Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Editori Diellit Dr. Athanas Gegaj përkujtohet në New York më 25 Janar 2026

by

Akademi Përkujtimore – Athanas Gegaj – shembull i patriotizmit, shkencës dhe publicistikës.

Fondi Humanitar “Trieshi” në Nju Jork, organizon një aktivitet të veçantë për të nderuar veprimtarinë dhe kontributin e Athanas Gegajt në fushën e shkencës, gazetarisë, fesë e kulturës shqiptare. Kjo akademi përkujtimore do t’i kushtohet pikërisht Athanas Gegajt, birit të Trieshit, një prej personaliteteve më të rëndësishme jo vetëm të Malësisë, por edhe të mbarë botës shqiptare. Gjatë aktivitetit do të trajtohet në mënyrë të plotë veprimtaria e Athanas Gegajt, duke trajtuar dy veprat e tij të rëndësishme shkencore, rolin e tij si editor i gazetës Dielli dhe bashkëpunëtor i ngushtë i revistës Hylli i Dritës; angazhimin e tij politik në mërgim dhe bashkëpunimin me figura të njohura shqiptare, si dhe kontributin e tij fetar si frat françeskan dhe krijimtarinë e gjerë publicistike. Eventi do të mbahet në ambientet e sallës së Restaurant “Tesoro d’Italia” në datën 25 janar 2026 në orën 2:00PM.

Programi:

Prezantimi: Kolë Cacaj

Hapja e aktivitetit: Gjon Gjokaj

Folës:

Gjekë Gjonlekaj – Biografia e Athanas Gegajt

Virgjil Kule – Vepra e Gegajt mbi Skënderbeun

Sokol Paja – Gegaj, editor i gazetës “Dielli” dhe bashkëpunëtor i lartë i Federatës Pan-shqiptare “Vatra”

Paulin Marku – Athanas Gegaj në optikën e dokumenteve arkivore të “Vatrës” (1963-1971)

Zef Ujkaj – Broshura “Albania” e Athanas Gegajt dhe Rexhep Krasniqit

Lulash Palushaj – Veprimtaria patriotike e shkencore e Athanas Gegajt.

ERNEST KOLIQI ( 20 MAJ 1903 – 15 JANAR 1975)

by

Saimir Kadiu/

Duke kujtuar gjeniun e letrave shqipe të viteve 30′ në 51 vjetorin e vdekjes, me një nga poezitë e tij plot mall për qytetin e lindjes të cilin nuk e pa për 30 vjet deri në vdekjen e tij…

“Shkodra në mëngjese”

Kendojnë bashkë në mengjese pesë kumbonare,

kendojnë në ajri mbi Shkoder ende fjetë:

mbi Maranaj qet vetllen kureshtare

agimi e hjedh në liqe synin e qetë.

Perhapë lajmin e zgjimit rrezja e parë

të parat përshëndetje dridhen në heshti të letë,

e shpejt në at lavdi dielli, qi e veshë fare

Shkodra kumbon me zane, zhurmë e jetë.

E ai diell prendvere i ri shprazet në shtepija

udha e lulishta tue ngjallë ngjyra e shkendija,

tue mbshtjellë gjithshka si nji tis ari, i hollë:

skaj në skaj si lum gzimi tue rreshqitë

në syt e vashave, qeshë, e mbush me dritë

kaçurrelat e tyne kur shkojnë në shkollë.

Shkrimtar, përkthyes, mësues, ministër i arsimit dhe patriot i madh që luajti një rol vendimtar në formësimin e prozës dhe arsimit modern shqip.

Pse u anatemua i madhi Koliqi?

“Krimi” i tij ishte misioni për hapjen e shkollave shqipe në Kosovë dhe trojet tjera shqiptare në Maqedoni, Luginë të Presheves dhe Mal të Zi ne vitet 1941-1942 kur ishte Ministër i Arsimit në Shqipëri.

