Prof.dr Skender ASANI/

Një thënie e lashtë shqiptare thotë: “Miku i mirë njihet në momentet e vështira”. Kjo urtësi reflekton thelbin e solidaritetit dhe humanizmit, veçanërisht kur vlerat kombëtare përballen me sfida ekzistenciale. Populli shqiptar, një nga popujt më të lashtë të Evropës, ka kaluar shekuj sfidash dhe përpjekjesh për mbijetesë. Nga antikiteti e deri në fund të shekullit XX, shqiptarët kanë qenë shpesh në shënjestër të pushtuesve, por miqësitë e sinqerta dhe përkushtimi i individëve të devotshëm kanë ndihmuar që e vërteta historike të bëhet e njohur dhe zëri i një populli të vuajtur të dëgjohet.

Në këtë kontekst, James Rubin u shfaq si një mik i heshtur, i përkushtuar ndaj kauzës shqiptare. Ai qëndroi pranë udhëheqësisë së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në momentet më kritike të konfliktit, kur projekti i Millosheviqit kërcënonte ekzistencën e popullsisë shqiptare. Rubin udhëtoi direkt në Kosovë, ndërmjetësoi dhe sugjeroi strategji për sigurimin e civilëve dhe koordinimin me komunitetin ndërkombëtar. Pjesëmarrja e tij ishte një shprehje e rrallë e devotshmërisë, ku përveç detyrës diplomatike, ai shërbeu si mbështetje morale dhe strategjike për kauzën e lirisë.

Miqësia shqiptaro-amerikane u thellua në mënyrë të veçantë përmes angazhimit familjar të Rubin. Gjatë luftës së Kosovës në vitin 1999, ai, së bashku me gruan dhe motrën e tij, u përfshi fuqimisht në mbrojtjen e popullit shqiptar, duke përballuar sfida dhe situata të rrezikshme. Kur u ngritën dhomat e specializuara në Hagë dhe u përgatitën dëshmitë e sajuara kundër udhëheqësisë së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Rubin veproi si mbrojtës i heshtur i së vërtetës. Ai përdori përvojën e tij të terrenit të vitit 1999 për të hedhur poshtë shpifjet e Serbisë dhe për të siguruar që drejtësia ndërkombëtare të mbështeste luftën e ligjshme të shqiptarëve për liri dhe mbrojtjen e pragut të shtëpisë. Ky angazhim familjar dhe profesional dëshmon se solidariteti i vërtetë shfaqet në momentet më të errëta dhe forcon miqësinë shqiptaro-amerikane në mënyrë të qëndrueshme.

Roli i Rubin nuk mund të kuptohej pa praninë e familjes së tij. Gruaja, Christiane Amanpour, korrespondente kryesore ndërkombëtare e CNN, raportoi drejtpërdrejt nga Beogradi, duke sjellë botës realitetin e përditshëm të luftës dhe pasojat për popullin shqiptar. Puna e saj siguroi që zëri i viktimave dhe përpjekjet e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës të mos mbeteshin të padëgjuara. Po ashtu, motra e James Rubin, Elizabet Rubin, realizoi një dokumentar të njohur për Kosovën, i nderuar me çmime të larta në Shtetet e Bashkuara, duke i dhënë një dimension të ri historisë dhe drejtësisë ndërkombëtare.

Dëshmia e Rubin në dhomat e specializuara të Hagës ndaj udhëheqësisë së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës është një shembull i qartë i përkushtimit të tij ndaj së vërtetës. Ai prezantoi fakte të patundshme që çmontuan shpifjet dhe propagandat dashakeqe, duke vërtetuar natyrën e drejtë të luftës së popullit shqiptar për liri. Përpjekja e Ushtrisë Çlirimtare dhe e popullit shqiptar u përkrah nga Washingtoni, Brukseli, Londra, Parisi, Roma, Berlini dhe e gjithë bota liridashëse, duke dëshmuar një bashkëpunim global në mbrojtje të drejtësisë dhe dinjitetit njerëzor.

Kjo histori tregon se miqtë e vërtetë shfaqen kur errësira është më e thellë dhe sfidat duket se janë të pakapërcyeshme. James Rubin, Christiane Amanpour dhe Elizabet Rubin janë heronj të heshtur të popullit shqiptar, hijet që qëndrojnë pas vendimeve historike dhe strategjike, duke i dhënë zë së vërtetës dhe drejtësisë. Veprimet e tyre kanë ndihmuar një popull të përvuajtur të ruajë identitetin, dinjitetin dhe aspiratat për liri, duke lënë një trashëgimi që do të frymëzojë gjeneratat e ardhshme. Përmes dëshmisë dhe angazhimit të jashtëzakonshëm të James Rubin, miqësia historike me Shtetet e Bashkuara të Amerikës jo vetëm që fuqizohet, por shndërrohet në një lidhje jetike për mbrojtjen dhe të ardhmen e popullit shqiptar. Kjo miqësi duhet të kultivohet, të njihet dhe të vlerësohet si një pasuri strategjike dhe morale, sepse në të qëndron siguria, liria dhe shpresa e çdo shqiptari.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Një lexim krahasues i veprës së Nevenka Tromp (Prosecuting Slobodan Milošević: The Unfinished Trial) dhe asaj të Carole Hodge (The Balkans on Trial: Justice vs. Realpolitik) na bënë të ditur se në vitin 2003 Prokurorja e Përgjithshme e ICTY-së, Carla Del Ponte, ndoqi një kompromis de facto me autoritetet e Beogradit, përmes të cilit Serbisë i bëhej e mundur që të mos dorëzonte dokumente inkriminuese të regjimit të Milosheviqif. Ky kompromis/ marrëveshje u manifestua në dy dimensione të ndërlidhura:

• Procedurale/juridike: pranimi i masave mbrojtëse mbi dokumentet kyçe shtetërore serbe (Regulli 54 bis), veçanërisht dosjet e Këshillit Suprem të Mbrojtjes (SDC), duke lejuar përdorimin e tyre vetëm pjesërisht dhe me filtra sekretimi në proceset gjyqësore.

