Dr. Lulzim Nika/

Platforma shtetërore serbe kundër gjeografisë kompakte shqiptare, ka zanafillë të hershme historike. Për fat të keq, pjesërisht kishte arritur që të shkatërronte strukturën etnike kompakte shqiptare në pjesën e Shqipërisë verilindore (Sanxhaku i Nishit) dhe në disa pjesë tjera.

Historia e popullit shqiptar gjatë shekujve, ishte një përpjekje për mbijetesë në trojet tona etnike dhe u bë shënjestër e përhershme e politikës hegjemoniste serbe.

Pas Serbisë së madhe në Ballkan, qëndronte politika pansllaviste ruse, në planet e tyre objektive strategjike ishte mos ekzistenca e shtetit të shqiptarëve në Ballkan dhe dalja ruse në Mesdhe nga porti i Durrësit. Në këtë mënyrë do të dominonte në Evropë ndikimi i shteteve sllave në krye me Rusinë. Ideja e Serbisë së Madhe u përkrah edhe nga politika shtetërore serbe që prej themelimit të shtetit serb. Kjo ide do të mbështetet edhe në programet e themeluesit të gjuhës letrare e të letërsisë së re serbe. Vuk S. Karaxhiq, thotë: ”Aty ku jeton qoftë edhe një serb, atje është tokë serbe”!

Programi i parë kombëtar serb, në të cilin përpunohej ideja e Serbisë së Madhe, është e ashtuquajtura “Naçertanija”e Ilija Garashaninit, prej vitit 1843 e deri në vitin 1852, që ishte Ministër i Punëve të Brendshme dhe Kryetar i Qeverisë Serbe. Këto ambicie kishin filluar të sendërtoheshin me masakra dhe dëbime të shqiptarëve prej trojeve shekullore nga Nishi, Vranja, Toplica, Prokupla e Leskovci, në vitet 1876 -1878.

Serbia e madhe e mbështetur në mitologji dhe historinë e gënjeshtrave serbe, ishte parashikuar si rrezik për sigurinë e Ballkanit dhe Evropës nga analistët e shërbimit inteligjent amerikan pas viteve të ’90-ta.

Fatkeqësisht, kjo u përsërit edhe gjatë vitit 1999, ku shteti serb, kundër shqiptarëve të Kosovës, përdori metoda mizore dhe mesjetare për zhdukjen e tyre nga Kosova. Masakrat çnjerëzore që po ndodhnin në Kosovë morën përmasa tragjike për tërë botën e civilizuar. Krimet dhe masakrat serbe që u bënë në Abri, Reçak, Verbofc dhe Izbicë, tronditën dhe tmerruan qarqet diplomatike ndërkombëtare.

Tragjeditë dhe mizoritë e luftës së Kosovës nga faktori ndërkombëtar nuk u injoruan, por ata vepruan duke i dënuar me deklarata dhe veprime ushtarake kundër makinerisë ushtarake vrastare serbe që pa dallim moshe vriste shqiptarë. Përkundër sakrificës dhe luftës titanike të UÇK-së ishte e pamundur qe pa përkrahjen e NATO të ndale makineria vrastare e shtetit serb.

Mirëpo, edhe sot e kësaj dite mungon një Gjykatë Ndërkombëtare për të gjykuar platformën politike të shtetit serb, që synonte shfarosjen e një populli të tërë.

Historia, shqiptarët i dëshmon në luftëra vetëm duke u mbrojtur dhe duke u vetëmbrojtur. Masakra e Abrisë dhe Reçakut “vranë” ndërgjegjen e diplomacive të fjetura botërore dhe masat ushtarake kundër makinerisë serbe nga aleanca e NATO-së, sollën paqen në Kosovën e djegur dhe të shkatërruar. Me mijëra të vrarë e të masakruar në shtëpi të tyre, shumë fëmijë, gra dhe pleq në gjithë Kosovën.

E sot, pas 23 viteve të përfundimit të Luftës së Kosovës, t’i kërkojnë shqiptarët për t’u dënuar, është vërtetë një padrejtësi historike e këtij shekulli.