Në vitin shkollor 1941 – 1942, u hapën 173 shkolla fillore, 3 të mesme dhe disa gjimnaze të ulëta. Ndërsa në nëntor të vitit 1941, u hap Shkolla Normale në Prishtinë.

Në fillim, në këtë mision u angazhuan 80 mësues. Në mesin e këtyre mësuesve kishte edhe mjaft të rinj nga Kosova që ishin shkolluar në Shqipëri, por që nuk kishin mundur të ktheheshin më parë në Kosovë.

Ky numër më vonë arriti në 264, ndërsa në vitin shkollor 1943 – 1944, ky numër u rrit në 400. Po në këtë vit shkollor mësimet i vazhdonin mbi 25 mijë nxënës. Këto shkolla u bënë vatra të diturisë dhe atdhedashurisë.

Koliqi me inisiativen e tij zgjoi ndergjegjen shqiptare ne trojet shqiptare jashte Shqiperise “londineze”.

Nuk do kishte pavarsi te Kosoves pa shkollat shqip te hapura me inisiativen e shkodranit te madh Ernest Koliqi.

Gjate viteve romane shpesh here Ali Bej Kelcyra e provokonte Koliqin duke e pyetur perse bashkepunoi me italianet.

Koliqi nuk pergjigjej..

Nje dite iu pergjigj me nje thes me letra te derguara nga nxenesit kosovare qe kishin mesuar shqipen fale inisiatives se tij, ku ata i shkruanin me dashuri dhe mirenjohje.

Ali Bej Kelcyra heshti dhe nuk e provokoi me…

Poliedriku i madh i kultures shqiptare vdiq më 15 janar 1975, në shtëpinë e tij romane, në Balduina, i nderuar nga e gjithë bashkësia shqiptare ne mërgim, por i mohuar nga vendi i tij.

Ende eshtrat e tij nuk prehen ne vendin e tij te dashur per te cilin ai sakrifikoi “reputacionin e tij”…

Ai mbetet një figurë e nderuar për arsimin dhe letërsinë, edhe pse roli i tij politik e ka bërë përkujtimin e tij kompleks ne aspektin politik dhe historik…

Pas viteve 90’ Koliqi është përkujtuar përmes veprave, ekspozitave dhe aktiviteteve akademike, por nuk ka asnje monument në Shqiperi dhe Kosovë.

Nuk ka asnje rruge apo shesh me emerin e tij. Ka vetem nje shkolle private parauniversitare qe mban emrin e tij… kur kemi emertuar ne shtremberim dhe ne injorim te historise sone kombetare rruge, shkolla, sheshe, institucione kulturore, shkencore me emra te paperfillshem dhe per me teper ne shume raste edhe turpërues.

Kur do të kemi guximin për të ngritur një monument per te madhin Ernest Koliqi ne Tirane, Prishtine, Shkoder apo Prizren?

Një monument i tillë nderon dhe emancipon Shqiperinë, Kosovën dhe kombin shqiptar…

Do të jetë një monument bronxi formal…

Monumenti shpirtëror Ernest Koliqi ka triumfuar me kohë…

Nuk mund të ndjehesh fitimtar përballë këtij kolosi intelektual…

SHPATA gjithmone është dorëzuar përpara DIJES…

Fitoi Çmimin e Madh në Saint-Saëns International Music Competition, Prof. Ina Kosturi: “Shpaloseni talentin shqiptar nëpër botë e na bëni krenarë”

by

Intervistoi: Sokol Paja/

1. Prof. Kosturi, urimet më të përzemërta për fitimin e Çmimit të Madh “Grand Prix” në Saint-Saëns International Music Competition. Si ndjeheni pas këtij vlerësimi dhe kujt ia dedikoni këtë sukses?

