën e drogës, krimit, korrupsionit, vjedhjes së vullnetit e votës së lirë të shqiptarëve.

I paharruar Arben Broci, themelues dhe simbol i demokracisë dhe Partisë Demokratike

Lavdi përjetë martirëve të 2 prillit!

1. Deri në datë 1 Mars 2026 të gjitha degët të depozitojnë me postë në Selinë Qëndrore të Federatës Pan-shqiptare të Amerikës Vatra: Vatra – 2437 Southern Blvd, Bronx, NY 10458 : a. Listën e Anëtarësisë, b. Listëpagesat e Anëtarësisë

2. Deri më datë 15 Mars 2026 Komisioni Përgatitor i Kuvendit verifikon anëtarësinë dhe pagesat dhe u kthen përgjigje Degëve të Vatrës mbi gjendjen e Anëtarësisë dhe Pagesave.

3. Nga data 1 Mars 2026 deri me datë 15 Mars 2026 Kandidatët që dëshirojnë të kandidojnë për Kryetar të Federatës Vatra të depozitojnë pranë Komisionit Përgatitor të Kuvendit: a.Platformën e kandidimit, b.Jetëshkrimin personal

4. Deri më datë 20 Mars 2026 Komisioni Përgatitor i Kuvendit verifikon kandidaturat për Kryetar të Vatrës dhe shpall zyrtarisht kandidatët zyrtar për Kryetar të Vatrës dhe hapjen e fushatës zgjedhore e cila përfundon më 20 Prill 2026.

5. Deri më datë 25 Mars 2026 degët e Vatrës depozitojnë pranë Komisionit Përgatitor të Kuvendit listën e delegatëve për Kuvendin e Vatrës.

6. Deri më 30 Mars 2026 Komisioni Përgatitor i Kuvendit verifikon Kredencialet e Delegatëve të propozuar, njofton degët dhe bën shpalljen zyrtare në gazetën Dielli emrat e të gjithë delegatëve të Kuvendit dhe emrat ia kalon sekretariatit teknik për plotësimin dhe përgatitjen e dokumentacionit personal të punimeve të Kuvendit të Vatrës.

7. Më 25 Prill 2026 Kuvendi i Federatës Vatra.

Shënim: Ju lutemi të jeni korrekt me afatet. Tagrin e njoftimit zyrtar dhe publik për çdo vendim e ka vetëm Komisioni Përgatitor i Kuvendit i cili e depoziton për shpallje e publikim në gazetën Dielli.

Me respekt

Komisioni Përgatitor i Kuvendit:

Mondi Rakaj – Kryetar

Bashkim Musabelliu – Nënkryetar

Mirela Kanini – Sekretare

Ilir Cubi – Anëtar

Anton Raja – Anëtar

Për çdo sqarim kontaktoni:

Mondi Rakaj

Cel: +15867099517

Email: mondirakaj@gmail.com

Prof. Dr. Nertila Haxhia Ljarja/

Në historinë tonë ka figura që nuk i mban mend vetëm historia e letërsisë, por vetë ndërgjegjja e një kombi. Atë Bernardin Palaj (1894–1946) është një prej tyre. Ai ishte prift françeskan, poet, studiues, publicist, por mbi të gjitha njeriu që e kuptoi herët se kur fjala e popullit nuk dokumentohet, ajo rrezikon të shuhet bashkë me brezin që e këndon. Prandaj, ai u bë udhëtar i maleve, shënues i këngëve, “përkthyes” i një bote gojore në kujtesë të shkruar dhe një emër themelor i folkloristikës shqiptare. Në një përshkrim që tingëllon si portret i rrallë moral, Atë Zef Pllumi e quan “Frati, këngëtari, poeti, folkloristi, shkencëtari… ai zog i rrallë!”, ndërsa Ernest Koliqi e pagëzon me një titull që tingëllon si jehonë e pashuar ndër breza: “Frati i Kangeve”.

Nëse e shohim Palajn në dritën e kulturës dhe të kujtesës kombëtare, ai është një ngjarje e madhe shpirtërore. Jehona e tij vazhdon. Vepra e tij na tregon si ndërtohet identiteti përmes rrëfimit. Jeta e tij përfundon tragjikisht dhe mbetet dëshmi e dhunës që synoi të shkulte rrënjët e kujtesës. Sot, kur diaspora shqiptare kërkon të ruajë lidhjen me gjuhën, me historinë dhe me “zërin” e vendit, Palaj shfaqet si një urë e fortë mes Shqipërisë së brendshme dhe Shqipërisë së shpërndarë në botë.