Akad. Matteo Mandalà: Shpreh mirënjohjen time dhe të komunitetit arbëresh, veçanërisht të atij akademiko-universitar, për këtë nismë falë së cilës sot nderohet 50-vjetori i gjuhës letrare shqipe, një arritje që është fryt i përpjekjeve të brezave të ndryshëm të intelektualëve shqiptarë dhe arbëreshë përgjatë shekujve.

-Akad. Mandalà: “Shteti Shqiptar dhe shtyllat e tij, duke filluar nga shtetasit që janë shpërndarë anë e mbanë botës, sot kanë në dorë një mjet komunikimi modern, efikas dhe të domosdoshëm për sistemin e ndërlikuar të ndërveprimeve shoqërore, kulturore dhe politike. Një komunitet pa një gjuhë të vetën nuk mund t’i përballojë nevojat e komunikimit jo vetëm në marrëdhëniet me jashtë, por sidomos mes vetes, pasi mungesa e një gjuhe të përbashkët do të theksonte dallimet lokale duke minuar kështu në themele jo vetëm kohezionin social, por edhe konsistencën e vetë identitetit kombëtar. Këtë sot më mirë se kushdo e kanë të qartë arbëreshët e Italisë, të cilët janë shpërndarë në një territor të gjerë, pa një organizim të përbashkët institucional, dhe në pamundësi për të zhvilluar një identiteti gjuhësor të përbashkët për shkak të përçarjes hapësinore dhe të fragmentarizimit gjeografik. Dihet se jo të gjitha minoritetet pranojnë të përdorin gjuhën letrare të shtetit të origjinës, pra atë që quhet gjuha-çati.”

#AShSh

#50vjetoriiKongresittëDrejtshkrimit

#AkademikMatteoMandalà

#Konferenca

I nderuar Kryetar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, prof. Skënder Gjinushi,

I nderuar Kryetar i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, prof. Mehmet Kraja

Të nderuar ligjërues dhe pjesëmarrës,

Të nderuar Zonja e Zotërinj,

Duke Ju kërkuar leje për të falënderuar përzemërsisht organizatorët e kësaj konference për ftesën, dua të shpreh mirënjohjen time dhe të komunitetit arbëresh, veçanërisht të atij akademiko-universitar, për këtë nismë falë së cilës sot nderohet 50-vjetori i gjuhës letrare shqipe, një arritje që është fryt i përpjekjeve të brezave të ndryshëm të intelektualëve shqiptarë dhe arbëreshë përgjatë shekujve.

Çështja e gjuhës letrare në mjedisin arbëresh u shtrua qysh nga gjysma e parë e shek. XVIII, kur me nismën e At Gjergj Guxetës u hodhën themelet e procesit të gjatë të ndërtimit të identitetit që veç të tjerash kërkonte njohjen e të drejtave themelore të popullit shqiptar, si të drejtën për t’u afirmuar si komb më vete, dhe në këtë kuadër të drejtën për të ruajtur dhe zhvilluar tiparet e veçanta kombëtare duke i përçuar ato pikërisht përmes gjuhës shqipe.

Përpjekja më e arrirë në këtë periudhë qe ajo e Nikollë Ketës, i cili në veprat e tij letrare, gjuhësore, leksikografike u mundua të krijonte një gjuhë shqipe të njëjsuar mbi bazë ndërdialektore. Më vonë qe Zef Crispi ai që në vitin 1827 sanksionoi parimin romantik sipas të cilit «gjuha e Kombit është mjeti me anë të të cilin ruhen doket dhe zakonet; dhe nuk ka dyshim se Kombet ruhen ose shuhen në atë masë që ruhet ose shuhet gjuha e tyre».

Të vetëdijshëm për këtë imperativ kategorik që romantizmi bëri të vetin, intelektualë të kalibrit të Dhimitër Kamardës, Jeronim De Radës, Francesk Santorit dhe Zef Skiroit do t’ia hyjnë një diskutimi të gjatë e të lodhshëm rreth çështjes se mbi cilin variant dialektor duhej të bazohej një gjuhë letrare kombëtare, e njësuar, e vlefshme për të gjithë shqiptarët brenda dhe jashtë Ballkanit.

