Prof. Dr. Nertila Haxhia Ljarja/

Në historinë tonë ka figura që nuk i mban mend vetëm historia e letërsisë, por vetë ndërgjegjja e një kombi. Atë Bernardin Palaj (1894–1946) është një prej tyre. Ai ishte prift françeskan, poet, studiues, publicist, por mbi të gjitha njeriu që e kuptoi herët se kur fjala e popullit nuk dokumentohet, ajo rrezikon të shuhet bashkë me brezin që e këndon. Prandaj, ai u bë udhëtar i maleve, shënues i këngëve, “përkthyes” i një bote gojore në kujtesë të shkruar dhe një emër themelor i folkloristikës shqiptare. Në një përshkrim që tingëllon si portret i rrallë moral, Atë Zef Pllumi e quan “Frati, këngëtari, poeti, folkloristi, shkencëtari… ai zog i rrallë!”, ndërsa Ernest Koliqi e pagëzon me një titull që tingëllon si jehonë e pashuar ndër breza: “Frati i Kangeve”.

Nëse e shohim Palajn në dritën e kulturës dhe të kujtesës kombëtare, ai është një ngjarje e madhe shpirtërore. Jehona e tij vazhdon. Vepra e tij na tregon si ndërtohet identiteti përmes rrëfimit. Jeta e tij përfundon tragjikisht dhe mbetet dëshmi e dhunës që synoi të shkulte rrënjët e kujtesës. Sot, kur diaspora shqiptare kërkon të ruajë lidhjen me gjuhën, me historinë dhe me “zërin” e vendit, Palaj shfaqet si një urë e fortë mes Shqipërisë së brendshme dhe Shqipërisë së shpërndarë në botë.

Kur flitet për Palajn, shpesh kujtohet malësia—jo thjesht si vend, por si laborator i një kulture gojore që rrezikonte të mbetej pa “arkiv”. Palaj iu kushtua gjithë jetën mbledhjes dhe studimit të këngëve rapsodike, legjendave dhe traditave popullore, që pastaj të mund t’i bënte të përdorshme e të qasshme për brezat pasardhës. Palaj nuk ishte “mbledhës” në kuptimin mekanik të fjalës. Ai ishte një i përkushtuar i terrenit, një njeri që e njihte komunitetin duke jetuar brenda tij, jo duke e vëzhguar nga jashtë. Vite të tëra ai udhëtoi nëpër malësi, u ul në oda, dëgjoi lahutarë, shkroi e krahasoi variante, pa u trembur nga vetmia dhe vështirësia e misionit. Këtu qëndron thelbi i vlerës së tij. Ai e kuptoi se tradita nuk ruhet vetëm me respekt emocional, por me punë të durueshme, me shënim, me krahasim variantesh, me redaktim të kujdesshëm dhe me botim.

Koliqi e vendos Palajn në një rang europian të ruajtësve të epikës, duke e quajtur “Lönnrot-i i Shqipërisë” (një paralele me përpiluesin e “Kalevalës” finlandeze), ndërsa albanologia ruse Desnickaja e vlerëson si “Njohësin ma të shquem të maleve shqiptare”.

Në vijim të kësaj linje, studiuesja Angela Cirrincione e sheh Palajn në vazhdimësinë e shkollës françeskane të Shkodrës dhe të traditës së Fishtës, duke e vendosur krah Atë Shtjefën Gjeçovit dhe Marin Sirdanit si “ndjeksa të Fishtës” në rrugën e hapur prej mjeshtrit. E po në të njëjtën frymë, Cirrincione nënvizon se Palaj është figurë “e ndërlikueme letrari” me tri pamje kryesore: poetin, prozatorin dhe folkloristin. Koliqi, duke e rishkruar këtë renditje, do ta vendoste në krye folkloristin, sepse Palaj, “si i pari paraqitës i rapsodìve të maleve veriore”, zë vend kryesor ndër mbledhësit e këngëve të popullit, dhe puna e tij si folklorist jo vetëm e ushqeu prodhimin e vet letrar, por ndikoi edhe poetë të tjerë.

Pikërisht këtu hyn vepra që shënon një kthesë të madhe për kulturën shqiptare: “Visaret e Kombit”. Bashkëpunimi me Atë Donat Kurtin është një kapitull i madh në këtë histori. Në “Visaret e Kombit”, ata sollën një pasqyrë të gjallë të këngëve, valleve, legjendave dhe traditave, duke e bërë të prekshme për brezat një pasuri që përndryshe do të mbetej e ekspozuar ndaj humbjes.