• Politike/penale: sinjalizimi i një “balancimi” përmes ndjekjes penale edhe të ish-pjesëtarëve të UÇK-së, shoqëruar me gjeste të besimit (si lirimi i përkohshëm i Milan Milutinovićit), me synimin e nxitjes së dorëzimeve të të akuzuarve serbë.

• Serbia ia doli të shpëtonte nga akuza e Bosnjës në GJND për gjenocid.

Pas kësaj periudhe, disa javë pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës, Del Ponte botoi librin The Hunt: Me and War Criminals (2008), ku ngriti pretendime mbi trafikimin e organeve njerëzore dhe ekzistencën e të ashtuquajturës “Shtëpia e Verdhë”. Këto pretendime, të cilat nuk u mbështetën nga prova të mjaftueshme gjyqësore, ndezën polemika të gjera politike dhe juridike.

2. Mekanizmat dhe kronologjia minimale

• 17 shkurt 2003, Beograd: Del Ponte i komunikoi ministrit të jashtëm serb, Goran Svilanović, se aktakuzat ndaj anëtarëve të UÇK-së ishin në përgatitje; njëkohësisht pranoi lirimin e përkohshëm të Milan Milutinovićit, si masë për “ndërtimin e besimit”.

• 2 prill 2003: Svilanović vendosi “vija të kuqe”: asnjë dorëzim dokumentesh që implikonin zinxhirin e përgjegjësisë komanduese; hezitim për dorëzimin e disa të akuzuarve kyç; dhe paralajmërim për kosto diplomatike lidhur me procesin e bisedimeve për Kosovën.

• Maj 2003 (sipas Tromp): Del Ponte i dërgoi një letër Svilanovićit duke pranuar që pjesë “të arsyeshme” të dosjeve të SDC-së të mbroheshin/sekretoheshin, në këmbim të dorëzimit të tyre për përdorim gjyqësor. Ky veprim ndodhi vetëm pak ditë para se Prokuroria të kërkonte zyrtarisht në gjykatë prodhimin e plotë të dokumenteve pa kufizime.

3. Dy lente komplementare

• Nevenka Tromp e sheh kompromisin e majit 2003 si një kalim nga qasja “ligjore” në atë “politike”: një negociatë jashtë sallës së gjyqit që i parapriu, madje edhe e zëvendësoi, testimit të plotë gjyqësor. Ajo argumenton se ky hap i parakohshëm minoi transparencën dhe prodhoi pasoja anësore – veçanërisht në përdorimin e kufizuar të dokumenteve në procese të tjera, si padia e Bosnjës kundër Serbisë në ICJ.

• Carole Hodge thekson dimensionin penal/politik, duke e përqendruar vëmendjen te “pazari i balancës”: sinjalizimi i aktakuzave ndaj jo-serbëve (përfshirë UÇK) dhe gjestet e besimit ndaj Beogradit, ndërkohë që Serbia siguronte mbrojtje procedurale përmes 54 bis. Ajo argumenton se kjo qasje prodhoi dosje të brishta (p.sh. rasti Limaj/Musliu/Bala) dhe dëmtoi perceptimin e paanësisë së ICTY-së, pasi nuk pasqyroi proporcionalitetin real të krimeve.

• Limaj, ish-komandant i UÇK-së, u akuzua së bashku me Isak Musliun dhe Haradin Balën për krime kundër njerëzimit dhe krime lufte në Kosovë, midis majit dhe korrikut 1998.

• Hodge thekson se rasti nuk duhej të shkonte kurrë në Hagë, pasi provat ishin të pakta dhe dëshmitarët të pabesueshëm. Krahasuar me krimet e oficerëve serbë, akuzat ndaj Limajt ishin “relativisht të vogla” dhe zakonisht do t’u takonin gjykatave kombëtare .

• Haradinaj, kryeministër i Kosovës për vetëm 100 ditë, u akuzua në vitin 2005 si komandant i Zonës Operative të Dukagjinit për pjesëmarrje në një Ndërmarrje të Përbashkët Kriminale (JCE) që synonte dëbimin e civilëve serbë dhe trajtimin e ashpër të “kolaboracionistëve”. Ai dhe bashkëpunëtorët e tij u përballën me 37 akuza për vrasje, torturë dhe trajtim çnjerëzor .

• Aktakuza u kritikua ashpër nga shumë juristë ndërkombëtarë. Sir Geoffrey Nice (prokuror në procesin ndaj Miloševićit) dhe Andrew Cayley refuzuan të merrnin përsipër rastin, duke thënë se provat ishin të pamjaftueshme; raportet e tyre madje u shtypën brenda Zyrës së Prokurorisë. Del Ponte megjithatë urdhëroi ngritjen e aktakuzës nën presion politik .

• Haradinaj përfitoi nga mbështetja e fuqishme ndërkombëtare: Soren Jessen-Petersen (përfaqësues i lartë i UNMIK-ut), gjenerali Klaus Reinhardt (ish-komandant i KFOR-it) dhe Robin Cook (ish-ministër i Jashtëm britanik) shprehën hapur kundërshtim ndaj aktakuzës, duke vlerësuar rolin e tij në ndërtimin e marrëdhënieve ndëretnike .

Hodge e sheh të dyja aktakuzat si shembuj të pazareve politike të Del Ponte-s me Beogradin, të cilat sakrifikuan cilësinë e provave për të dhënë një imazh “impartialiteti”. Këto procese minuan besueshmërinë e tribunalit, pasi përballë krimeve masive të forcave serbe, aktakuzat ndaj Limajt e Haradinajt dukeshin të motivuara më shumë nga diplomacia sesa nga drejtësia .

4. Efektet dhe kostot

• Në prova: Regulli 54 bis kufizoi transparencën dokumentare. Edhe pse kompromisi lejoi futjen e një pjese të materialeve në proces, filtrat e sekretimit reduktuan vlerën e tyre shpjeguese dhe aftësinë për të ndërtuar zinxhirë të plotë të përgjegjësisë komanduese.

