Saimir Kadiu/

Duke kujtuar gjeniun e letrave shqipe të viteve 30′ në 51 vjetorin e vdekjes, me një nga poezitë e tij plot mall për qytetin e lindjes të cilin nuk e pa për 30 vjet deri në vdekjen e tij…

“Shkodra në mëngjese”

Kendojnë bashkë në mengjese pesë kumbonare,

kendojnë në ajri mbi Shkoder ende fjetë:

mbi Maranaj qet vetllen kureshtare

agimi e hjedh në liqe synin e qetë.

Perhapë lajmin e zgjimit rrezja e parë

të parat përshëndetje dridhen në heshti të letë,

e shpejt në at lavdi dielli, qi e veshë fare

Shkodra kumbon me zane, zhurmë e jetë.

E ai diell prendvere i ri shprazet në shtepija

udha e lulishta tue ngjallë ngjyra e shkendija,

tue mbshtjellë gjithshka si nji tis ari, i hollë:

skaj në skaj si lum gzimi tue rreshqitë

në syt e vashave, qeshë, e mbush me dritë

kaçurrelat e tyne kur shkojnë në shkollë.

Shkrimtar, përkthyes, mësues, ministër i arsimit dhe patriot i madh që luajti një rol vendimtar në formësimin e prozës dhe arsimit modern shqip.

Pse u anatemua i madhi Koliqi?

“Krimi” i tij ishte misioni për hapjen e shkollave shqipe në Kosovë dhe trojet tjera shqiptare në Maqedoni, Luginë të Presheves dhe Mal të Zi ne vitet 1941-1942 kur ishte Ministër i Arsimit në Shqipëri.

Në vitin shkollor 1941 – 1942, u hapën 173 shkolla fillore, 3 të mesme dhe disa gjimnaze të ulëta. Ndërsa në nëntor të vitit 1941, u hap Shkolla Normale në Prishtinë.

Në fillim, në këtë mision u angazhuan 80 mësues. Në mesin e këtyre mësuesve kishte edhe mjaft të rinj nga Kosova që ishin shkolluar në Shqipëri, por që nuk kishin mundur të ktheheshin më parë në Kosovë.

Ky numër më vonë arriti në 264, ndërsa në vitin shkollor 1943 – 1944, ky numër u rrit në 400. Po në këtë vit shkollor mësimet i vazhdonin mbi 25 mijë nxënës. Këto shkolla u bënë vatra të diturisë dhe atdhedashurisë.

Koliqi me inisiativen e tij zgjoi ndergjegjen shqiptare ne trojet shqiptare jashte Shqiperise “londineze”.

Nuk do kishte pavarsi te Kosoves pa shkollat shqip te hapura me inisiativen e shkodranit te madh Ernest Koliqi.

Gjate viteve romane shpesh here Ali Bej Kelcyra e provokonte Koliqin duke e pyetur perse bashkepunoi me italianet.

Koliqi nuk pergjigjej..

Nje dite iu pergjigj me nje thes me letra te derguara nga nxenesit kosovare qe kishin mesuar shqipen fale inisiatives se tij, ku ata i shkruanin me dashuri dhe mirenjohje.

Ali Bej Kelcyra heshti dhe nuk e provokoi me…

Poliedriku i madh i kultures shqiptare vdiq më 15 janar 1975, në shtëpinë e tij romane, në Balduina, i nderuar nga e gjithë bashkësia shqiptare ne mërgim, por i mohuar nga vendi i tij.

Ende eshtrat e tij nuk prehen ne vendin e tij te dashur per te cilin ai sakrifikoi “reputacionin e tij”…

Ai mbetet një figurë e nderuar për arsimin dhe letërsinë, edhe pse roli i tij politik e ka bërë përkujtimin e tij kompleks ne aspektin politik dhe historik…

Pas viteve 90’ Koliqi është përkujtuar përmes veprave, ekspozitave dhe aktiviteteve akademike, por nuk ka asnje monument në Shqiperi dhe Kosovë.

Nuk ka asnje rruge apo shesh me emerin e tij. Ka vetem nje shkolle private parauniversitare qe mban emrin e tij… kur kemi emertuar ne shtremberim dhe ne injorim te historise sone kombetare rruge, shkolla, sheshe, institucione kulturore, shkencore me emra te paperfillshem dhe per me teper ne shume raste edhe turpërues.