Ju falenderoj për urimin si dhe mundësinë e kësaj interviste. Kënaqësi dhe vlerësim i lartë të nderohesh në një konkurs prestigjioz me Çmimin e madh dhe të rankohesh e para në gjithë kategoritë e katër sezoneve të vitit 2025. Në konkurset e kompozicionit bashkë me emrat e jurisë njihesh dhe me veprat e fituesve të tjerë. E kur shikon se ato interpretohen me orkestra të tilla si Orkestra Simfonike e Budapestit, Rumanisë, Madridit e të tjera kupton nivelin dhe ndjehesh e lumtur për vlerësimin. Ndjesinë e kësaj fitoreje do ta krahasoja me emocionin e interpretimit të një prej kryeveprave e muzikës violinistike, Rondo Capriçiose të Camille Saint – Saëns, emrin e të cilit mban e nderon ky konkurs në Angli. Ky sukses erdhi pas “rrëmbimit “të disa çmimeve të tjera në konkurse ndërkombëtare si krijuese dhe interpretuese. Paraqitja si krijuese dhe interpretuese ngjan me një proces kompleks ku interpreton si violiniste, pra je pranë skenës e njëkohësisht në atë skenë gjendesh dhe si artiste në dimension të gjerë. Pra, muzikën mund ta rrëfesh si shkrimtare, ta ngjyrosësh si piktore, ta vallëzosh si koreografe. Ti japësh mundësi violinës të përmbledhë nëpërmjet tingullit e teknikës gjithë fantazinë tënde.

2. Vepra fituese “Koncert për Violinë dhe Orkestër”, cilat janë vlerat artistike të kësaj vepre? Çfarë e bën të veçantë?

Koncerti për violinë dhe orkestër u shkrua natyrshëm. Kur koha e dytë kish mbaruar, kuptova se kompozimi do ish një vepër e madhe prej tre kohësh, si një koncert tradicional me kadencë. Melodia si element i rëndësishëm përfshin tre kohët e veprës edhe pse të ndryshme nga njëra -tjetra në kohëzgjatjen prej gati 28 minutash. Muzika rrjedh natyrshëm ndërsa nga personalitete të artit, muzikantë të huaj e shqiptarë, koncerti u cilësua si mjaft interesant e violinistik që në momentin kur e mbarova së shkruari në kompjuter. Në kontekstin e krijmtarisë muzikore shqiptare kjo vepër erdhi si krijimi i parë pas një mungese 30 vjeçare të koncertit për violinë. Teknika e lartë violinistike, pasazhet, këndueshmëria dhe ekspresiviteti ngatërrohen me ngjyrat e kohës së sotme. Pikërisht në këtë shkrirje të formës tradicionale të veprës, gjuhës së guximshme, ekspretivitetit, qëndron melodia, që si një iso i vishet violinës soliste dhe orkestrës, duke ruajtur në brendi elementin shqiptar.

3. Cili gjykoni se do jetë ndikimi i këtij çmimi ndërkombëtar në zhvillimin e karrierës suaj artistike e akademike dhe në promovimin e muzikës shqiptare ndërkombëtarisht?

Ky konkurs fokusohej në tre elementë të rëndësishëm: interpretimin, krijmtarinë dhe kërkimin akademik. Promovimi i muzikës shqiptare ka qënë një nga prioritetet e mia dhe ka nisur vite më parë si violiniste me interpretimin premierë të veprave të vjetra, të panjohura në skenën shqiptare. Mund të përmend pjesët e Thoma Nasit, Sonatën për violinë të Fan Nolit, krijimet e Kostandin Papajorgjit apo Lec Kurtit. Partet e vjetra shqiptare kanë ardhur nga Bostoni si një bekim e më vonë krijimet për violinë do më bënin shqiptaren e parë pjesëmarrëse si krijuese dhe interpretuese në “Women Composers Festival of Hartford” Connecticut USA në 2024 me “7 Capriçio” për violinë solo, të cilat gjithashtu do ishin pjesë e programit të koncertit të studentëve në studion e violinistes dhe pedagoges së shquar Ida Bieler në University of North Carolina ( UNSCA). Do botoja si e para shqiptare me shtëpinë e famshme muzikore vjeneze” Universal Edition” Vjenë e promovohesha në katalogun e tyre Winter Catalogue 2024-2025. Në shtator 2025 do interpretoja sërish si e para shqiptare performer- composer në Mozarthaus Vjenë. Janë konkurset që hapin këto dyer të rëndësishme, çmimet e fituara në Slloveni, Maltë , Zvicër, Vjenë. Shpresoj që ky konkurs të hapë dyert e orkestrave simfonike në Tiranë dhe këtë koncert të botuar e vlerësuar me çmimeve ndërkombëtare të mund ta interpretoj në vendin tim. Me misionin e promovimit të muzikës shqiptare organizoj festivalin Violinistic Festival Marathon Albania (Violinistic Greetings) në 13 edicione duke bashkëpunuar me artistë nga mbarë bota e promovuar muzikën shqiptare të vjetër e të sotme, duke pasuruar repertorin violinistik me vepra premierë të dedikuara për çdo edicion.

