Aleksandër Çipa/

Liza Laska është një artiste që e ka shumëfishuar jetëgjatësinë e emrit të vet, përmes artit vetiak në skenë dhe kinematografi. Së bashku me Albert Verinë, sivëllain e saj skenik e artistik në Vlorë, përbëjnë modulin e lartë të një kuote artistësh që kanë bërë dhe rrojnë artistikisht në diferencë me të tjerë…Kjo zonjë vlonjate e artit skenik shqiptar është shëmbëllim i mbartjes së asaj që mund të thuhet në frymën e Bernard Shawt: Liza Laska nuk luan gra që duhen gjykuar, por qenie njerëzore që duhen kuptuar…

Karakteret e saj janë skulptura në mendje.

Në interpretimet e saj gjenden zonja e nëna me një botë të vetëdijshme që shpikin veten. Ajo nuk mbeti aktorja e roleve që shkruan të tjerët, por u moshua si artistja që çdo rol, si akt emancipimi artistik, e krijoi përmes syve të vet. Në rolet e kinemasë sonë, Liza Laska mbeti një energji e dalë prej saj për ta ndjerë dhe mbartur të tjerët, pra publiku. Me shikimin dhe heshtjen skenike, arriti më shumë se me dialogët. (Dhe kjo është një hise e autenticitetit prej artisteje që mishëroi në krijimtari, ose më saktë, në jetën e artit të vet.) Ajo nuk kërkoi kurrë deklamativisht të pëlqehet, por të trondiste. Sikundër e thotë Margaret Atwood: kjo është mënyra më e ndershme për të qenë e pavdekshme në skenë…

Ishte në klasin e përhershëm, të skulpturimit në mendje të publikut, të karaktereve të veta me aftësinë dhe cilësitë prej Nëne arti. Sikundër mund ta thoshte Artaud: “Trupi i saj në skenë nuk kërkoi estetikë, por ngjethje — ajo lozi me dritën dhe errësirën e shpirtit njerëzor.” Karakteret e Liza Laskës krijoheshin në çdo rol për çdo premierë. Inteligjencën e mishëronte dhe e mvishte tek seicili prej roleve, madje edhe duke e lënë si identitet shikimi në ato role të cilat përbëjnë galerinë e saj të aktrimit, 22 në filma dhe mbi 100, në skena teatrore…

Nëna në “Shtigje lufte”, Mara tek “Dimri i fundit”, pastruesja tek “ Lulëkuqe mbi mur”, Evgjenia në “ Në prag të lirisë”, hallë Sofia tek “Gurët e shtëpisë sime”, etj, etj, janë imazhe dhe karaktere që sintetizojnë një cikël karakteresh sa distante aq edhe shtuese të njera-tjetrës. Si në talentin e një letërsie të madhe, aktorja jonë nuk ka shkruar karakteret labërore të nënave dhe motrave, por ka krijuar imazhet e plota imponuese, ka lënë pazhbëshmërisht asosacionet dhe perceptimin e gjithëhershëm për to. U desh kjo foto bashkëshoqëruese e këtij teksti, të më tërhiqte në gravitetin e një in memoriam, për këtë mike të shenjtë të vatrës sime familjare, për këtë artiste imponuese të Vlorës, për këtë talente të hijshme të interpretimit dhe verbit skenik e filmik në botën shqiptare.

Artiste Liza Laska, …

sa shumë udhëtim jetues ke, mes nesh dhe pas nesh!!!!

Vlorë, nëntor 2025

Instituti “Lumo Skendo”/

Qysh në vitin 1992, si një brengë e mëparshme pamundësie, hulumtova nëpër arkiva dokumentet, ditaret, shënimet e veprat e Musine Kokalarit dhe shkrova esenë “Mesazhi i Musine Kokalarit”, të cilën e kumtova më 16 shkurt 1993 në sallën e Kuvendit të Shqipërisë. Ishte një gjë krejt e papritur dhe e panjohur për deputetët. Mandej e botova në përmbledhjen me studime “Ringjallje”, 1996. Meqenëse kjo sprovë ishte rishtare, punova në vazhdimësi dhe thuajse në çdo përvjetor të ditëlindjes së saj, për ta ringjallur këtë figurë të jashtëzakonshme të letrave shqipe, por të kryqëzuar e thuajse të harruar, duke gjetur çdo herë diçka të re në jetën dhe veprën e saj, ende të pazbuluar.

Deri sa arrita në shkrimin dhe botimin e veprës “Musine Kokalari një yllësi”që po e përurojmë sot. Musineja është një figurë shumëdimensionale: shëmbëlltyra e bukurise femërore dhe shpirtërore, mishërimi i muzës së lindur, shkrimtarja e parë shqiptare, eseiste, publiciste, kritike, antropologe, folkloriste, mëtuese e fjalës së lirë dhe e demokracisë perëndimore, luftëtare e lirisë dhe të drejtave njerëzore, veçanrtisht i femrës shqiptare, politikane, themeluese e partisë socialdemokrate shqiptare me program drejtësi shoqërore dhe liri politike, qëndrestare e pashoqe në gjyqin komunist, torturat në burgjet dhe internimet e paligjshme të regjimit për 38 vjet me radhë, e pathyer nga trysnia e pashembullt e Sigurimir të shtetit, kurajoze në përballimin e sëmundjes së rëndë dhe trajtimit çnjerëzor te mjekëve të oborrit enverist, në fund, martirizimi i saj dhe përjetësia, të gjitha këto dritësime njerëzore e hyjnore përbëjnë tashmë një yllësi, që është ngitur dhe shndrit në qiell për njerëzimin. Pandaj e titullova studimin tim “Musine Kokalari një Yllësi”.