Kur do të kemi guximin për të ngritur një monument per te madhin Ernest Koliqi ne Tirane, Prishtine, Shkoder apo Prizren?

Një monument i tillë nderon dhe emancipon Shqiperinë, Kosovën dhe kombin shqiptar…

Do të jetë një monument bronxi formal…

Monumenti shpirtëror Ernest Koliqi ka triumfuar me kohë…

Nuk mund të ndjehesh fitimtar përballë këtij kolosi intelektual…

SHPATA gjithmone është dorëzuar përpara DIJES…

Julika Prifti/

34 vjet më parë si sot letra për Profesorin Arshi Pipa nga Peter Prifti hedh dritë në një miqësi të rrallë midis tyre pavarësisht dallimeve në perceptimet filozofike të çështjes gjuhësore dhe mospajtimeve të tjera. Të dy ishin intelektualë shqiptarë, të edukuar në perëndim, të cilët jetonin dhe jepnin kontributin e tyre në vendin e adoptuar. Mënyra e komunikimit qytetar imponon respekt dhe bën kontrast të fortë me normat e ulëta të debatit në të gjitha nivelet e administratës dhe jetës publike në Shqipëri si edhe prej disa shqiptarëve jashtë saj.

Letërkëmbimi Arshi Pipa-Peter Prifti ka filluar qysh në vitet 1970, kohë e cila përkon me thuajse 20 vite korrespondencë dhe bashkëpunimi midis tyre.

Të dy korresponduesit kanë ndërruar jetë vite më parë por letrat e tyre flasin vetë për miqësinë dhe respektin e ndërsjelltë gjatë periudhës komuniste në Shqipëri, në kohën e ndryshimeve politike në vendin tonë si edhe në ish-Jugosllavi, përkatësisht në Kosovë. I bindur në idetë e tij, me maturi por edhe pa frikën e humbjes së miqësisë së çmuar me një mik, intelektual e bashkëpunëtor të vjetër, Peter rendit argumentet e tij pa asnjë hije fyerje, ironie, sarkazmi apo vetëkënaqësie. Ai beson në forcën e fakteve, të debatimit të lirë të mendimit dy studiuesve me të drejta të barabarta për të shkëmbyer idetë dhe qëndrimet e tyre në të mirë të shkencës së gjuhësisë dhe më tej.

Letra e datës 13 janar 1992 vjen pas një festimi zyrtar në Vatër në Bronx, nën kryesinë e Profesorit Arshi Pipa, ku Peter shkon si përkthyes shtetëror i delegacionit të sindikatave të pavarura nga Shqipëria. Kjo vajtje merr ‘nuanca politike’. Pasi jep sqarimin e nevojshëm, Peter shkruan “ti dhe unë kemi pikëpamje të ndryshme, të kundërta për disa çështje me rëndësi,” si gjuha e njësuar, disa “pika me rëndësi në lidhje me Kosovën” si “edhe për vlerësimin tënd të punës dhe personit të Ismail Kadaresë.”

Por, vazhdon ai “Intelektuali e ka për detyrë t’i qëndrojë besnik së vërtetës, ashtu siç e kupton ai, dhe të verë në dukje pikëpamjet e veta. (Por kjo nuk duhet të ndalojë çdo formë bashkëpunimi midis dy vetave). Në fund të letrës Peter shkruan se “Pavarësisht nga këto mosmarrëveshje, unë nga ana ime do të përpiqem ta ruaj miqësinë tonë si diçka të shtrenjtë dhe të rrallë.”

Kjo letër është pjesë e letërkëmbimit 25 vjeçar midis Peter Priftit dhe Profesorit Arshi Pipa, ruajtur në arkivin e familjes Prifti. Epistolari do jetë në botim së shpejti.

San Diego, Cal.

Më 13 janar, 1992

I dashur Arshi!

Të falemnderit për karturimin që më dërgove, gjë që shpreh edhe njëherë kujdesin dhe miqësinë që ke për mua. Megjithatë, më duket se ndodhja ime në darkën e Vatrës në Bronx në Nëntorin e kaluar, ka krijuar një përshtypje të gabuar, dhe si e tillë kërkon shpjegim.