• Në akuzë: Presioni për të ruajtur “balancën” rriti gjasat e ngritjes së aktakuzave me bazë provuese më të dobët ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së; kjo rezultoi në procese me rezultate të përziera – me pafajësi të rëndësishme dhe dënime të kufizuara.

• Në legjitimitet: U krijua perceptimi i një simetrie artificiale dhe i politizimit të ndjekjeve penale. Tromp e sheh këtë si një cenim të transparencës dhe të drejtës së publikut dhe viktimave për të pasur qasje në dokumente; ndërsa Hodge e sheh si kompromis që dobësoi kredibilitetin e Tribunalit në sytë e opinionit ndërkombëtar.

5. Pikat e përbashkëta dhe dallimet

• Pajtueshmëria: Të dy autorët pranojnë se bëhej fjalë për një kompromis të heshtur – jo një marrëveshje formale – ku Beogradi ngushtoi transparencën, ndërsa Prokuroria sinjalizoi balancë për të nxitur një minimum bashkëpunimi.

• Dallimi i theksit: Tromp problematizon dimensionin juridik/normativ të majit 2003 (letra për SDC dhe pasojat e 54 bis), ndërsa Hodge thekson dimensionin penal/politik të strategjisë së balancimit (cilësia e aktakuzave dhe reputacioni i Tribunalit).

6. Vlerësimi sintetik

Ky episod nuk përfaqësonte një marrëveshje të nënshkruar formalisht, por një arkitekturë kompromisi: Serbia fitoi kontroll proceduror mbi ekspozimin e arkivave, ndërsa Prokuroria fitoi dorëzime të pjesshme dhe krijoi perceptimin e “balancës” etnike në aktakuza. Megjithatë, përfitimet afatshkurtra (futja e pjesshme e dokumenteve dhe dorëzimi i disa të akuzuarve) u arritën me kosto të konsiderueshme: reduktim të transparencës, dobësim të bazës provuese dhe cenim të perceptimit të paanësisë së Tribunalit.

Në këtë kuptim, leximet e Tromp dhe Hodge ndihmojnë të kuptohet jo vetëm mënyra se si Carla Del Ponte e arriti kompromisin me Beogradin mbi fshehjen e dokumenteve shtetërore serbe, por edhe pse ajo ndoqi një strategji të balancimit penal përmes akuzave ndaj UÇK-së – dhe çfarë çmimi solli kjo qasje për legjitimitetin e ICTY-së dhe perceptimin e drejtësisë ndërkombëtare.

Për më tepër, botimi i librit të Del Ponte-s (2008) e hodhi çështjen e pretenduar të trafikimit të organeve në qendër të debatit ndërkombëtar, duke shërbyer si nismë për raportin e Dick Marty-t (2011) në Këshillin e Evropës dhe, në vijim, për krijimin e Dhomave të Specializuara të Kosovës. Kjo gjykatë, e ndërtuar mbi bazën e një mandati ndërkombëtar, edhe pse formalisht e lidhur me sistemin gjyqësor të Kosovës, në praktikë i raporton vetëm Këshillit të Sigurimit të OKB-së, çka ka ushqyer perceptimin se ajo përfaqëson një gjykatë me karakter etnik dhe një kompromis të ri politik në dëm të sovranitetit juridik të Kosovës.

Marjan Cubi/

Në përkujtime të tilla duhet të thuhet çfarë ka ndodhur dhe çfarë duhet bërë në të ardhmen. Fatkeqësisht çështja kombëtare shqiptare përgjatë një shekulli ende nuk ėshtë zgjidhur. Pavarësia e shtetit amë, më 28 Nëntor 1912, i gjeti trojet tona të ndara dhe në kaos. Për shkak të fqinjeve grabitqarë trojet tona tkurreshin e të tyret zmadhoheshin, duke i zhvatur tokat shqiptare. Kombi nisi të tkurret nga 1878, në Kongresin e Berlinit, më pas me Konferencën e Ambasadorëve në Londër. Austro-Hungaria nuk mund t’i bindte Fuqitë e Mëdha të Londrës për të pranuar kufijtë e Shqipërisë Etnike. Fqinjët sllavë e grekë kishin një avokat tëfuqishëm-Rusinë, që në dy pjesë ti ndanin trojet shqiptare. Gjatë Luftës së Dytë Botërore shqiptarëve iu shtuan shpresat se do rilindte Shqipëria Etnike, por ëndrrat u shuan në fundin e luftës, kur ata që i ushqyen këto ëndrra të shqiptarëve, dolën humbës.

Gjithsesi pjesa më e shëndoshë e Diasporës nacionaliste, nisi të organizohej dhe të trokiste në dyert e politikës amerikane. Shteti ateist shqiptar i vetizoluar në aventurën komuniste, fatkeqësisht herë lidhej me Beogradin, herë me Moskën e herë me Pekinin, por jo me Amerikën. Si për ironi të fatit ish aleatja e Shqipërisë komuniste, Jugosllavia, që diskriminonte Kosovën, ishte e përkëdhelura e Uashingtonit. Në këto kushte ishte shumë e vështirë për të ngritur zërin e protestës. Diaspora shqiptare nacionaliste në Amerikë: Federata Vatra, Balli Kombëtar, Organizata e Legalitetit, Blloku Kombëtar Indipendent, përpiqeshin që ta kundërshtonin duke u organizuar në protesta kundër komunizmit në Shqipëri dhe kundër komunizmit sllavo-ortodoks, që ushtronte dhunë e terror, burgosje e vrasje, në trojet etnike shqiptare, veçanërisht në Kosovë.