Kur flitet për Palajn, shpesh kujtohet malësia—jo thjesht si vend, por si laborator i një kulture gojore që rrezikonte të mbetej pa “arkiv”. Palaj iu kushtua gjithë jetën mbledhjes dhe studimit të këngëve rapsodike, legjendave dhe traditave popullore, që pastaj të mund t’i bënte të përdorshme e të qasshme për brezat pasardhës. Palaj nuk ishte “mbledhës” në kuptimin mekanik të fjalës. Ai ishte një i përkushtuar i terrenit, një njeri që e njihte komunitetin duke jetuar brenda tij, jo duke e vëzhguar nga jashtë. Vite të tëra ai udhëtoi nëpër malësi, u ul në oda, dëgjoi lahutarë, shkroi e krahasoi variante, pa u trembur nga vetmia dhe vështirësia e misionit. Këtu qëndron thelbi i vlerës së tij. Ai e kuptoi se tradita nuk ruhet vetëm me respekt emocional, por me punë të durueshme, me shënim, me krahasim variantesh, me redaktim të kujdesshëm dhe me botim.

Koliqi e vendos Palajn në një rang europian të ruajtësve të epikës, duke e quajtur “Lönnrot-i i Shqipërisë” (një paralele me përpiluesin e “Kalevalës” finlandeze), ndërsa albanologia ruse Desnickaja e vlerëson si “Njohësin ma të shquem të maleve shqiptare”.

Në vijim të kësaj linje, studiuesja Angela Cirrincione e sheh Palajn në vazhdimësinë e shkollës françeskane të Shkodrës dhe të traditës së Fishtës, duke e vendosur krah Atë Shtjefën Gjeçovit dhe Marin Sirdanit si “ndjeksa të Fishtës” në rrugën e hapur prej mjeshtrit. E po në të njëjtën frymë, Cirrincione nënvizon se Palaj është figurë “e ndërlikueme letrari” me tri pamje kryesore: poetin, prozatorin dhe folkloristin. Koliqi, duke e rishkruar këtë renditje, do ta vendoste në krye folkloristin, sepse Palaj, “si i pari paraqitës i rapsodìve të maleve veriore”, zë vend kryesor ndër mbledhësit e këngëve të popullit, dhe puna e tij si folklorist jo vetëm e ushqeu prodhimin e vet letrar, por ndikoi edhe poetë të tjerë.

Pikërisht këtu hyn vepra që shënon një kthesë të madhe për kulturën shqiptare: “Visaret e Kombit”. Bashkëpunimi me Atë Donat Kurtin është një kapitull i madh në këtë histori. Në “Visaret e Kombit”, ata sollën një pasqyrë të gjallë të këngëve, valleve, legjendave dhe traditave, duke e bërë të prekshme për brezat një pasuri që përndryshe do të mbetej e ekspozuar ndaj humbjes.

Në “Hyrjen” e kësaj vepre, vetë autorët nënvizojnë rëndësinë e “këngëve kreshnikësh”, “këngëve të moçme” ose “këngëve lahute” që rrëfejnë botën e Gjeto Basho Mujit dhe luftën për liri, besë e nder—këngë të ruajtura gojë më gojë për shekuj dhe të njohura nga Malësia e Madhe te Dukagjini, Kosova, Puka e më tej.

Por Palaj nuk mjaftohet me grumbullim. Ai hyn në brendinë e materialit, analizon strukturën, temat, funksionin identitar, mënyrën si një popull e kodon historinë e vet në figurë epike. Në këtë pikë, shkrimi i tij nuk është thjesht etnografik; ai është edhe kulturor, edhe politik në kuptimin e gjerë. Shkrimi i tij është politik sepse mbron idenë se një komb nuk mbahet vetëm me institucione, por edhe me rrëfime të përbashkëta. Ai e shpëtoi traditën jo si muze të ngrirë, por si burim që ushqen krijimtarinë dhe mendimin.

Një element që e bën Palajn të veçantë është mënyra si ai ndërhynte në tekste pa i deformuar. Koliqi jep një përshkrim tepër të qartë të metodës së tij. Palaj zgjidhte variantin më të mirë, e plotësonte me vargje të përshtatshme nga variante të tjera, por “pa cenue… vetvetishëmënín gjenuine”, duke qëndruar në frymën dhe ligjërimin e lahutarëve. Kjo metodë është etika e redaktimit folklorik duke ndihmuar tekstin të dalë në dritë, pa ia marrë zërin.

Në revistën “Hylli i Dritës”, Palaj botoi e përpunoi rapsodi që sot janë referenca themelore për epikën e veriut: “Gjeto Basho Muji–Martesa”, “Muji te Mreti”, “Martesa e Halilit”, “Gjergj Alez Alia”, “Muji e Behuri”; ndërkohë, ai mblodhi edhe “doke, besime, kanune e simbole” në prozë, duke e zgjeruar vështrimin nga kënga te kultura si sistem. Kjo e bën të kuptueshme vlerësimin për të: “nuk ishte vetëm korifeu i folklorit shqiptar, por edhe shkencëtar i vërtetë”. Ndërkohë, Palaj ishte figurë e njohur publike. Ai ishte muzikant, organist i Kishës së Françeskanëve në Shkodër, mësues i shqipes dhe latinishtes në Liceun Illyricum, dhe një nga drejtuesit e gazetës “Ora e Maleve”, e cila pati rol në jetën politike e kulturore të kohës.