Unë erdha atje për shkak të delegacionit të sindikatave të pavarura nga Shqipëria, që e shoqërova në Amerikë si përkthyes. E quajta, pra, për detyrë ta shoqëroja delegacionin edhe në festimin që organizoi Vatra. Duke qenë atje, u përshëndosha edhe me ty, por vetëm si shok dhe mik i vjetër; dmth, për hatërin e miqësisë sonë. Ai takim nuk kish kuptim apo nuanca “politike”; pra , nuk do të thotë se unë jam dakort me Vatrën.

Në përgjithësi, Vatra sot pasqyron tezat e tua për çështet kombëtare, dhe kjo kuptohet, si kryetari i saj që je.

Mirëpo, sikur e di edhe vetë, ti dhe unë kemi pikëpamje të ndryshme, të kundërta për disa çështje me rëndësi.

Nuk pajtohemi për çështjen e gjuhës se njësuar shqipe. Kemi mosmarrëveshje mbi disa pika me rëndësi në lidhje me Kosovën. Edhe për vlerësimin tënd të punës dhe personit të Ismail Kadaresë, nuk jemi të një mendje. Këtë të fundit nuk ta kam thënë më parë, se mendoja se ndofta do të të shqetësoja, duke e hapur edhe më shumë hendekun e mospajtimi të pikëpamjeve tona, ndërsa tash nuk e shoh të arsyeshme ta mbaj si me thanë “sekret”. Unë e di se ti nuk i druhesh kritikës, mbasi ti vetë e ke ushtruar atë si profesion për 4-5 dekada. Në mos gabohem ti jo vetëm që nuk ruhesh nga kritikat, por më ke thënë njëherë se i mirëpret ato, dhe fton vërejtje të tilla nga të tjerët. Ky është me të vërtetë qëndrim i denjë, qëndrim i intelektualit të pjekur, demokrat dhe humanist.

Megjithatë, me vjen keq të pohoj këto konflikte pikëpamjesh midis nesh. Do te doja që ne të dy të kishim pikëpamje të njëjta dhe të bashkëpunonim ngushtë, si në të shkuarën. Mirëpo kohët kanë ndryshuar dhe, siç e di edhe vetë, intelektuali e ka për detyrë t’i qëndrojë besnik se vërtetës, ashtu siç e kupton ai, dhe të verë në dukje pikëpamjet e veta. (Por kjo nuk duhet te ndalojë çdo formë bashkëpunimi midis dy vetave). Pavarësisht nga këto mosmarrëveshje, unë nga ana ime do të përpiqem ta ruaj miqësinë tonë si diçka të shtrenjtë dhe të rrallë, duke menduar se ajo ka vlerën dhe vendin e saj në marrëdhëniet shoqërore dhe tonat.

Të uroj shëndet të mirë.

Përqafime, Peter R. Prifti.

Rafaela Prifti/

Përurimi i parë në Amerikë i “Ëndrrës Amerikane” në Vatër vlerësoi trashëgiminë e suksesit shqiptaro-amerikan. Përshendetja nga editori i Diellit Sokol Paja njohu të pranishmit me Prof. Eris Rusi, një personalitet i shkencave humane, dhe z. Beqir Potka, Vatran dhe sipermarrës nga Nashville, i cili rrëfen kalvarin e vuajtjes në komunizëm dhe suksesin në tokën e lirisë.

Beqir Potka ndjeu frymëzim dhe ngjashmëri te Fan Noli, kur ndiqte shkollen teologjike Holy Cross në Boson, pasi erdhi në Amerikë. Editorja e Anglishtes Rafaela Prifti moderoi përurimin duke u ndalur në momente domethënëse të historisë së rrëfyer në libër. Potka ndjen dorën e Perëndisë në udhëryqe të jetës se tij në Shqipëri, në kampin e Lavrios në Greqi, në Amerikë.

Profesor Rusi, shefi i Katedrës së Gjuhës dhe Letërsisë në Universitetin Fan Noli Korçë theksoi temën kyçe të “nevojës për të ndjerë besimin e Perëndisë në jetën e njeriut. Libri është një biografi e letrarizuar.” Moderuesja Rafaela Prifti u drejtonte pyetje të kombinuara z. Potka dhe Prof. Rusi duke ndërthurur episode nga biografia “Ëndërr Amerikane”.

“Arratisjet politike në komunizëm dhe eksodi shqiptar tani gjen vend në libër,” tha ajo, por “arratisjet atëherë ishin të detyruara nga diktatura, sot nga dëshpërimi.”