4. Si pedagoge e violinës në Universitetin e Arteve, si e sheh të ardhmen e muzikantëve të rinj shqiptarë? A ka talente Shqipëria? Çfarë brezi po rritet në Universitetet shqiptare?

Shqipëria ka dhe ka patur gjithmonë talente. Koha që jetojmë nuk është koha e artë e muzikës klasike, e megjithatë ky profesion është zgjedhje nga pasioni për instrumentin, muzikën. Misioni si institucion, si muzikantë, artistë e pedagogë është inkurajimi, përgatitja për skenën si dhe mbështetja në këtë rrugë të gjatë të artit. Sot është koha e bashkëpunimeve, e mundësive të shkëmbimit të eksperiencave, të organizimit të masterclasseve, koncerteve, festivaleve që mendoj se duhet të jenë prioritete në ndihmë të përparimit të artistëve të rinj. “To be the best” titullohet aktiviteti që realizoj çdo vit me studentët e klasës së violinës që drejtoj në UA, ky është misioni për të mbështetur, motivuar, për të qënë më pranë skenës , për të guxuar dhe kërkuar përmirësimin e vazhdueshëm të pandërprerë të nivelit në udhën e vështirë të artit e muzikës.

5. Si fituese e Çmimit të Madh në konkurset ËOMCO, cili është mesazhi juaj për artistët shqiptarë që synojnë skenat dhe karrierën ndërkombëtare?

Rruga e artit është sa e bukur aq dhe e vështirë, kërkon përkushtim e sakrifica. Krahas aftësive profesionale nevojitet besim, këmbëngulje, si dhe përgatitje psikologjike për të arritur suksesin. Duhet studiuar shumë, guxuar shumë dhe menduar se bota e artit është e pafundme me krijmtarinë dhe interpretimin e kolosëve të muzikës, dhe është privilegj të jesh dhe ti pjesë e saj. Për artistët shqiptarë do përmendja shprehjen e dikurshme të Thoma Nasit “Përkrahni muzikën e fjeshtë shqiptare “që sot do tingëllonte “Shpaloseni talentin shqiptar nëpër botë e na bëni krenarë “.

Një letër – Dy intelektualë – Tri dekada më vonë

by

Julika Prifti/

34 vjet më parë si sot letra për Profesorin Arshi Pipa nga Peter Prifti hedh dritë në një miqësi të rrallë midis tyre pavarësisht dallimeve në perceptimet filozofike të çështjes gjuhësore dhe mospajtimeve të tjera. Të dy ishin intelektualë shqiptarë, të edukuar në perëndim, të cilët jetonin dhe jepnin kontributin e tyre në vendin e adoptuar. Mënyra e komunikimit qytetar imponon respekt dhe bën kontrast të fortë me normat e ulëta të debatit në të gjitha nivelet e administratës dhe jetës publike në Shqipëri si edhe prej disa shqiptarëve jashtë saj.