Pikërisht për shkak të kësaj pranie publike ai u godit politikisht. Me rikthimin e Zogut në pushtet në dhjetor 1924 u arrestua si kundërshtar, por u lirua pas ndërhyrjes së Lazër Mjedës. Pra, Palaj e provoi herët se të jesh intelektual i përfshirë në jetën e vendit do të thotë të paguash shpesh koston e qëndrimit.

Po kalvari i tij vazhdoi më egërsisht. Sepse erdhi viti 1946 dhe goditja nuk ishte vetëm mbi njeriun, por mbi arkivin. Në fund të atij viti u konfiskuan shkresat, korrespondenca dhe arkivat e mbetura. U plaçkitën muze dhe koleksione, përfshirë muzeun folkloristik të etërve Bernardin Palaj dhe Donat Kurti. Kjo është një nga ato momente ku historia kulturore bashkohet me dhunën politike. Shkatërrimi i materialeve nuk është rastësi, por strategji për të varfëruar kujtesën.

Pastaj vjen tragjedia personale. Në 1946 Palaj u arrestua dhe u torturua, duke refuzuar të pranonte ideologjinë e imponuar. Dëshmi rrëqethëse tregojnë për varjen e tij të lidhur, për rrahjen dhe vdekjen nga tetanozi, si edhe atë përgjigje të prerë që mbetet testament shpirtëror: “Zoti im është në qiell.”

Jeta e tij përfundoi tragjikisht më 2 dhjetor 1946. Ai vdiq në burg, duke ruajtur besimin në Zotin dhe në atdhe. Por tragjedia nuk mbaron as me vdekjen. Sipas dëshmisë së nipit Luigj Gjergji, ai nuk u vra drejtpërdrejt, por vdiq nga pasojat e torturave. Familja u përpoq ta merrte trupin për ta varrosur me nderime, por autoritetet nuk e lejuan dhe nuk dhanë asnjë shenjë se ku do të varrosej. Më pas qarkulluan thashetheme për një “gropë gëlqereje” ose për varrim pranë Dom Lazër Shantojës, por gjithçka mbeti e paprovuar dhe, deri sot, vendi i varrit të tij mbetet i panjohur.

Kjo mungesë e varrit të Atë Benradin Palajt përmban një simbolikë të forte. Humbja e eshtrave shfaqet si metaforë e një humbjeje të përkohshme të identitetit, por edhe si kujtesë e qëndrueshme e rezistencës.

Atë Bernardin Palaj vjen tek ne si një figurë me peshë të dyfishtë, sepse njëkohësisht qëndron si kontribut i mirëfilltë shkencor në ruajtjen e folklorit dhe si dëshmi e një përkushtimi njerëzor ndaj kujtesës së komunitetit. Puna e tij e shndërroi fjalën gojore në pasuri të dokumentuar, të vlefshme për historinë kulturore, për studimin e identiteteve dhe për kërkimet mbi traditën.

Pasuria që ai na la mbetet edhe një çelës interpretimi që e afron figurën e tij me shpirtin e epikës që mblodhi. Në folklor, kreshnikët mbrojnë nderin, tokën dhe identitetin, ndërsa Palaj mund të shihet si “kreshnik i kulturës”, sepse qëndroi i palëkundur përballë dhunës dhe përpjekjeve për nënshtrim. Prandaj, kur sot e përmendim Atë Bernardin Palajn, nuk duhet ta bëjmë vetëm si figurë të kaluarës, por si detyrë e së tashmes, që ajo që Palaj “i rrëmbeu harresës” të mos mbetet sërish e cenueshme nga harresa.

Në një kohë kur diaspora shqiptare është ndër ruajtëset më të rëndësishme të gjuhës dhe të kujtesës, figura e Palajt na kujton se identiteti nuk është vetëm ndjenjë, por edhe punë e përditshme, dokumentim, arkivim dhe, mbi të gjitha, një vendim i vetëdijshëm për të mos e lënë kulturën të bjerë në heshtje. Dhe nëse Palaj ishte “Frati i Kangeve”, atëherë edhe ne sot na takon një përgjegjësi e ngjashme: të jemi kujdestarë të këngës, të fjalës dhe të kujtesës, që “Dielli” i kulturës shqiptare të mos zbehet, as në atdhe e as në mërgim.

Shkodër, më 25 janar 2026