Në “Hyrjen” e kësaj vepre, vetë autorët nënvizojnë rëndësinë e “këngëve kreshnikësh”, “këngëve të moçme” ose “këngëve lahute” që rrëfejnë botën e Gjeto Basho Mujit dhe luftën për liri, besë e nder—këngë të ruajtura gojë më gojë për shekuj dhe të njohura nga Malësia e Madhe te Dukagjini, Kosova, Puka e më tej.

Por Palaj nuk mjaftohet me grumbullim. Ai hyn në brendinë e materialit, analizon strukturën, temat, funksionin identitar, mënyrën si një popull e kodon historinë e vet në figurë epike. Në këtë pikë, shkrimi i tij nuk është thjesht etnografik; ai është edhe kulturor, edhe politik në kuptimin e gjerë. Shkrimi i tij është politik sepse mbron idenë se një komb nuk mbahet vetëm me institucione, por edhe me rrëfime të përbashkëta. Ai e shpëtoi traditën jo si muze të ngrirë, por si burim që ushqen krijimtarinë dhe mendimin.

Një element që e bën Palajn të veçantë është mënyra si ai ndërhynte në tekste pa i deformuar. Koliqi jep një përshkrim tepër të qartë të metodës së tij. Palaj zgjidhte variantin më të mirë, e plotësonte me vargje të përshtatshme nga variante të tjera, por “pa cenue… vetvetishëmënín gjenuine”, duke qëndruar në frymën dhe ligjërimin e lahutarëve. Kjo metodë është etika e redaktimit folklorik duke ndihmuar tekstin të dalë në dritë, pa ia marrë zërin.

Në revistën “Hylli i Dritës”, Palaj botoi e përpunoi rapsodi që sot janë referenca themelore për epikën e veriut: “Gjeto Basho Muji–Martesa”, “Muji te Mreti”, “Martesa e Halilit”, “Gjergj Alez Alia”, “Muji e Behuri”; ndërkohë, ai mblodhi edhe “doke, besime, kanune e simbole” në prozë, duke e zgjeruar vështrimin nga kënga te kultura si sistem. Kjo e bën të kuptueshme vlerësimin për të: “nuk ishte vetëm korifeu i folklorit shqiptar, por edhe shkencëtar i vërtetë”. Ndërkohë, Palaj ishte figurë e njohur publike. Ai ishte muzikant, organist i Kishës së Françeskanëve në Shkodër, mësues i shqipes dhe latinishtes në Liceun Illyricum, dhe një nga drejtuesit e gazetës “Ora e Maleve”, e cila pati rol në jetën politike e kulturore të kohës.

Pikërisht për shkak të kësaj pranie publike ai u godit politikisht. Me rikthimin e Zogut në pushtet në dhjetor 1924 u arrestua si kundërshtar, por u lirua pas ndërhyrjes së Lazër Mjedës. Pra, Palaj e provoi herët se të jesh intelektual i përfshirë në jetën e vendit do të thotë të paguash shpesh koston e qëndrimit.

Po kalvari i tij vazhdoi më egërsisht. Sepse erdhi viti 1946 dhe goditja nuk ishte vetëm mbi njeriun, por mbi arkivin. Në fund të atij viti u konfiskuan shkresat, korrespondenca dhe arkivat e mbetura. U plaçkitën muze dhe koleksione, përfshirë muzeun folkloristik të etërve Bernardin Palaj dhe Donat Kurti. Kjo është një nga ato momente ku historia kulturore bashkohet me dhunën politike. Shkatërrimi i materialeve nuk është rastësi, por strategji për të varfëruar kujtesën.

Pastaj vjen tragjedia personale. Në 1946 Palaj u arrestua dhe u torturua, duke refuzuar të pranonte ideologjinë e imponuar. Dëshmi rrëqethëse tregojnë për varjen e tij të lidhur, për rrahjen dhe vdekjen nga tetanozi, si edhe atë përgjigje të prerë që mbetet testament shpirtëror: “Zoti im është në qiell.”