Koha nxori në krye birin e Kosovës, intelektualin e shquar, Kryetarin e Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Kosovës, Dr. Ibrahim Rugovën. Ai me guxim kundërshtoi represionin, doli në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve, ngriti zërin e protestës, dhe u vu në krye të rezistencës. Dr. Rugova ishte udhëheqës me vizion Perëndimor.  Ai të gjitha shpresat i kishte tek Amerika, e cila në krye të shekullit XX i pat ardhur në ndihmë Kombit Shqiptar me anë të Presidentit Uillson. Me 9 nëntor 1989 nisi shembja e Murit të Berlinit që ndante dy botë, Lindjen nga Perëndimi, mur që ishte ndërtuar që në gusht të vitit 1961. Po binte perandoria e së keqes. Dr.Ibrahim Rugova së bashku me një grup intelektualësh me 23 dhjetor 1989, e themeluan LDK-në, ndër partitë e para që i parapriu pluralizmit në Ballkan dhe theu monopartizmin ndër trojet shqiptare. Rreth LDK-së Dr. Rugova bashkoi shqiptarët e Kosovës dhe i priu luftës per Liri.

Edhe në Amerikë, shqiptarët kishin arrit ta sensibilizonin këtë shtet, mbrojtës të lirive botërore.Një ngjarje tjetër që duhet përmendë, ishte dhe dëshmia e prillit 1990 në Senatin Amerikan, ku morën pjesë 14 intelektualë të Kosovës, kryesuar nga Kryetari Rugova, si dhe 13 prijës fetarë, përfshirë edhe politikanin intelektual serb Dobriça Qosiç, që deklaroi pas takimit: “E kemi të humbur Kosovën”! Dr. Rugova nisi të bëhej përherë më i pranueshëm dhe i besueshëm për amerikanët dhe ftesat e Uashingtonit u bënëmë të shpeshta. LDK-ja në SHBA, u bë një urë lidhëse mes Kosoves dhe Amerikës dhe një forcë organizuese e protestave që denonconin dhunën policore të shtetit jugosllav… Suksesi ynë në politikën dhe ekzekutivin amerikan, erdhi hap pas hapi: Ka qenë interesant fakti që kur më1990, Kongresi Amerikan, aprovonte Rezolutën: “Heqja e Prioritetit të Jugosllavisë”, ne na dukej se kjo ishte shumë pak, krahasuar me lirinë e plotë – dhe nuk ishim të kënaqur, por kur erdhi koha që në vitin 1999, Senati kërkoi që të përdoren “Të gjitha forcat e nevojshme për të larguar forcat serbe nga Kosova”, natyrisht ne ishim shumë të kënaqur. Për këtë kishim luftuar, protestuar dhe shpenzuar qindra mijëra dollarë.

Tragiedia po i afrohej Kosovës së pambrojtur. Mund të kishte ndodhë e njëjta tragjedi me përmasa si në Bosnjë por largpamësia e Kryetarit Rugova, shmangu përmasat e tragjedisë, duke i shtyrë ngjarjet me strategjinë e Rezistencës Paqësore, duke kërkuar publikisht, “Ne, shqiptarët, duam atë që të fitojnë sllovenët  dhe kroatët.” Kam pas fatin që ta përjetoj nga afër takimin e Rambujesë. Në raundin e parë nuk u arrit nënshkrimi, nga serbët, jo se jo, por as nga shqiptarët. U vendos që pas trijavësh të vazhdohej në Paris. Mendoj, se ato 3 javë, i kushtuan shtrenjtë Kosovës. Millosheviçi shtoi trupat, rriti represionin, dhe shkaktoi shumë viktima…nisi shpërnguljen e dhunshme, duke i detyruar shqiptarët të braktisnin shtëpitë dhe pasuritë e tyre. Dhe erdhi kështu dita e 24 Marsit 1999, kur NATO-ja, filloi bombardimet kundër bazave ushtarake terroriste të Serbisë. Nga ana e saj edhe UÇK-ja vazhdoi misionin e saj në tokë, duke kombinuar aksionet e saj me sulmet nga ajri të NATO-s.

12 Qershori 1999 shënoi kapitullimin e Serbisë. Ajo e pranoi më së fundi tërheqjen e trupave pushtuese nga Kosova. Hynë trupat e NATO-s dhe Kosova fitoi Lirinë. Nisi rrugëtimi i vështirë i ndërtimit të Demokracisë.Të nderuar bashkatdhetarë, le të shpresojmë se betejën e vështirë me Serbinë nga një anë, dhe atë të korrupsionit të zyrtarëve tanë nga ana tjetër, do t’i fitojmë dhe Kosova jonë do të ecë perpara drejt Demokracisë! Rroftë e qoftë emri dhe vepra e Arkitektit të Pavarësisë së Kosovës. Dr. Ibrahim Rugova!

Nga Visar Zhiti

Pjesa e dytë

TREKËNDËSHI I PLU(HU)RALIZMIT POLITIK

Botimi që kisha ndër duar, pa prangat e tyre tani, shoh se qenkësh i vonë dhe në kopertinën e pasme, ndër të tjera lexoj: 