Natyrisht nuk do të flas për librin tim, do të citoj për ju vetëm disa mendime të zgjedhura të Musinesë nga ky botim:

“Në odën time të vogël, përballë kam vënë fotografinë e iluministit të shquar, Samiut, të poetit Naim, të patriotit Sotir Kolea, të punëtorit të gjuhës shqipe e të lëvizjes Kombëtare, Jani Vreto, të arsimtarit Koto Hoxhi, të mendimtarit Naum Veqilharxhi, të të nderuarit De Rada dhe të të urtit Aleksandër Xhuvani. Në vetminë time nuk jam vetëm, jetoj me njerëz të nderuar, të ditur e demokratë, që kanë punuar për vendin, për mëmëdhenë gjersa mbyllën sytë. Unë jam nxënësja e tyre”

“A nuk është kjo arsyeja që veprat individuale janë më të mira se ato të masave? Atëherë arrita në përfundimin vetëmevete që synimi më i mirë dhe më i madh është që të bëhemi të aftë për veten, kështu mund të ndihmojmë sinqerisht njerëzimin”

“Megjithatë, nuk ndihesha vetëm, sepse nuk isha me të tjerë, isha me veten, e kuptuar nga vetja ime, duke u gjendur në botën vetjake, në botën individuale. Flisja lirshëm dhe haptas me zemrën time, në një bashkëbisedim të thellë, në një monolog të ëmbël. Dhe ja tek jam e lirë dhe e kënaqur. Ne e kërkojmë lirinë jashtë nesh dhe në fakt ajo gjendet brenda nesh”

“Njerëzit që nuk më pranojnë i çmoj po aq sa ata që më pranojnë. Të dy palët më bëjnë një të mirë, se me përpjekjet e tyre do të kuptoj kur shkruaj mirë dhe çfarë më mungon, duke pasur parasysh që çdo vepër ka pjesën negative që i jep vlerë asaj pozitives. Mendimet e kundërta hapin udhën e kritikës që ka një vlerë të madhe. Në Shqipëri, siç e dini dhe vetë, rrallë mund të gjejmë një kritikë, e cila të jetë analitike edhe pa paramendim. Letërsisë s’onë që sot po bie poshtë ose po humbet dal-nga-dal i mungon kritika letrare, nga shkaku se nuk ka patur as frymë as kundërshtim mendimesh”.

“Respekti për Lumo Skëndon është i pakufishëm. Dekalogu i Ballit Kombëtar ishte demokratik”

“Mbas Mbledhjes së Mukjes kam marrë pjesë në “Ballin Kombëtar” si socialdemokrate dhe kam qenë përgjegjëse e gazetës “Zëri i Lirisë”, në të cilën kam botuar artikuj ku flitet për çështjen e Kosovës në bazë të Kartës së Atlantikut”

“Partia social-Demokrate ka për qëllim kryesor tësigurojë drejtësi shoqërore dhe dhe liri politike. Liria politike konsiston në në sigurimin e të drejtës së çdo shtetasi që të ketë lirinë e mendimit, të fjalës, të shtypit, të inisiativës private dhe tëvotës”.

“E vërteta që është gjithnjë pak e pëlqyeshme, bën mirë, si ilaç: shëron. Nëse nuk të pasuron, të bën të lirë dhe prandaj është e çmuar, e pakrahasueshme me çdo gjë tjetër”“Dashuria nuk është tjetër veç një ndjenjë që jeton në vetvete e që ushqehet nga vetja, prandaj është vetjake. Kur thyhet, thyhet pa mllef. Ndoshta është momenti më bukur i dashurisë. Nëse dashuria është e bukur, siç thonë, më e bukur është akoma liria e shpirtit”

“U thyen prangat e rrobërisë për të lindur jeta e re, ku gruaja të mos jetë robinjë, por shoqe e jetës, të jetë përgjegjëse për vehten e saj dhe të marrë pjesë në të gjitha ngjarjet e kohës, kërkon të dijë se ku rron e përse rron në jetë për të drejtën që ka, si pjesë e pandarë e saj”

Musine Kokalari, ishte atdhetare dhe antifashiste.

Një polemikë e saj me pushtuesit italianë:

– Ne kemi një mision historik: të qytetërojmë Shqipërinë.

– Ne nuk ju kemi thirrur. Ju erdhët me armë. Ne ju pritëm me armë. Na pushtuat.

– Ne do ta civilizojmë vendin, – thanë ata.