Po ky diskutim do të vijonte edhe gjatë dhjetëvjeçarëve të parë të shek. XX, tashmë midis intelektualëve të shtetit të ri shqiptar. Sikurse e dimë, me gjithë këto përpjekje, nuk u arrit një rezultat i pranuar nga të gjithë dhe vetëm me ardhjen në fuqi të regjimit totalitar, 50 vjet më parë u vendos zyrtarisht gjuha shqipe letrare që sot po kremtojmë.

Nuk është ky vendi për të diskutuar nëse ishte zgjedhja e duhur apo nëse kishte alternativa më të mira, e as nëse është cenuar raporti mes gjuhës letrare dhe të folmeve popullore lokale apo nëse sot mund të ndërhyjmë apo jo për ta përmirësuar atë. Çka duhet nënvizuar është se Shteti Shqiptar dhe shtyllat e tij, duke filluar nga shtetasit që janë shpërndarë anë e mbanë botës, sot kanë në dorë një mjet komunikimi modern, efikas dhe të domosdoshëm për sistemin e ndërlikuar të ndërveprimeve shoqërore, kulturore dhe politike.

Një komunitet pa një gjuhë të vetën nuk mund t’i përballojë nevojat e komunikimit jo vetëm në marrëdhëniet me jashtë, por sidomos mes vetes, pasi mungesa e një gjuhe të përbashkët do të theksonte dallimet lokale duke minuar kështu në themele jo vetëm kohezionin social, por edhe konsistencën e vetë identitetit kombëtar. Këtë sot më mirë se kushdo e kanë të qartë arbëreshët e Italisë, të cilët janë shpërndarë në një territor të gjerë, pa një organizim të përbashkët institucional, dhe në pamundësi për të zhvilluar një identiteti gjuhësor të përbashkët për shkak të përçarjes hapësinore dhe të fragmentarizimit gjeografik. Dihet se jo të gjitha minoritetet pranojnë të përdorin gjuhën letrare të shtetit të origjinës, pra atë që quhet gjuha-çati.

Nuk e pranojnë, për shembull, kroatët e Molises dhe pakicat sllovene në Itali, që jetojnë në kushtet e margjinalizimit gradual thuajse në kufijtë e zhdukjes; ndërkohë që e pranojnë gjermanishtfolësit e Alto Adige-s, të cilët përdorin gjermanishten standarde si gjuhë ndërkomunitare. Për arbëreshët shqipja letrare përfaqëson të vetmen zgjidhje të vlefshme për kapërcimin e përçarjes territoriale dhe për krijimin e një baze të qëndrueshme komunikimi mes realiteteve të ndryshme shqipfolëse. Nuk ka zgjidhje tjetër përballë rrezikut të zhdukjes së trashëgimisë gjuhësore arbëreshe, përveçse të përshtatim dhe të bëjmë tonën pa rezerva shqipen letrare si gjuhë-çati, sikurse ka propozuar me largpamësi prof. Francesco Altimari.

Duke lënë mënjanë këtu diatribat tona lokaliste dhe folklorizimet shterpe, por duke përqafuar me kurajë dhe me vetëdije profesionale zgjedhjet e duhura në lartësinë e barrës dhe të momentit historik që po jetojmë, është detyra jonë morale dhe shkencore t’i përçojmë gjithë komunitetit shqipfolës, shqiptar dhe arbëresh, një mesazh optimizmi dhe solidariteti komunitar.

Sa kemi jetë, kemi gjithashtu shpresën se do të shërohemi nga çdo sëmundje, reale a imagjinare qoftë. Po të vdesë Doruntina, vështirë se mund të shpresojmë që Kostandini të ringjallet. Për këtë arsye i uroj gjuhës letrare shqipe jetë të gjatë, shëndet dhe mbrothësi.

www.akad.gov.al