“…Gjithashtu, do të jepen me ngjyra sa më realiste dhe protagonistët e këtyre ndryshimeve, edhe politikanë që qenë aktorë të këtyre ndryshimeve politike, ekuilibrin, hutimin apo hipokrizinë e Ramiz Alisë si dhe për dy liderët e politikës pluraliste shqiptare  Sali Berisha dhe Fatos Nano e të tjerë që i shaluan pas” Çështje akademike, do të thosha, politologësh dhe historianësh. Por hutimi dhe hipokrizia e Ramizit që përmenden aty, janë psikologji, etikë, letërsi… ndërsa kur përmend emrat Sali Berisha e Fatos Nano dhe vazhdohet: “dhe të tjerë që i shaluan nga pas” – kjo duket jo vetëm punë kuajsh e xhambazësh, por dhe ka misterin e shalimit, se cili i shalon?  Teksti i mësipërm është vënë brenda një trekëndësh apo piramide me kokë poshtë, ndërsa në kopertinën e parë titulli i botimit është brenda një piramide me kulmin lart dhe në bazë të piramidës/ trekëndëshit janë fjalët “Sigurimi i Shtetit” dhe një sy misterioz përsipër. Po mendoja se trekëndëshi është dhe sinonim i shoqërive sekrete, i  kontrollit botëror ose i elitave të fshehta. Edhe kjo kopertinë duhet ta ketë një simbolikë të asisojshme. Sipas kërkimit të specializuar, trekëndëshi i zi simbolizon rrezikun ose kontrollin e fshehtë, vetë strukturën e Sigurimit të Shtetit, si një fuqi që vëzhgon dhe mban gjithçka nën mbikëqyrje. Syri në qendër është simboli klasik i vëzhgimit, ndoshta “syri i madh” i shtetit totalitar që vazhdon edhe në kohë pluraliste. Ngjyrat e ylberit që shpërthejnë nga pas trekëndëshit, përfaqësojnë pluralizmin politik, shpresën, larminë, por edhe shpërthimin e kontrolluar nga e kaluara. Ato tentojnë të dalin jashtë kufirit të errët të trekëndëshit, por janë ende të mbikëqyrura. Fjalët “Pluralizmi shqiptar” në brinjët e trekëndëshit në shirita të verdhë duken si ato shiritat e paralajmërimit të policisë apo të krimit, që rrethojnë një vend, pra sikur thonë që pluralizmi e kemi të zaptuar apo nën hetim.

PERSONAZHE

NË SYRIN E “VËLLAIT TË MADH”

Po vazhdoja shfletimin, një si lexim shpejt e shpejt, stalinist, siç thuhet, Ndala te lidershipi i mbramë i tyre: 

Ramiz Alia – një udhëheqës i hutuar dhe servil ndaj strukturave të Sigurimit… – Si ka mundësi të shkruhet kështu nga ata, a nuk ishte Partia mbi Sigurimin apo e kundërta? – i mbushur me hipokrizi, duke fajësuar (ai, Ramizi, Sekreatri i Parë, Presidenti) informatorët e vet. Alia i përdori institucionet e Sigurimit për të stabilizuar pushtetin e tij, shpesh për ta mbrojtur vetveten ndaj kritikëve. i përdorte dosjet për frikësim dhe mbrojtje personale, etj. – E ndala leximin. Ja, pra, nga ardhka kjo përvojë! Duket hapur simpatia e mbetur dhe e pandryshueshme e Sigurimet të Shtetit për Enverin. Ndryshimet që po ndodhnin në Shqipëri, kur në krye ishte pasardhësi i diktatorit, Ramiz Alia, janë ndjerë si lëkundje jo të mira për Sigurimin e Shtetit. Lexoj më tej: Partia Demokratike anonte në veprimet e dhunshme njëkohëshëm dhe vatër e ngrohtë e personave me prirje kriminale të të gjitha llojeve. Në këtë linjë ishte dhe Shoqata e të Përndjekurve Politikë, një organizatë me prirje të dhunshme psikologjike dhe hakmarrëse. Partia socialiste ishte dukshëm më paqësore, por e trembur… 

Ja, pra, e pse duhen komentet e mia? Optika strabike e Sigurimit të Shtetit, syzet e tyre të errëta, që të mos kuptohet nga shohin. Vazhdoj shfletimin:

Sali Berisha & Fatos Nano – Përcaktohen si liderët kryesorë të pluralizmit duke vënë në dukje “ekuilibrin, pasiguritë dhe paqartësitë e tyre. Berisha & Nano – shoh që i kanë parë si hunj të pushtetit që u mbajtën nën sigurinë e mekanizmit të vjetër. Paqartësia e tyre, – mendoj, – është paqartësi e Sigurimit të Shtetit ndaj tyre. Azem Hajdari – Shihet në kontekst të studentëve dhe intelektualëve të rinj, por në diskursin e Sigurimit ai karakterizohet më shumë si produkt i intrigave të kohës, ndërhyrjeve nga Sigurimi dhe manipulimeve politike në prag të pluralizmit.

SHKRONJAT OGURZEZA “IK” Kështu titullohet kreu për shkrimtarin Ismail Kadare, më i gjati se i personazheve të tjerë dhe jo vetëm. Ata s’kanë se si ta shkëpusin nga politika për ta parë vetëm si shkrimtar, ndjehen të lidhur. Nuk është mendimi im, por sipas tyre I. K. është i shënjestruar dhe i monitoruar, por jo i kriminalizuar në mitizimin e frikës, – lexoj. Sipas këtij botimi, “I. Kadare u shqetësua për pozitën e tij personale, megjithese kishte të gjitha përparësitë mbrojtëse.”… Dhe krijohet misteri i “miqësisë Ramiz Alia – Kadare”, si mbi Sigurimin e Shtetit. Autori i këtij botimi kërkon(?!): “më dinjitet nga Kadare në pritje të denigrimit të tij, duke mos gjetur rrugëdalje tjetër, veçse të fshihej, – thotë.  – Nuk ka ndonjë dosje agjenturore ndaj tij, megjithatë Sigurimi pyeste: për kë punon ky, për Ramiz Alinë apo Parisin?” “Pena e artë’ – pseudonimi i një informatori, informon nga burime të sigurta se ditët e Kadaresë në Tiranë “numërosheshin me gishta, siguria e tij do të ishte në Paris”. “Kur Ramiz Alia u njoftua se I. Kadare kishte kërkuar azil politik në Francë, qe i mpirë i tëri dhe kish tundur  kokën, duke mos pranuar ta besonte atë që kishte dëgjuar”…     Pseudonimi “Pena e artë” (është dhe në dosjen time, por s’duhet të jetë i njëjti person me atë të Kadaresë, është virtuoz sipas autorit, ai imi ishte ca i mangët), informonte se Kadare “Ka cilësi të veçanta, që përshtaten në shkallën më të lartë që mund të merren me mend. Shfaq talent të rrallë (- po prisja të thoshte për romanet, por jo, shën. imi.-) për të bërë një jetë të sigurtë dhe të shumfishtë”. Replika mund të bëhet me ata që i shkruajnë këto. Kam dëgjuar të thuhet se ai që ka qenë prokuror i Shtetit ka dëshmuar në një intervistë televizive që e ka shpëtuar Kadarenë nga arrestimi, duke i thënë Enverit se na duhet, etj, etj, por te ky botim del se Enveri e ka shpëtuar Kadarenë nga Sigurimi i Shtetit. “Duke ditur raportet e SSH me atë, Enver Hoxha do të shkruante me dorën e tij mbi Dosjen e Kadaresë: “Lëreni djalin të punojë”. Siç e thoshte dhe vetë Kadare që Enveri më mbrojti nga Enveri.