Letërkëmbimi Arshi Pipa-Peter Prifti ka filluar qysh në vitet 1970, kohë e cila përkon me thuajse 20 vite korrespondencë dhe bashkëpunimi midis tyre.

Të dy korresponduesit kanë ndërruar jetë vite më parë por letrat e tyre flasin vetë për miqësinë dhe respektin e ndërsjelltë gjatë periudhës komuniste në Shqipëri, në kohën e ndryshimeve politike në vendin tonë si edhe në ish-Jugosllavi, përkatësisht në Kosovë. I bindur në idetë e tij, me maturi por edhe pa frikën e humbjes së miqësisë së çmuar me një mik, intelektual e bashkëpunëtor të vjetër, Peter rendit argumentet e tij pa asnjë hije fyerje, ironie, sarkazmi apo vetëkënaqësie. Ai beson në forcën e fakteve, të debatimit të lirë të mendimit dy studiuesve me të drejta të barabarta për të shkëmbyer idetë dhe qëndrimet e tyre në të mirë të shkencës së gjuhësisë dhe më tej.

Letra e datës 13 janar 1992 vjen pas një festimi zyrtar në Vatër në Bronx, nën kryesinë e Profesorit Arshi Pipa, ku Peter shkon si përkthyes shtetëror i delegacionit të sindikatave të pavarura nga Shqipëria. Kjo vajtje merr ‘nuanca politike’. Pasi jep sqarimin e nevojshëm, Peter shkruan “ti dhe unë kemi pikëpamje të ndryshme, të kundërta për disa çështje me rëndësi,” si gjuha e njësuar, disa “pika me rëndësi në lidhje me Kosovën” si “edhe për vlerësimin tënd të punës dhe personit të Ismail Kadaresë.”

Por, vazhdon ai “Intelektuali e ka për detyrë t’i qëndrojë besnik së vërtetës, ashtu siç e kupton ai, dhe të verë në dukje pikëpamjet e veta. (Por kjo nuk duhet të ndalojë çdo formë bashkëpunimi midis dy vetave). Në fund të letrës Peter shkruan se “Pavarësisht nga këto mosmarrëveshje, unë nga ana ime do të përpiqem ta ruaj miqësinë tonë si diçka të shtrenjtë dhe të rrallë.”

Kjo letër është pjesë e letërkëmbimit 25 vjeçar midis Peter Priftit dhe Profesorit Arshi Pipa, ruajtur në arkivin e familjes Prifti. Epistolari do jetë në botim së shpejti.

San Diego, Cal.

Më 13 janar, 1992

I dashur Arshi!

Të falemnderit për karturimin që më dërgove, gjë që shpreh edhe njëherë kujdesin dhe miqësinë që ke për mua. Megjithatë, më duket se ndodhja ime në darkën e Vatrës në Bronx në Nëntorin e kaluar, ka krijuar një përshtypje të gabuar, dhe si e tillë kërkon shpjegim.

Unë erdha atje për shkak të delegacionit të sindikatave të pavarura nga Shqipëria, që e shoqërova në Amerikë si përkthyes. E quajta, pra, për detyrë ta shoqëroja delegacionin edhe në festimin që organizoi Vatra. Duke qenë atje, u përshëndosha edhe me ty, por vetëm si shok dhe mik i vjetër; dmth, për hatërin e miqësisë sonë. Ai takim nuk kish kuptim apo nuanca “politike”; pra , nuk do të thotë se unë jam dakort me Vatrën.

Në përgjithësi, Vatra sot pasqyron tezat e tua për çështet kombëtare, dhe kjo kuptohet, si kryetari i saj që je.

Mirëpo, sikur e di edhe vetë, ti dhe unë kemi pikëpamje të ndryshme, të kundërta për disa çështje me rëndësi.