– As këtë s’jua kemi kërkuar, të na civilizoni me anën e pushtimit. Ne të rinjtë po mësojmë dhe po ne do ta civilizojmë vendin tonë, që ju e pushtuat.

– Jeni prapa botës.

– Kjo nuk është një arsye që pushtimin ta quajmë shpëtim.”

Një përballje tjetër politike e Musinesë me Nexhmije Hoxhën, anëtare e partisë fashiste, e kini të plotë në libër polemikën, por për mundese kohe nuk po e citoj, po lexoj vetë këte dokument arkivor … (dokumenti)

“Më gjeti çlirimi me pasigurinë e rrojtjes. Filloi tragjedia e individit demokrat, nënë diktaturën e proletariatit. Kështu u mbyll epoka e Rilindjes dhe tendenca demokratike nga pozita humaniste që mbron popullin e thjeshtë, njeriun e punës për të shpëtuar nga skllavëria fizike dhe shpirtërore dhe dinjitetin njerëzor. Hyri dhuna dhe gjakderdhja për të shfarosur demokraten dhe gëzimi mizor për gjakderdhje, me forcë e me mospërfillje”

“Komunizmi dhe fashizmi s’kanë ndryshim midis tyre, përderisa vrasin njeriun”

“Po ju do të më dënoni jo se kam bërë faj, po se ju komunistët nuk lejoni parti tjetër dhe gjeni sebep e thoni se doni të përmbysni pushtetin. Unë s’jam fajtore, s’jam komuniste dhe ky s’mund të quhet faj. Ti fitove në zgjedhje, mirë po unë në burg nuk duhet të jem. Ti më arrestove e thua se jam fajtore. Atë s’e pranoj”.

“Unë s’i kam kurrkujt borxh dhe askujt s’i kam kërkuar as ndihmë e as lehtësi, as jam ankuar, kur ata që të kanë në dorë, të varrosin për së gjalli 38 vjet me radhë pa të drejtë”

“Komunistët më varrosën për së gjalli, vetëm e vetëm se nuk u kërkova falje në gjyq për aktivitetin tim. Dhe pse do kërkoja falje? Unë s’isha komuniste, isha demokrate dhe e shikoja demokracinë si nxënëse e Rilindjes, si dualitet politik.. U dënova jo për faj. Por me mua donin të dënonin Rilindjen, vdekjen politike të saj

“Unë nuk kam nevojë të jem komuniste që të dua vendin tim. E dua vendin tim edhe pse nuk jam komuniste. Unë e dua përparimin e tij. Ju mburremi se keni fituar luftën, dhe tani ju jeni fituesi qe doni të shuani ata që ju i quani kundërshtarë politikë. Unë mendoj ndryshe nga ju, por unë e dua vendin tim. Ju jeni duke më ndëshkuar për idealet e mia

“Asnjë letër për falje s’ka dërguar që nga viti 1946, preferoi burgun si armike e Partisë dhe tani po vdes e vetme. U mundova ta zhduk, po nuk është e thjeshtë ta zhdukësh një njeri si ajo”- Enver Hoxha

“Shkrimtarëve tanë u kufizohet liria e shkrimit, e pasqyrimit të realitetit dhe këta e dinë se po të shkruajnë atë që është, pa i bërë lustrime, Partia i godet. Kështu edhe shkrimtarët janë mësuar të shkruajnë gjëra të paqena, duke nxjerrë në pah gjoja drejtësinë e shtetit, gjoja lirinë e njerëzve, kur në fakt kjo në Shqipëri nuk ekziston fare, siç thuhet e lustrohet” Musineja veçon dhe vlerëson pozitivisht Ismail Kadarenë, Bilal Xhaferrin, Zija Çelën e ndonjë shkrimtar tjetër.

“Ç’fat tragjik! Më doli dhe sëmundja kundër. Të paktën të kisha pasur pak qetësi në vitet e fundit të jetës sime. Vetëm të mos më humbasin dorëshkrimet. Tjetër gjë s’dua”

Musineja ishte dhe mbeti vetvetja në çdo çast të jetës: e vetme e nisi udhën e shkollimit, e vetme atë të shkrimtarisë, e vetme atë të dashurisë, e vetme atë të politikës, e vetme atë të qëndresës, e vetme edhe atë të vdekjes, e vetme atë të përjetësisë. Dhe u shndrrua në një Yllësi.

Veprën Musinesë e kanë vlerësuar mjaft autorë te shquar, të huaj dhe shqiptarë, që i kam vendosur ne kopertinen e botimit. Disa vargje lapidare të bashkëthemeluesit të Partisë Socialdemokrate, nacionalistit, shkrimtarit dhe filozofit të mërguar, prof. Isuf Luzaj.