Prof. Rusi argumentoi se “pasojat familjare janë emërues i përbashkët i të arratisurve nga diktatura.” Z. Potka tha se “ndajmë vlera të përbashkëta kombëtare shqiptare.” Në mbyllje të përurimit Prof. Rusi lexoi dhe prezantoi poezinë e vepres së Skënder Rusi “Ditët e mia pa ty” në 1 vjetorin e ndarjes, dhe i solli të pranishmve emocione të veçanta.

Prof. dr. Roland Gjini

Universiteti “Aleksandër Xhuvani” i Elbasanit Nju Jork, janar 2026/

Abaz Kupi përfaqëson një ndër figurat më të rëndësishme të luftës antifashiste në Shqipëri. Agresioni fashist mbi Shqipërinë në 7 prill të vitit 1939 e gjen Abaz Kupin me gradën ushtarake major me detyrë shtetërore si oficer xhandarmërie në Durrës. Ai së bashku me ushtarakë e vullnetarë të tjerë u bëri një rezistencë për rreth 36 orë zbarkimit të ushtrisë italiane në portin e Durrësit, fakt i cili u mohua gjatë regjimit komunist në vitet1944-1990. Edhe në vitet e para pas rrëzimit të komunizmit justifikimi i historiografisë zyrtare për këtë mohim të rolit të tij në qëndresën e 7 prillit justifikohej me faktin se, sipas tyre, ai thjesht bëri detyrën shtetërore për të cilën paguhej. Po Mujo Ulqinaku, për të cilin ia vlen vërtet të nderohet për aktin e tij heroik deri në sublimitet në qëndresën e 7 prillit, a nuk ishte edhe ai ushtarak në detyrë?!Edhe më tej, ende edhe sot nga historiografia zyrtare shqiptare roli i Kupit në luftën antifashiste është i pa vlerësuar siç duhet. Në këtë kumtesë do përpiqem të paraqes kontributin e major Abaz Kupit në luftën kundër pushtuesve, sidomos ndaj atyre italianë, mbështetur në të dhënat e gjykimet e misionarëve perëndimorë, sidomos anglezë, si dhe të disa studiuesve të ndryshëm vendas e të huaj.

Qëndresa e tij ndaj pushtimit fashist jo vetëm nuk u pa me sy të mirë, por bëri që ai të futej në listën e personave të kërkuar për t’u ndëshkuar nga okupatori. Për këtë Abaz Kupi u detyrua të largohet për në Stamboll të Turqisë. Përkrahja e, më pas, njohja e luftës antifashiste të popullit shqiptar nga Fuqitë e Mëdha dhe ardhja e misionarëve anglezë në Shqipëri bëri që ai të kthehet në atdhe në 7 prill të vitit 1941. Kthimi u realizua nga Jugosllavia me ndihmën e nacionalistit Muharrem Bajraktari. Me t’u kthyer në Shqipëri iu bashkua Frontit të Bashkuar të Rezistencës, së bashku me Gani Kryeziun, Xhemal Herrin, Mustafa Gjinishin dhe Muharrem Bajraktarin. Këtë datë të kthimit të tij si dhe frontin e krijuar albanologu Robert Elsie e cilëson edhe si datë të themelimit të lëvizjes së rezistencës nacionaliste: Legalitetit. Më tej po ky autor thekson se Abaz Kupi ishte një nga figurat kryesore në Konferencën e Pezës më 16 shtator të vitit i942, qëllimi i së cilës ishte bashkimi i lëvizjeve të ndryshme të rezistencës antifashiste në një front nacionalçlirimtar. Duke patur në konsideratë figurën, autoritetin dhe aftësitë e tij mbledhja e Pezës e zgjodhi atë anëtar të Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar.