PROTESTA E MADHE

Po lexoja, kur populli i rebeluar donte të sulmonte “Bllokun” sundimtarë të kuq. Sigurimi i Shtetit e dinte. Mes protestueve kishte të futur bashkëpunëtorët e vet. “Agjentët e kundërzbulimit lëshuan me xhiro maksimale makinën disiinformuese, që e mbytën turmën (nuk thotë popullin, shën. imi) me një lumë informacionesh të gënjeshtërta, gjysmë të vërteta duke krijuar pasiguri që turma të sprapsej (Prapë jo populli). Dhe vazhdon: “Duke ditur planin për të djegur ‘Bllokun’, morëm një nismë paraprake, njotuam S. Berishën të ndikonte për tërheqjen e manifestuesve, duke i kërkuar të dërgonte për këtë qëllim politikanin Neritan Ceka”. Nuk kam koment. S’e di a ishte ashtu. Kur ne kujtonim se ishim në protesta… Gjithkushi ka përvojën e vet, provën e vet, mendimin e vet, besimin dhe zhgënjimin e vet. Shoh ç’thuhet në botim për kryeministrin e tanishëm. Lexoj.

Edi Rama – “Kështu ndodhi në mitingun e bërë nga Partia Demokratike pas themelimit… ku do të regjistrohej edhe fjalimi arrogant i Edi Ramës, i cili bënte thirrje për destabilizim… duke imponuar modelin karakteristik të mendimit anarkist. Në fytyrë i përdridhej një përçmim i fryer (gabim shtypi, besoj), që të jepte alergji. Ai kishte një orattori të egër që e shfaqte me karagjozllëk irritues. U mendua  të niste proçedimi për të. Por informacioni i dërguar në ministri ishte parë nga Ramiz Alia duke lenë porosi të thirrej  e të lihej i lirë, si djali i Kristaqit”, etj, etj. Dëshira e Edit për të ndejtur përgjithmonë në Greqi, et, etj, dhe kulmi kur shoh rreshtat: “Nga verifikimet në terren rezultoi se vuante nga astma dhe sociopatia patologjike…” Sipas autorit fjala e Edi Ramës “shkelte ligjin për simbolet kombëtare, miratuar ekstra nga parlamenti”. Po sot Kryeministri këtë ligj sikur e ka adoptuar për t’u dënuar ata që do flasin “kundër”, kur bota, në emër të lirisë, njeh dhe të drejtën për të gabuar? Edi, po sipas autorit operativ, si “shakaxhi i përparimit”, nuk duronte asnjë rival, të vërtetë ose imagjinar. Anarkist deri ne palcë, nuk pëlqente ligjin, rregullin, kënaqej kur dilte mbi të tjerët…”

Drejtori i Ministrisë së Përbrendshme çuditet “me ata lart që nuk besonin në karakterin e tij të deformuar. (Fjala është për Edi Ramën). Dhe në këtë rast, babai i tij na vështronte vetëm me përulje?” Dhe a lejohen të nxirren këto lloj informacionesh? Pa miratim… Doktori i nderuar që e kuronte pak fshehurazi… sipas Sigurimit të Shtetit kishte shpjegur se “klienti i tij ishte sociopat i lindur, por i sukseshëm, ama duhej trajtuar klinikisht dhe në kartelën e hapur kishte shënuar diagnozën ‘sociopath me simptoma patologjike’”. Gjithsesi këto përbëjnë sekrete. Shtetërore? Medikoligjore? Morale? Shkelje e privatësisë? E të drejtave të…  Institucionalisht jo dhe jo, që nuk i takon të flasë kështu ose porositë vijnë më nga lart se kryeministri i vendit, etj, etj. (Edi dikur, pedagog në Akademinë e Arteve, që të më mbronte, i është vërsulur një operativi, i cili, pasi kisha dalë nga burgu, më përndiqte dhe donte të më bënte bashkëpunëtor… tani njëri nga ata po i vërsulet atij, duke qenë dhe kryeministër… Pse kjo pakënaqësi me atë? Duhet përballja… e atij apo jona?)

 *  *  *

Politikanët e pluralizmit shfaqen aty si aktorë të hutuar, por dhe viktima të “qeverisjes paralelë” që Sigurimi ende ushtron pas ’90-ës. Në botim-raport vazhdohet me përshkrime të dosjeve, të informatorëve, hetimeve që shënjuan të gjitha nivelet e shoqërisë, jo vetëm duke e normalizuar rolin e shërbimit sekret, por dhe duke e himnizuar.

Përse duhen dhe bëhen këto botime? Mos duan të forcojnë dyshimet që Sigurimi është protagonist real i historisë së pluralizmit? Politikanët nuk paraqiten përtej statusit të aktorëve të konsumuar nga një sistem i ndarë, ku Sigurimi i Shtetit kërkon të mbetet Sovran.

Vërtet politikanët e lartë janë siç paraqiten, si instrumente ose të veneruar ose të zhytur në varësi të strukturave sekrete? Më shumë lojtarë të mbështetur, sesa udhëheqës të lire?…

TREKËNDËSHI TJETËR I TYRE:

Siç duket e shkuara si regjim kërkon të arrijë: 1.Të mbajë dhe të krijojë nostalgjikët dhe ekstremistët e vet, sabotues të rendit, po të flasim me gjuhën e tyre, armiq të demokracisë si një e tashmes e përbashkët nëpërmjet shtetit, duke bërë pro tij ose kundër sipas rastit,

2. Që shkruesit e të shkruarës si regjim saj të mos dëshmojnë, histori jo se jo të asaj që përjetuam, por retorikë politike me të njëjtën frymë ku çdo kundërshtar të shmanget, të neutralizohet, të zhduket.