“Odiseja jote pa shembull të përngjashme:

Hëm Vashë, hëm Muzë, hëm Heroinë beteje,

Çudite dhe trimat e asaj kohe rebele…

Vjollcë nënë borë, nën dritën e hënës,

Të rrëmbeu vdekja veç me puthjen e nënës…”

Faleminderit

KUMTESAT

Fjala për Prof.DR. Persida Asllani nga Universiteti i Tiranës

Fjala për Prof.Dr. Dhurata Shehri nga Universiteti i Tiranes

Fjala per Prof. Dr Meliza Krasniqi nga Instituti Albanologjik Prishtinë

PERSHENDETJET

Pershendetja e parë shkon për Karolina Kokalari Halimi, personazhja më e dashur e kokalarëve për Musinenë dhe për mua. Znj Karolina u përpoq gjithë jetën e saj ringalljen e jetës dhe veprës së pavdekshme të Musinesë . Ajo shpirtërisht është ketu mes nesh, por fizikisht nuk erdhi dot per arsye moshe.

Përshëndet Elinda, Kokalari, mbesa e martirit Vesim Kokalari qe u pushkatua nga terroristet komunistë, Më 12 nëntor 1944, vëllai i Musinesë. Dua te përmend me mirënjohje Hektor Kokalarin, atin e Lindës, i cili ishte i pari hulumtoi dhe botoi prozat e para te Musine Kokalatit “T’isha një lule”.

Përshëndet Arba Kokalari/ Euro deputete e Suedisë për herë të dytë në Parlamentin Evropian, mbesa e Hamit Kokalatit, vëllai i Musinesë, i futur në listat e pushkatimit dhe vajza e Bardhyl Kokalarit. Eshtë kënaqësi e krenari që e kemi mes nesh.

Përshëndet Enit Kaduku Kokalari, mbesa e martirit Mumtaz Kokalari,vëllai i Musinesë, pushkatuar nga terroristët komunistë me 12 nëntor 1944.

Nga Dr. Bledar Kurti/

91% e shqiptarëve mbështesin anëtarësimin në BE, numri më i lartë jo vetëm nga të gjithë kandidatët, por edhe nga shumë prej vetë vendeve të BE-së të cilat shënojnë një përqindje të ulët sentimenti evropian.

Shqipëria e meriton plotësisht vendin e saj në Bashkimin Evropian, jo vetëm si një aspiratë politike, por si një kthim natyral në familjen ku historikisht ka përkitur. Shqipëria ka qenë, është e do mbetet evropiane, jo vetëm gjeografikisht, por edhe historikisht, me mendje, zemër dhe aspirata.

Në shekuj, shqiptarët kanë qenë pjesë aktive e zhvillimeve evropiane, duke ruajtur vlera si liria, mikpritja, bashkëjetesa fetare dhe respekti për tjetrin, këto janë pikërisht themelet e vetë projektit evropian.

Që nga lashtësia, toka shqiptare ka qenë pjesë e qytetërimit evropian, nga rrënjët ilire e deri te trashëgimia romake e bizantine që formësuan identitetin tonë kulturor.

Në Rilindjen Kombëtare, intelektualët tanë e panë të ardhmen e Shqipërisë si një komb modern, të orientuar drejt Perëndimit, me një vizion për një shoqëri të arsimuar, demokratike e të barabartë me kombet e tjera evropiane.

Heroi ynë kombëtar, Gjergj Kastrioti kishte mision e vokacion evropian e ishte mbrojtës i qytetërimit e besimit evropian.

Nga kjo tokë lindi Nëna Zemërmadhe e botës, Nënë Tereza, që i shpalosi kombeve zemrën e vërtetë e të rrallë të shqiptarëve.

Shqipëria ka qenë, është e do të mbetet shembulli më unik në botë për bashkëjetesën dhe harmoninë fetare. Kjo është një vlerë e çmuar që na nderon ndërkombëtarisht.

Një prej qyteteve tona, Kukësi, u shpall kandidat për Çmimin Nobel për paqen, duke hyrë në histori si qyteti i parë në botë kandidat për këtë çmim.

Shqiptarët janë popull liberator. Historia e dëshmon se kurrë nuk kemi pushtuar por vetëm kemi mbrojtur vlerat dhe identitetin tonë.

Gjuha shqipe vazhdon e flitet ashtu siç lindi përpara mijëra vitesh.

Rezistenca e popullit shqiptar është epokale. Edhe pas gjysmë shekulli nën diktaturën më të ashpër në kontinent ne u rimëkëmbëm, e brenda tri dekadave nga një vend emigrator jemi vend mikpritës për të huaj nga e mbarë bota që tashmë punojnë e jetojnë këtu.

Një popull i vogël në numër por me shumë e shumë personalitete që po transformojnë botën në të gjitha fushat anëembanë globit.

Anëtarësimi në Bashkimin Evropian nuk është vetëm një qëllim politik, e as nuk duhet të jetë një proces burokratik, është e drejtë e paralindur, rikthim në rrugën tonë natyrore historike, kulturore e shpirtërore.

Shqipëria është evropiane në rrënjë, në shpirt dhe në aspiratë.

Çdo shtetas i kësaj toke është krenar që është shqiptar, sepse kjo tokë është evropiane dhe ka lindur shpirtra evropianë.