Jeta e tij përfundoi tragjikisht më 2 dhjetor 1946. Ai vdiq në burg, duke ruajtur besimin në Zotin dhe në atdhe. Por tragjedia nuk mbaron as me vdekjen. Sipas dëshmisë së nipit Luigj Gjergji, ai nuk u vra drejtpërdrejt, por vdiq nga pasojat e torturave. Familja u përpoq ta merrte trupin për ta varrosur me nderime, por autoritetet nuk e lejuan dhe nuk dhanë asnjë shenjë se ku do të varrosej. Më pas qarkulluan thashetheme për një “gropë gëlqereje” ose për varrim pranë Dom Lazër Shantojës, por gjithçka mbeti e paprovuar dhe, deri sot, vendi i varrit të tij mbetet i panjohur.

Kjo mungesë e varrit të Atë Benradin Palajt përmban një simbolikë të forte. Humbja e eshtrave shfaqet si metaforë e një humbjeje të përkohshme të identitetit, por edhe si kujtesë e qëndrueshme e rezistencës.

Atë Bernardin Palaj vjen tek ne si një figurë me peshë të dyfishtë, sepse njëkohësisht qëndron si kontribut i mirëfilltë shkencor në ruajtjen e folklorit dhe si dëshmi e një përkushtimi njerëzor ndaj kujtesës së komunitetit. Puna e tij e shndërroi fjalën gojore në pasuri të dokumentuar, të vlefshme për historinë kulturore, për studimin e identiteteve dhe për kërkimet mbi traditën.

Pasuria që ai na la mbetet edhe një çelës interpretimi që e afron figurën e tij me shpirtin e epikës që mblodhi. Në folklor, kreshnikët mbrojnë nderin, tokën dhe identitetin, ndërsa Palaj mund të shihet si “kreshnik i kulturës”, sepse qëndroi i palëkundur përballë dhunës dhe përpjekjeve për nënshtrim. Prandaj, kur sot e përmendim Atë Bernardin Palajn, nuk duhet ta bëjmë vetëm si figurë të kaluarës, por si detyrë e së tashmes, që ajo që Palaj “i rrëmbeu harresës” të mos mbetet sërish e cenueshme nga harresa.

Në një kohë kur diaspora shqiptare është ndër ruajtëset më të rëndësishme të gjuhës dhe të kujtesës, figura e Palajt na kujton se identiteti nuk është vetëm ndjenjë, por edhe punë e përditshme, dokumentim, arkivim dhe, mbi të gjitha, një vendim i vetëdijshëm për të mos e lënë kulturën të bjerë në heshtje. Dhe nëse Palaj ishte “Frati i Kangeve”, atëherë edhe ne sot na takon një përgjegjësi e ngjashme: të jemi kujdestarë të këngës, të fjalës dhe të kujtesës, që “Dielli” i kulturës shqiptare të mos zbehet, as në atdhe e as në mërgim.

Shkodër, më 25 janar 2026

Shtete që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e Republikës së Kosovës—Argjentina, Armenia, Azerbajxhani, Indonezia, Kazakistani, Paraguaji, Uzbekistani, Mongolia dhe Maroku—tani ulen si TË BARABARTA me Republikën e Kosovës në Bordin prestigjioz të Paqes të Presidentit amerikan Donald Trump

Duke u bërë pjesë e këtij forumi elitar, ato de-facto e kanë pranuar shtetësinë e Kosovës. Tani është koha që këto njohjet të bëhen zyrtare.

I bëj thirrje Presidentes Vjosa Osmani të kontaktojë drejtpërdrejt secilin prej udhëheqësve të këtyre shteteve për të siguruar njohje të plotë diplomatike.

Këto njohje, që mund të arrihen lehtësisht me ndërmjetësimin e Presidentit Trump, forcojnë misionin amerikan për paqe dhe thellojnë bashkëpunimin brenda Bordit të Paqes.

Zoti e bekoftë popullin amerikan

Zoti e bekoftë popullin shqiptar

– Harry Bajraktari

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra në mbledhjen e Kryesisë mbajtur sot me datë 17 Janar 2025, votoi unanimisht dhe shpalli datën e zhvillimit të Kuvendit të Përgjithshëm Zgjedhor më 25 Prill 2026. Kuvendi do të zhvillohet në New York, Royal Regency Hotel.