3. Ndërkaq spikat përpjekja nervoze e rehabilitimit të formave dhunuese ndaj politikës pluraliste… dhe më e keqja duke përhapur idenë se pluralizmi ka në themel Sigurimin e Shtetit, tani si mbrojtës të tij dhe shkatërrues të tij.

Gjithsesi unë do të thosha se nuk duhet heshtur, Heshtja sot është kompromis me të djeshmen vrastare që vret edhe sot. Një krim i ri në emër të një krimi të vjetër. Një tentativë për t’i kthyer në pushtet moral ata që do të duhej të ishin në bankën e të pandehurve të tyre. E them prapë, ata dhe mund të hakmerren, hapur apo fshehurazi siç dinë ata, me heshtje vigjilente apo me shpifje, – i pres, – por dhe duke vepruar prapa shpine, me linçime, aksidente apo helmime, punë e tyre, por sidoqoftë dikush duhet të përgjigjet. Ketë radhë m’u dha rasti mua… 

NË VEND TË GJYQIT.

DISA GJYKIME… 

S’e kam fjalën për ndonjë botim të veçantë, por në përgjithësi për ato botime e mendësi e veprime me alibitë dhe revanshin e së keqes, për klimën e krijuar si të absurdit socrealist…  

A duhen ndaluar? Siç benin ata? Jo, mendoj, u duhet përgjigjur.

Botime kësisoj, pa zhurmë e promovime, që gjithsesi çorodisin opinione si thashethemnajat, mbase më shumë gjakojnë, besoj, që t’i mbeten së ardhmes si dosje të pluhurosura.  Unë i shoh dhe si dëshmi të një gjëme që nuk ka përfunduar, por ka ndërruar vetëm formë: nga akt-akuzat, dhuna e torturat qelive e vendeve të fshehta e të errëta, në gjykatat kafkiane etj, është kaluar në retorikë, disinformim dhe ideologji e kërcënime të nënkuptuara. A mos pret të kthehet prapë nga dosjet në dhunë mashtrim e dënime e sistem? Është kuptuar një si strategji, jo dhe aq e re, për të rehabilituar të pakthyeshmen, që ka nisur, me shenja si rastëdore, psh, duke i kthyer ca nga spiunët e aftë në “analistë”, operativët në “veprimtarë të shtetit” e “avokatë” dhe vetë Sigurimin famëkeq në “institucion që kreu detyra kombëtare”, në fakt kreu detyrat më të errta e kriminale partiake. Duan të bindin se diktatura kishte arsye, madje meritohej, se dhuna ishte e nevojshme dhe se e vërteta mund të kontrollohet, të privatizohet dhe të shitet si t’u duhet dhe si e pavërtetë dhe e ndërsjellta. Një krim i ri mbi të vërtetën si një vazhdim ogurkeq dhe me libra, me mjete letrare madje, e bashkëpunëtorëve apo që nuk shkëputen dot nga trama e adhurimit të së kaluarës së keqe, kur vetë janë ndjerë më mire e jo vendi, që shfaqet si pa kuptuar që nga sharjet e rëndomta në rrugë e pastaj kalon media, në kritikën e socrealiztave të mbetur, në punësimet në institucione, arrin deri në presidencë, me presidentë figura me uniormë të së kalurës, mërgon dhe në diasporë, ku marrin qytetarinë e vendeve europiane apo të Amerikës, por nuk veprojnë si qytetarë të lirë. Ka një si përpjekje për të zbehur qendresën e atyre që qendruan diktaturës apo të atyre që hodhën të parët në protesta për ndryshime demokratike, kamuflohen për të zhbërë nevojën dhe detyrimin e ndjesës publike që shoqëria shqiptare ende nuk e ka marrë nga persekutuesit e saj. Kështu kemi një triumf të cinizmit mbi dhimbjen, i pushtetit mbi kujtesën deri dhe të të pashqetësuarve mbi të pambrojturit. Heshtja është dhe e dëmshme. Duhet ta kundërshtojmë me kujtesë, me drejtësi, me fjalën e përgjegjshme, me vepra… 