Shqipëria duhet të anëtarësohet në BE që shqiptarët të marrin trashëgiminë e merituar dhe Evropa të gëzojë, e do gëzojë më shumë se ne, që mozaiku madhështor i kontinentit tonë më në fund u plotësua me gurin e çmuar që i kish munguar.

Sokol Paja/

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra zhvilloi vizita zyrtare në komunitetet fetare shqiptare në Michigan. Delegacioni zyrtar i Vatrës i përbërë nga kryetari Dr. Elmi Berisha, nënkryetari z.Alfons Grishaj, sekretari Dr. Pashko Camaj, kryetari i Këshillit z.Kolec Ndoja, drejtori i degëve z.Mondi Rakaj e anëtari i Këshillit z.Bardh Tomaj e Ben Pllumaj u prit vëllazërisht nga Imam Shuaip Gerguri – Qendra Islame Shqiptare, nga Baba Eliton Pashaj – Teqeja Bektashiane Shqiptare, Atë Eugen Shkurti – Kisha Ortodokse Shqiptare “Shën Thomai” dhe nga Dom Fred Kalaj – Kisha e Shën Palit.

Drejtuesit e Vatrës shprehën mirënjohje, respekt e falenderim për punën e shkëlqyer fetare, atdhetare, edukative dhe kulturore të drejtuesve fetarë dhe ofruan mbështetje të pakursyer e bashkëpunim të ngushtë në shërbim të komunitetit shqiptar e çështjes kombëtare në mërgatën e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Komunitetet fetare shqiptare në Michigan janë vlera institucionale, shpirtërore dhe atdhetare të pazëvendësueshme me rol përcaktues në zhvillimin, mirëqenien, unifikimin e përparimin e shqiptarëve në Michigan e më gjerë. Harmonia dhe vëllazëria ndërfetare është ndër vlerat më të çmuara të kombit tonë. Komunitetet fetare shqiptare në Michigan përbëjnë një pasuri të çmuar shpirtërore, kulturore, edukative dhe patriotike për gjithë diasporën shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Drejtuesit e komuniteteve fetare shqiptare në Michigan falënderuan delegacionin zyrtar të Federatës Vatra për vizitën, kujtuan me respekt historinë e lavdishme të Vatrës, punën e shkëlqyer kulturore e atdhetare dhe mbi të gjitha bashkëpunimin historik që Vatra ka pasur me institucionet fetare shqiptare në Michigan e më gjerë.

Komunitetet fetare shqiptare në Michigan kanë ndikuar drejtpërdrejtë në ruajtjen e identitetit kombëtar shqiptar, historisë, traditës, gjuhës shqipe, vëllazërisë mes besimtarëve, rritjen e solidaritetit e humanizmit dhe forcimin e lidhjeve të ngushta mes shqiptarëve të mërguar e trojeve etnike dhe kombit shqiptar me shtetin e kombin amerikan.

Prof.Dr.Fatbardha Fishta Hoxha/

“Su gli albanesi Ricerche e Pensieri” – (Mbi shqiptaret gjurmime dhe mendime, 1847 Napoli eVincens Dorses). 

Në rrjedhën historike të mendimit shqiptar ka patur vepra që kanë lënë gjurmë dhe janë bërë pika referimi për ngjarje dhe periudha të shënuara. Shumë prej këtyre veprave u botuan jashtë trojeve amtare, ku shqiptarët i përplasën tallazet politike dhe ekonomike të kohës. Dokumentohet ky mendim me veprimtarinë e humanisteve shqiptarë, qe me dinjitet e krenari afirmuam personalitetin e veçantë të shqiptarëve, historinë e shpirtin e pamposhtur të tyre në mbrojtje të së drejtës më të parë njerëzore për të jetuar të lirë në trojet e veta. Veprat e tyre të botuara kryesisht në Gadishullin Apenin do të tërhiqnin vëmendjen dhe opinionin e kohës. Është interesant fakti se ky mendim sado që në kushte tejet të vështira nuk u shua as ne trojet tona edhe pse u pengua mizorisht nga pushtuesi aziatik. Veprat e Buzukut, Budit, Bardhit e Bogdanit janë deshmi vazhdimsie e atij mendimi në trojet shqiptare, shfaqje e orientimit dhe integrimit te hershem shqiptar  ne zhvillimet e kontinentit. Eshtë po kaq i rendesishem fakti se edhe ne ngulimet shqiptare qe sherbyen si ura lidhese te vendeve dhe popujve me te qyteteruar te kontinentit me trojet shqiptare, gjejmë vazhdimësi mendimesh dhe jo shkëputjeje. Kjo vijimësi e pandërprerë, kjo lidhje i ka rrënjët në arsyet e forta politike dhe ekonomike që i shkulen shqiptarët nga vendlindja si dhe në lidhjet e fuqishme dhe të shumëfishta që ata ruajtën me atdheun e origjinës. Në këtë kuadër duhet çmuar në tërësi roli i diasporës shqiptare por në veçanti i ngulmimeve shqiptare në Itali, vend në të cilin ishte shkruar në italisht që më 1473 libri i parë për Shqipërinë për të ndjekur rrugën e gjatë të shumë veprave që flasin drejtpërdrejtë ose tërthorazi për Shqipërinë dhe shqiptarët. 