Ndërsa historiania ruse Nina Smirnova shkruan se është për t’u përmendur si një arritje që në këtë Këshillë nacionalistët, me në krye Abaz Kupin, fillimisht, përbënin shumicën dhe konkretisht për këtë ajo shprehet: “… Një arritje e rëndësishme e konferencës qe zgjedhja e Këshillit të Përgjithshëm Nacionalçlirimtar, i cili do të drejtonte të gjitha veprimtaritë e organizmave të ulta. Përfaqësimi në këtë këshill u përcaktua si më poshtë: katër vend i zunë nacionalistët (Abaz Kupi, Baba Faja Martaneshi, Myslim Peza, Haxhi Lleshi) dhe tre komunistët (Enver Hoxha, Ymer Dishnica, Mustafa Gjinishi)- Në korrik të vitit 1943 u kthye në Shqipëri Sejfulla Malëshova, i përfshirë në përbërjen e Këshillit të Përgjithshëm, ai “drejtpeshoi” përfaqësimin e komunistëve me atë të nacionalistëve…”

Pas kthimit në atdhe Abaz Kupi me forcat e tij nacionaliste u dallua për një rezistencë të dukshme kundër pushtuesve italian. Këtë e pohon edhe diplomati anglez Reginald Hibert në një libër të tijin mbi Luftën nacionalçlirimtare në Shqipëri. Kur ndalet te ditari i misionarit aleat anglez, gjeneralit Dejvis mbi rolin e luftës së forcave nacionaliste në Shqipëri, ai shkruan: “… Na u paraqit Baba Faja, dervishi bektashi i famshëm për rezistencën e tij të hershme kundër italianëve. Ai solli me vete jehonën e madhështisë e të karakterit të kohërave të vjetra. Ai me Myslim Pezën dhe Abaz Kupin ia kishin dhënë ngjyrimin e rezistencës “nacionale” LNÇ kur u formua në Pezë në shtator 1942.”

Lidhur me aktivitetin e tij luftarak antifashist pak është shkruar apo evidentuar në literaturën apo shtypin brenda Shqipërisë. Madje dhe pas përmbysjes së komunizmit në Shqipëri vendi i Abaz Kupit, sidomos për rolin e tij në Luftën Antifashiste jo vetëm nuk është evidentuar si duhet, por paraqitet i zbehtë, madje në historiografinë zyrtare vijon të etiketohet si “kolaboracionist”. Edhe në Historinë e Shqipërisë të botuar nga Akademia e Shkencave në vitin 2002 pothuaj Abaz Kupi nuk përmendet fare. Ndër historianët e pakët vendas, është prof. Kristo Frashëri, i cli në librin e tij Historia e qytetërimit shqiptar, botuar në vitin 2008, lidhur me forcat politiko-luftarake që përbënin rezistencën antifashiste në Shqipëri, citon ministrin e jashtëm gjerman të kohës Ribentrop, i cili pohon se “tri ishin forcat politike që vepronin në atë kohë të Shqipëri. Në radhë të parë, shënonte Frontin Antifashist Nacional-Çlirimtar, të cilin sipas tij e kryesonin Abaz Kupi dhe Myslym Peza së bashku me komunistët shqiptarë .

Në radhë të dytë, shtonte se ishte në formim e sipër një qeveri “kombëtare”, të cilën do ta kryesonin Mark Gjin Markaj me Mithat Frashërin, Hasan Dostin dhe Faik Qukun, … . Forcën e tretë politike e përfaqësonin, po sipas tij, disa personalitete të paangazhuara në dy grupimet e para.” Siç shihet edhe vetë pushtuesi gjerman, i sapoardhur në Shqipëri, në vitin 1943 pranon se një nga krerët e rezistencës kryesore antifashiste në Shqipëri ishte Abaz Kupi. Ndërkohë që historiografia zyrtare e kohës nuk e përmendte fare këtë fakt, madje në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar, botim i Akademisë së Shkencave të vitit 1985 Abaz Kupi nuk përfshihet qoftë edhe si zë i veçantë

Më shumë aktivitetin e tij e kanë paraqitur studiues e gazetarë të emigracionit shqiptar në diasporë, sidomos në SHBA, Pas vitit 1990, mes të tjerëve, dallohen Markensen Bungo dhe Dalip Greca. Lidhur me kontributin e tyre për ndriçimin e figurës së Abaz Kupit një panoramë dhe një analizë të qartë na jep Klajd Kapinova në një artikull të tijin botuar nga gazeta Dielli. Këtu artikullshkruesi thekson se Bungo ka arritur të na sjellë edhe një monografi kushtuar Abaz Kupit, redaktuar me mjeshtëri nga Dalip Greca. Në këtë monografi një vend qendror zë roli i madh i Kupit në lëvizjen dhe luftën antifashiste, duke e vlerësuar atë si personazh kryesor të qëndresës antifashiste, “duke u dalluar si luftëtar, organizues dhe udhëheqës ne përpjekje të reja e të pashtershme për të fituar lirinë dhe pavarësinë shtetërore…”