Në vend që të zbulohen përgjegjësitë e krimit, institucioanle dhe individuale, morale, etj, të një makinerie të madhe dhune që vrau liritë dhe mbushi burgje e internime, himnizohen institucionet e dhunës dhe “burimet operative” të së keqes si të ishin heronj e jo keqbërës e spiunë. Bëhen zbulime për të fshehur dhe fshehin për të zhbërë. Është një strategji e vjetër: të hedhësh hije mbi të gjithë që të mos dallohet e zeza e vetes. Janë përpjekje për të ndryshuar narrativën kombëtare, për të bërë që shtypësit të duken shtetarë dhe viktimat – të padukshme. Janë, në fakt, burgje të reja të kujtesës. Këto janë strategji klasike të krijimit të një imazhi me armiq dhe paranoja. Retorikat e mbushur me tipare konspirative, duket se kërkojnë të heqin vëmendjen nga thelbi: shkelja e dinjitetit njerëzor dhe krimet ndaj shoqërisë të ushtruara për interesa të ulta politike, sipas porosive dhe urdhërave të sundimtarëve e interesave të tyre sot, kapitaliste por dhe antikombëtare. Psikiatrja amerikane, profesore në Harvard, Judith Herman. thekson se për të pasur shërim kolektiv, shoqëria duhet të njohë viktimën dhe të përjashtojë kriminelin nga roli moral i rrëfyesit. Nëse nuk ndodh kjo, trauma shoqërore përsëritet dhe viktimat rrezikojnë të heshtin për të mos u poshtëruar sërish. Kjo prani e njëkohshme në kujtime, dhimbja e të përndjekurve dhe krenaria e persekutorëve duhet të ngrejë alarmin “e përjetimit në një formë të re të dhunës qe s’po hesht, – riviktimizim kolektiv dhe përmes letrave.” Nuk mund të pranohet që historia të shkruhet në mënyrë simetrike, sikur të dy palët, i persekutuari dhe persekutori, thjesht “kanë rrëfimet e tyre”. Ky nuk është pluralizëm mendimesh, por plu(hur)ralizëm mohimesh, fyerje e njeriut dhe e kohës, jo analiza, por apologji të së keqes. Nuk ka zbulime, por fshehje. Sociologu francez Pierre Bourdieu do ta quante këtë “dhunë simbolike”, – më saktë “simbol dhune”, them unë, – kur elitat e vjetra rifitojnë pushtetin jo me dhunë fizike, por përmes kapjes së diskursit publik – dhe kjo është ajo që ndodh… Sipas meje mungojnë nismat reale për ndërgjegjësim publik, për debatin moral mbi transparencën dhe hetimet e krimeve të regjimit komunist e në postdiktaturë.. Në vend të kësaj, krijohet përshtypja e një “akuze” politike të nënkuptuar kundër pluralizmit. Filozofi dhe sociologu polak, Zygmunt Bauman, që përjetoi komunizmin në Poloni dhe përndjejkjet si hebre, (është autori i përcaktimit të shoqërive likuide), ka folur për “likuidimin e kujtesës” në shoqëritë post-totalitare. Kur shoqëria nuk ka kryer llogaridhënie të plotë, ajo rrezikon të rikrijojë mekanizmat e së shkuarës me mjete të reja: kulturën, letërsinë, median. Se mos jemi vonë? Patjetë që po, si përherë. Më mirë vonë se kurrë.

By Rafael Floqi/

On September 11, 2001, the world was shaken by terrorist attacks that struck the Twin Towers in New York and the Pentagon in Washington, killing nearly 3,000 people. These events marked a critical juncture in international relations, often compared to Pearl Harbor (1941) as an act that altered the course of American and global politics (Kissinger, 2014). Beyond the human tragedy, September 11 redefined global security, placing non-state actors at the center of the international agenda and reshaping geopolitics from the Middle East to Afghanistan and beyond.

From Unipolarity to Asymmetric Threats

After the end of the Cold War, the United States was perceived as the sole hegemonic power—what Charles Krauthammer (1990) called the “unipolar moment.” However, September 11 demonstrated that unipolarity did not guarantee absolute security. Al-Qaeda’s attacks, which turned civilian aircraft into weapons, revealed the asymmetric nature of modern threats: small, stateless actors could challenge a superpower.

As Brzezinski (2004) observed, these events marked the end of the illusion that technological and military dominance alone could secure the global order. Instead, September 11 shifted the focus from interstate rivalry to transnational networks of violence.

The War on Terror and a New Strategic Doctrine

In response, President George W. Bush declared a “War on Terror” and articulated the doctrine of pre-emptive strike in the National Security Strategy (2002). This represented a departure from the Cold War’s containment doctrine. For Bush, “Either you are with us, or you are with the terrorists” (Bush, 2001) became a dividing line that polarized international politics.

Iraq was invaded in 2003 under the pretext of weapons of mass destruction—a claim later proven unfounded. Historian John Lewis Gaddis (2004) viewed this as the moment when the United States transformed insecurity into a doctrine of proactive intervention.

Afghanistan: The Beginning and the End of a Cycle

The first intervention occurred in Afghanistan (2001), aimed at dismantling Al-Qaeda and overthrowing the Taliban. Yet, after two decades of war, the United States and NATO withdrew in August 2021. President Joe Biden declared: “We went to Afghanistan to eliminate Al-Qaeda, not to build a nation” (Biden, 2021).

The chaotic withdrawal was widely perceived as a strategic defeat, allowing the Taliban to regain power and raising doubts about U.S. credibility toward its allies. Analyst Hal Brands (2021) described it as “a Waterloo for the myth of limitless American power.” For China and Russia, the failure symbolized declining U.S. leadership, while for non-state actors it offered renewed inspiration for resistance.

The Middle East: Fragmentation and New Rivalries

The consequences of September 11 in the Middle East were profound. The Iraq invasion destroyed regional balances and paved the way for the rise of ISIS (2014). As Gerges (2016) notes, ISIS emerged directly from the power vacuum created by postwar mismanagement.

Iran emerged as a strategic winner, expanding influence through Hezbollah in Lebanon, militias in Iraq, and support for the Syrian regime. Nasr (2006) described this as the “Shia revival” in the Middle East.

Saudi Arabia and Sunni powers intensified their rivalry with Iran, most visibly in Yemen and Syria.

Israel now faces a renewed strategic encirclement by Iran-backed forces such as Hamas and Hezbollah, highlighted in the escalation after October 7, 2023.

Instead of externally imposed stability, the region has become a “mosaic of crises” where regional and global powers collide over fragmented political landscapes.

Implications for the Balkans and the Albanian Sphere

Though geographically distant, the Balkans were not immune to post-9/11 dynamics. Albania strongly aligned with the United States, contributing to missions in Iraq and Afghanistan, strengthening its NATO accession credentials (2009).

In Kosovo, U.S. engagement after 2001 proved decisive for the 2008 declaration of independence. Meanwhile, the global counterterrorism discourse was instrumentalized by some regional governments to justify tighter control over local Muslim communities, reflecting how global narratives influence domestic politics.

Twenty-four years later, September 11 remains a geopolitical turning point that reshaped the global order. It marked the end of the unipolar illusion, the rise of regional rivalries, and the empowerment of non-state actors as central challengers to international security. The U.S. withdrawal from Afghanistan and the fragmentation of the Middle East demonstrate that military power alone is insufficient for sustainable stability.

As Kissinger (2014) warned, “world order requires a balance between power and legitimacy.” Without such balance, the legacy of September 11 will be an increasingly unstable global system where history risks repeating itself in new forms.

Photo by: National September 11 Memorial & Museum