Por nuk është vetëm kjo klimë interesimesh humane e romantike që ka pushtuar Evropën e qytetëruar për të kthyer vëmendjen tek popujt nga më të lashtë të saj por që vuajnë zgjedhën e robërisë osmane, nuk është distanca kronologjike e përafërt shpirtërore që lidh banorët e dy brigjeve të Adriatikut, të vetmet arsye që vënë në lëvizje mendimin arbëresh në shekujt më të vonë në Itali. Mbi të gjitha, është shpirti i tyre që dëshmon dashurinë e pashuar për vendin e zanafillës së afërt apo të largët, eshte vetedija e qartë e të qenit shqiptar që aq thekshëm do ta shprehte vargu i poetit “se ne të huaj po jemi tek ky dhe”. Fale ketij shpirti,kesaj vetedije te kristalte ata arriten te ruajne tiparet origjinale te kombesise të shpërfaqura në gjuhën amtare, në vlerat materiale e shpirtërore që ata ruajtën të paprekura me një ndjenjë të habitshme krenarie dhe besimi në të ardhmen e idealit të tyre atdhetar. Në këtë klimë mund të shpjegohet krijimi i veprave të Lekë Matrëngës, Jul Varibobës, Nikollë Ketës, Zef Krispit, Engjëll Mashit, Mikel Skutarit në ngulimet arbëreshe të Italisë, që nga shumë ane jane integruar ne zhvillimet kulturore ne atdhe ne shek XVIII dhe fillimet e shekullit XIX dhe ndonjë anë çelin edhe shtigje të reja siç ndodh me veprën e Nikollë Ketës “Thesar shënimesh mbi maqedonët” dhe veprën e Jul Varibobës “Jeta e Shën Merisë virgjër” si vepra e pare artistike në letërsinë shqipe. Si vijim i natyrshëm i lidhjeve të gjera kulturore në mjedisin arbëresh shfaqet vepra e studiuesit, dijetarit arbëresh Vinçens Dorsa “Mbi shqiptarët,gjurmime dhe mendime” botuar në Napoli. Vepra e Vinçens Dorsës u botua në një moment kyç. 

Do të mjaftonte të kujtonim vitin 1847. Duke rilexuar në të gjithë rrafshet veprën e Dorsës bindesh për dimensionet se është ne hapat e parë epoka e re e lëvizjes kombëtare, që grish duke ngritur më lart vetëdijen e shqiptarëve kudo që ndodhen, qendresen e pashembullt të tyre në histori. Shqiptarët po kapërcenin pragun e madh të vetëdijesimit dhe organizimit kombëtar si asnjëherë tjetër, në përmasa të panjohura më parë. Dhjetë vjetë të shkuara De Rada më veprën e tij të parë të shkruar arbërisht “Këngët e Milosaos” do të paralajmëronte agun e kësaj epoke të ndritur. Një vit më parë i dituri Naum Veqilharxhi që e kishte përflakur në shpirt zgjimi i popujve të tjerë të Gadishullit Ballkanik do të hidhte idenë e mësimit, shkollimit dhe kulturimit të popullit të vet, sepse sic arsyetonte rilindesi vizionar “popujt e pakulturuar u ngjajnë skllevërve”. Në pragun e Epokës së madhe të Rilindjes po konturohej një strategji e re, më së pari shpirtërore që do të sillte patjetër edhe ripertritjen lendore të shqiptarëve. Për këtë duhej përbuzur dhe luftuar tirania osmane.

Vepra e Vinçens Dorsës e shkruar dhe e botuar në italisht vjen në kohën e vet. E shkruar nga një arbëresh në italisht ajo do të kishte një horizont më të gjerë pritjeje dhe do të realizonte synimet më themelore  të kohës, sensibilizimin e qëndrimit evropian ndaj çështjes shqiptare. Vinçens Dorsa (1823–1885) bashkëkohës i De Radës, Santorit, kishte lindur në Frashineto të Kalabrisë, kishte qenë nxënës në kolegjin e Shën Adrianit dhe më pas student i kolegjit të Propagandës në Romë. Kur e boton veprën, që edhe pse më e rëndësishmja, nuk është publikimi i vetëm i tij, ai nuk është më shumë se 24 vjeç. Që dijetarin e nxit të shkruajë këtë vepër shkencore, historike e kulturore një ndjenjë e flaktë patriotike që nuk shmang kërkesat e tregon titulli i vepres mjaft kuptimplote si dhe fjalët e cituara “i lumtur është ai shkrimtar që i ngre monument vendit të tij”, si dhe kushtimi: “Kombit tim të përçarë të shpërndarë por nje i vetem”. Me veprën e vet ai kërkon të hedhe drite thelle ne rrënjët e origjinës së shqiptarëve, në historine mijevjecare te tyre si dhe te japë mendime mbi aktualitetin dhe të ardhmen e tyre. Këtë barrë të rëndë që merr përsipër, si e parashton në titull,qe ka për qëllim të realizojë permes gjurmimit të ngjarjeve, fakteve, te dhenave nepermjet mendimit dhe persiatjeve qe rrjedhin nga shqyrtimi tyre. Dhe mund të thuhet me plot gojën që ia ka arritur te përmbushë qëllimin e vet, dhe të na japë një vepër nga më të plotat e llojit të saj. E kaluara shqiptare nga fillimet deri në kohën kur shkruan dijetari është vështruar në një kronologji të saktë. Vështrimi në të kaluarën dhe aktualitetin shqiptar në tiparet më qenësore të kombit parë në rrjedhe historike i kanë lejuar autorit të shohë dhe të projektojë sadopak jo drejtpërdrejtë udhën drejt lirisë dhe emancipimit kombëtar.