Deri në vjeshtën e vitit 1943 Abaz Kupi dhe forcat e tij luftarake kishin kryer disa aksione të suksesshme kundër pushtuesve italianë. Ky kontribut i tij u vlerësua edhe në Konferencën e Labinotit të korrikut të vitit 1943, ku ai u zgjodh anëtar i Shtabit të Përgjitshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Hapi i tij më i rëndësishëm në shërbim të luftës së përbashkët antifashiste ishte iniciativa e tij për të organizuar mbledhjen e Mukjes në fillim të gushtit të vitit 1943. Duke qenë urë lidhëse mes dy forcave kryesore që drejtonin lëvizjen e deriatëhershme antifashiste: Ballit Kombëtar dhe Partisë Komuniste si ndikoi fuqishëm në bashkëpunimin mes këtyre forcave për një luftë të përbashkët kundër fashizmit pushtues. Për ta bërë realitet këtë bashkëpunim, nën drejtimin e Abaz Kupit, dy ditë pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Mukjes, pra në datat 4 dhe 5 gusht 1943, forcat partizane dhe ato nacionaliste zhvilluan një betejë të përbashkët kundër ushtrisë italiane që marshonte drejt Matit. Pushtuesit fashistë pësuan humbje të rënda, duke u vrarë rreth 150 vetë, 40 u plagosën dhe 7 vetë u zunë robër. Mes të vrarëve ishte edhe komandanti i forcave italiane, koloneli Skampa.

Por, prishja e kësaj marrëveshjeje nga komunistët në mbledhjen e tyre të shtatorit të po atij viti në Labinot të Elbasanit, bëri që ai të tërhiqet nga bashkëpunimi me komunistët dhe nga Fronti Nacionalçlirimtar, i dominuar tashmë prej tyre. Në nëntor të vitit 1943 ai themeloi dhe drejtoi Lëvizjen e Legalitetit, e cila siç pohon edhe albanologu Robert Elsie, menjëherë u njoh si forca e tretë e rezistencës, pas Frontit Nacionalçlirimtar i kontrolluar nga komunistët dhe Ballit Kombëtar të nacionalistëve republikanë.

Formimi i organizatës së Legalitetit u pa si kërcënimi kryesor për komunistët, të cilët synonin që pas mbarimit të luftës antifashiste të ushtronin të vetëm pushtetin e tyre, duke mënjanuar nacionalistët e duke mohuar rolin e tyre në qëndresën antifashiste. Këtë synim e vë në dukje edhe diplomati Hibbert në librin e tij mbi Luftën e dytë botërore në Shqipëri, duke u shprehur: “… Gjenerali Dejvis pati takimin e parë me Enver Hoxhën më 31 tetor 1943. Gjatë bisedës u duk hapur se ata (komunistët) nuk ishin të përgatitur të përballonin një dimër të ftohtë dhe ofensivën gjermane.

Por, që nga rënia e Italisë ishin kapur shumë pas mendimit për rrugët me të cilat do të shtinin në dorë kontrollin e vendit dhe të mposhtnin nacionalistët kur të vinte ora e çlirimit.” Në këtë bisedë gjanerali anglez Dejvis u përpoq të bindte Enver Hoxhën për të bashkëpunuar edhe kundër pushtuesve të sapoardhur gjermanë me forcat e Ballit dhe të nacionalistëve të tjerë, përfshirë dhe ato zogiste. Enver Hoxha si përgjigje dha një pohim jo të sinqertë, pasi më pas, shumë shpejt, ndryshe veproi. Me iniciativën e tij Abaz Kupi u përjashtua nga rradhët e Frontit Nacionalçlirimtar dhe nga Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Njëkohësisht komunistët urdhëruan forcat partizane që t’i trajtonin forcat luftarake të Ballit dhe të Legalitetit njëlloj si forcat pushtuese gjermane. Këto vendime bënë që nga fundi i vjeshtës së vitit 1943 e deri në fund. lufta antifashiste e forcave partizane të drejtuara nga komunistët më tepër se e tillë të ishte një luftë civile, për të siguar pushtetin pas mbarimit të Luftës së Dytë botërore. Dhe kështu ndodhi.