Komisioni Përgatitor i Kuvendit përbëhet nga: Kryetar – Mondi Rakaj, Anëtarë: Bashkim Musabelliu, Ilir Cubi, Mirela Kanini dhe Anton Raja. Komisioni Përgatitor i Kuvendit do të njoftojë degët, vatranët, kandidatët dhe publikun mbi afatet, procedurat dhe veprimtarinë e plotë përgatitore të Kuvendit të Federatës Vatra.

For Kosovo, relations with Serbia do not begin in Brussels or end at the negotiating table. They begin in places like Reçak.

by Elmi Berisha | 16 January 2026

www.kosovodispatch.com

On January 15, 1999, Serbian police, military, and paramilitary forces carried out a coordinated operation in the village of Reçak, south of Pristina. By the end of the day, 45 Kosovo Albanian civilians were dead. They were unarmed. Many were killed at close range. Several were executed while attempting to flee. Their bodies were later found scattered in and around a ravine overlooking the village, dressed in ordinary winter clothing.

The killings were documented almost immediately by the OSCE’s Kosovo Verification Mission. William Walker, then head of the mission, publicly described what he saw as a crime against humanity. That assessment was not incidental. Reçak became the moment when the Kosovo conflict could no longer be framed as a symmetrical clash between armed groups. It exposed a pattern of state violence against civilians and collapsed the remaining diplomatic ambiguity surrounding Belgrade’s conduct.

For the United States and its allies, Reçak clarified a central question: whether continued restraint would reduce violence—or legitimize it. Within weeks, negotiations accelerated, patience narrowed, and NATO intervention moved from contingency planning to political decision.

That history matters today because it was never resolved.

Serbia continues to deny that the killings at Reçak constituted a massacre, insisting that the victims were combatants killed in fighting with the Kosovo Liberation Army. This claim has been rejected by international forensic investigations and human rights organizations, yet it remains embedded in Serbia’s official narrative and public discourse.

This denial is not a symbolic dispute. It has concrete consequences for present-day relations.

In post-conflict settings, acknowledgment of wrongdoing is often the minimum threshold for trust. In the absence of accountability, denial becomes policy, and policy shapes behavior. For Kosovo, Serbia’s refusal to recognize Reçak as a crime against civilians signals more than historical disagreement; it signals an unwillingness to accept limits on state power or responsibility for past actions.

That signal is amplified by survivor testimony. Families from Reçak continue to describe how civilians were separated, beaten, marched, and executed while trying to escape. Their accounts are consistent, detailed, and unchanged over time. The absence of justice has frozen these experiences in the present tense.

This year, for the first time, Kosovo’s Special Prosecution filed an indictment in absentia against 21 former Serbian officials and security personnel connected to the operation in Reçak. The indictment describes a coordinated action involving Yugoslav Army units, Serbian police, and special forces, detailing murders, torture, inhuman treatment, destruction of property, and forced displacement. It traces chains of command and names victims.

The likelihood of arrests remains uncertain. But the significance of the indictment lies elsewhere: it formalizes the claim that Reçak was not an aberration or battlefield accident, but a command-driven operation carried out under state authority. For Kosovo, this is not about reopening the past—it is about correcting the record where political processes have failed.

The implications for today’s Kosovo–Serbia relationship are direct. Dialogue premised on “normalization” struggles to advance when foundational facts are contested. Confidence-building measures are fragile when one side denies the most documented crime associated with the conflict. Security assurances ring hollow when historical accountability is treated as optional.

For U.S. diplomats and policymakers, Reçak offers a cautionary lesson. Stability built on unresolved crimes is inherently brittle. The same denial that once enabled violence now complicates deterrence, trust, and crisis management. It narrows the space for compromise and widens the gap between formal agreements and lived reality.

Reçak matters today because it explains why Kosovo views Serbian rhetoric, military signaling, and historical revisionism not as isolated behaviors, but as part of an unresolved continuum. It also explains why Kosovo places such weight on international presence, legal record-building, and moral clarity.

The massacre at Reçak ended ambiguity in 1999. The failure to fully reckon with it continues to shape relations in 2026.

In the Balkans, history does not stay buried simply because diplomacy prefers forward-looking language. What is unresolved has a way of returning—quietly at first, then insistently—until it is addressed.

About the author:

Elmi Berisha is a prominent Albanian-American community leader and businessman based in the New York area, best known as the President of the Pan-Albanian Federation of America “Vatra” (Federata Panshqiptare e Amerikës VATRA), the oldest Albanian patriotic organization in the United States, founded in 1912.

ISSN: 3070-2186