Argumentet shkencore të veprës së vet dijetari do t’i paraqesë në një strukturë tepër organike. Synimet e tij, bazën nga është nisur për të shkruar atë vepër e shtjellon në parathënie (fq. 5–9). Në kapitujt e parë ai jep njoftime mbi pozitën gjeografike të trojeve shqiptare. Merret në mënyrë të veçantë me etnonimet mbi shqiptarët në lashtësi dhe në kohët moderne si dhe mbron me argumente lashtësinë, autoktoninë e kombit si një popull jo grek nga më të vjetrit e gadishullit ballkanik. Për të provuar identitetin e lashtë të shqiptarëve ai mbron tezën pellazgjike, tezë kjo e përqafuar përgjithësisht nga rilindësit. Në kapitujt më pas ai i kushton një vend më vehte problemit të formimit të gjuhës shqipe si dhe vendit të formimit të saj. Në përgjithësi ai i jep një zgjidhje të pranueshme duke e kërkuar dhe gjetur origjinën e shqipes në fillimet thrako-ilire. Historinë e shqiptarëve ai e gjurmon nga fillimet, gjatë sundimit romak, bizantin, sllav e turk. Në kapitullin 6 ai ka për argument atë për të cilën ndjehet më krenar, qëndresën e shqiptarëve nën udhëheqjen e Skënderbeut dhe famën e epokës së tij. Në disa kapituj më radhe (kap. 7, kap. 14), ai flet për situatën e krijuar në Shqipëri pas vdekjes së Skënderbeut, për rënien e vendit në robërinë osmane, që i detyroi shqiptarët të marrin rrugën e dhimbshme të mërgimit. Si përfaqesues të këtij mërgimi të trasheguar, Vinçens Dorsa me objektivitet vështron historinë e ngulimeve shqiptare në Siçili dhe Kalabri, për veshtersite dhe mundësitë që ju krijuan arbëreshëve për të ruajtur gjuhën, doket, zakonet e tyre karakteristike, besimin e tyre në  nje mjedis te huaj. 

Kontributin e arbëreshëve ai e sheh të konkretizuar në ngritjen e seminarit në Palermo dhe të Kolegjit në Shën Benedeto Ulano si dhe ne një lëvizje të gjerë kulturore që nxori e afirmoi personalitete te shquar si Guxeta, Rodota, Mashi, Sqiroi, Krispi, De Rada, Santori etj. Në kapitujt që vijojnë (vepra ka gjithsej 20 kapituj) autori flet për aktualietin dhe vitalitetin historik të shqiptarëve. Për dijetarin arbëresh shqiptaret qe kane tradita te shkelqyera luftarake ne te kaluaren e larget, cfare arsyeton edhe ndonjë vonesë në jetën kulturore të vendit, kanë dhënë pa u kursyer kontributin e tyre në luftrat për liri te popujve te tjere duke luftuar si për Turqinë, Egjiptin, Greqinë, Italinë etj. Ai përmend heronj shqiptarë që u shquan në lëvizjen kombëtare greke si Foto Zhavella,Kosntandin,Kristo e Marko Bocari,Bubulina etj, Tiparet e vecanta te paperseritshme shpirterore te shqiptareve, dijetari i sheh te shprehura sidomos ne gjuhe,poezine popullore, ne letersine e kultivuar,ne zakonet,ne menyren e jeteses, ne ritet tradicionale dhe ne kostumet kombetare. Duke njohur dhe pranuar me argumente lashtesine e gjuhes shqipe ai do ti kushtoje vemendje dhe gjendjes aktuale te saj. Ne kapitullen per gjuhen ai flet për karakterin dhe tiparet gramatikore të saj. 