Nuk pajtohemi për çështjen e gjuhës se njësuar shqipe. Kemi mosmarrëveshje mbi disa pika me rëndësi në lidhje me Kosovën. Edhe për vlerësimin tënd të punës dhe personit të Ismail Kadaresë, nuk jemi të një mendje. Këtë të fundit nuk ta kam thënë më parë, se mendoja se ndofta do të të shqetësoja, duke e hapur edhe më shumë hendekun e mospajtimi të pikëpamjeve tona, ndërsa tash nuk e shoh të arsyeshme ta mbaj si me thanë “sekret”. Unë e di se ti nuk i druhesh kritikës, mbasi ti vetë e ke ushtruar atë si profesion për 4-5 dekada. Në mos gabohem ti jo vetëm që nuk ruhesh nga kritikat, por më ke thënë njëherë se i mirëpret ato, dhe fton vërejtje të tilla nga të tjerët. Ky është me të vërtetë qëndrim i denjë, qëndrim i intelektualit të pjekur, demokrat dhe humanist.

Megjithatë, me vjen keq të pohoj këto konflikte pikëpamjesh midis nesh. Do te doja që ne të dy të kishim pikëpamje të njëjta dhe të bashkëpunonim ngushtë, si në të shkuarën. Mirëpo kohët kanë ndryshuar dhe, siç e di edhe vetë, intelektuali e ka për detyrë t’i qëndrojë besnik se vërtetës, ashtu siç e kupton ai, dhe të verë në dukje pikëpamjet e veta. (Por kjo nuk duhet te ndalojë çdo formë bashkëpunimi midis dy vetave). Pavarësisht nga këto mosmarrëveshje, unë nga ana ime do të përpiqem ta ruaj miqësinë tonë si diçka të shtrenjtë dhe të rrallë, duke menduar se ajo ka vlerën dhe vendin e saj në marrëdhëniet shoqërore dhe tonat.

Të uroj shëndet të mirë.

Përqafime, Peter R. Prifti.

Përurim i “American Dream” në Vatër

by

Rafaela Prifti/

Përurimi i parë në Amerikë i “Ëndrrës Amerikane” në Vatër vlerësoi trashëgiminë e suksesit shqiptaro-amerikan. Përshendetja nga editori i Diellit Sokol Paja njohu të pranishmit me Prof. Eris Rusi, një personalitet i shkencave humane, dhe z. Beqir Potka, Vatran dhe sipermarrës nga Nashville, i cili rrëfen kalvarin e vuajtjes në komunizëm dhe suksesin në tokën e lirisë.

Beqir Potka ndjeu frymëzim dhe ngjashmëri te Fan Noli, kur ndiqte shkollen teologjike Holy Cross në Boson, pasi erdhi në Amerikë. Editorja e Anglishtes Rafaela Prifti moderoi përurimin duke u ndalur në momente domethënëse të historisë së rrëfyer në libër. Potka ndjen dorën e Perëndisë në udhëryqe të jetës se tij në Shqipëri, në kampin e Lavrios në Greqi, në Amerikë.

Profesor Rusi, shefi i Katedrës së Gjuhës dhe Letërsisë në Universitetin Fan Noli Korçë theksoi temën kyçe të “nevojës për të ndjerë besimin e Perëndisë në jetën e njeriut. Libri është një biografi e letrarizuar.” Moderuesja Rafaela Prifti u drejtonte pyetje të kombinuara z. Potka dhe Prof. Rusi duke ndërthurur episode nga biografia “Ëndërr Amerikane”.

“Arratisjet politike në komunizëm dhe eksodi shqiptar tani gjen vend në libër,” tha ajo, por “arratisjet atëherë ishin të detyruara nga diktatura, sot nga dëshpërimi.”

Prof. Rusi argumentoi se “pasojat familjare janë emërues i përbashkët i të arratisurve nga diktatura.” Z. Potka tha se “ndajmë vlera të përbashkëta kombëtare shqiptare.” Në mbyllje të përurimit Prof. Rusi lexoi dhe prezantoi poezinë e vepres së Skënder Rusi “Ditët e mia pa ty” në 1 vjetorin e ndarjes, dhe i solli të pranishmve emocione të veçanta.