Gjuha shqipe, sipas tij, shkruhet me një alfabet prej 28 germash, 23 prej të cilave janë latine dhe 5 shkronja origjinale. Në mënyrë të veçantë ai merret me fizionominë e poezisë popullore, vlerat estetike ai i sheh ne shpirtezimin e jofrymorve ne frymore. Puhuri i nje varri kthehet ne njeri, rrasa e tij në kalë e kështu ai heton një nga dukuritë më të vjetra të poezisë popullore. Ai bën dallimin e poezisë së vjetër me atë të krijuar më vonë. Tek e vjetra ai vëren vargun e bardhe dhe mungesën e rimës. Vëndin e rëndësishëm që zë poezia popullore, ai e lidh me faktin se shqiptarët nuk kanë mundur të kenë një histori të shkruar. Gjuha shqipe është e thjeshtë, shprehëse dhe imitative poetike, por nuk arriti të kultivohej sepse kombi gjendej kurdohere nën armë. Në këto rrethana ai vlerëson rolin e ngulimeve shqiptare të cilët në mes të kulturës së huaj krijuan një letërsi të veçantë dhe ruajtën qytetërimin e tyre të hershëm. Përmes poezisë popullore, vlerave të saj, Vinçens Dorsa shpalos romantikën e tabllove të tokës shqiptare te populluar me personazhet simbolike si thëllëza, pellumbi, skifteri etj. Por në vargjet e poezisë popullore nuk mungojnë edhe tropet befasuese që te habisnin me dritën e bukurinë e mendimit dhe të shprehjes poetike. Vajza e poezisë popullore është e bardhë dhe e bukur si një re, e embel si kumbull, e ndritshme si hëna e netëve të bukura të dimrit, ndërsa djali si dielli kur lind. Veç elementëve mitologjikë, në poezinë popullore Dorsa veren se kanë ndikuar edhe elementë të artit të Lindjes. Në kapitullin e veçantë që i kushton letërsisë shqipe të kultivuar ai cmon autorët e shek. XVI–XVII dhe sidomos autorët arbëreshë V. Bariboba dhe bashkëkohësit e vet, J. De Rada dhe Anton Santori. Eshte me interes te theksohet se vepra e J.De Rades ndonese u be objekt studimi  më M. Markianoi, A. Stratikoi, Gualtieri, Vinçens Dorsa është ndër të parët që artikuloi fjalët që do të profetizonin vlerat poetike të J. De Radës. 

Në kapitullin e fundit që ka për objekt gjendjen aktuale dhe të ardhmen e Shqipërisë si edhe te ngulimeve arbereshe, fatin e të cilave Dorsa nuk mund ta shkëpusë nga fati dhe ardhmja e gjithë vendit, i tronditur nga zgjedha e egër e një regjimi despotik që rëndon mbi Shqipërinë, ai shtron problemin në se vendi do të vazhdojë të jetë akoma pa industri, pa kulturë, pa ligje, pa mjetet e nevojshme për zhvillim. A do ta durojnë shqiptarët gjendjen e tyre te rende e të shtypur? Si të gjithë vizionarët e mendimit rilindës, Vinçens Dorsa e sheh mundësinë e shpëtimit në karakterin luftetar dhe të panënshtrueshëm të shqiptarëve nje e pesta e te cileve jane te gatshem për t’u thirrur nën armë. Shqipëria ka shumë pasuri dhe burime natyrore,ajo ka pasur tradita të njohura në fushën e ekonomisë dhe të diplomacisë, në marrëdhëniet me vendet e popujt e tjerë. Dijetari arberesh zbulon në këtë kapitull shqetesimin e tij nese shqiptaret do te pajtohen me gjendjen e shtypur nen thundren e nje shteti mizor aotokratik sic eshte perandoria osmane. Që ai e njeh mirë gjendjen e Shqipërisë në atë kohë, qofte edhe permes shtypit, e tregon fakti,se ai  përmend në veper njerin nga heronjte e qendreses antiosmane, ne vitet 30 te atij shekulli dhe konkretisht Tafil Bej Buzin. Shqipëria patjeter duhet të ndjeke shembullin e Greqisë që ka fituar pavarësinë e saj. Dijetari është plot besim. Duke mbajtur lart flamurin e shpresës dhe te besimit që ngrohu gjithë rilindësit, paralajmeron fortunen qe do të flake barbarinë më të rënde të despotizmit në historisë së njerzimit. Kjo do të jetë shenimi i mbarimit te luftes dhe fillimi i diteve te bardha te lirise per Shqiperine. V.Dorsa permes tere vepres i ben jehone idealeve te Rilindjes Kombetare qe perjetonin trojet shqiptare ne ate kohe. Ai me vepren e vet “Mbi shqiptaret,kerkime dhe mendime”,ka arritur te permbushe qellimin e tij fisnik dhe patriotik “te ringjalle ne opinionin publik te drejtat e nje populli te ndritur,por te panjohur” dhe me shpirtin e tij profetik te parashohe agimin e diteve te lumtura qe do vijne per shqiptaret dhe Shqiperine. Sado që një trajtese historike kutlturore, ajo mori vlerën e një manifesti të fuqishëm kombëtar që edhe pse e shkrua në gjuhë të huaj për një publik jo shqiptar, me karakterin e saj polivalent u bë një enciklopedi shqiptare për kohën që ndikoi në publikimin e çështjes shqiptare në Evropë. Si e tillë veprat e Vincens Dorsës iu priu në kohë veprave të kësaj natyre që do të botojnë në shqip dhe në gjuhë të huaj: Zef Jubani, Pashko Vasa, Sami Frashëri dhe të tjerë mendimtare të Rilindjes që do të shërbenin si ura komunikimi të shqiptarëve me botën.