Nga Evarist Beqiri*

Vrasja e presidentit Xhon F. Kenedi, mbetet edhe sot e gjithë ditën një prej enigmave më të mëdha të shekullit të kaluar. Prandaj, vendimi i Presidentit Trump për deklasifikimin e dokumenteve të mbetura, lidhur me vrasjen e presidentit Xhon F. Kenedi, të vëllait Robert F. Kenedi dhe Martin Luter King-ut, ka zgjuar sërish kureshtjen e njerëzve në mbarë botën. Me këtë shkrim po ndalemi veçanërisht tek thelbi i trashëgimisë së udhëheqësisë së presidentit Kenedi.

Jam njohur më së shumti me trashëgiminë e presidentit Kenedi, kur vendosa që të përkthej në shqip librin “Lidershipi i John F. Kennedy-it-Mësimet dhe Trashëgimia e një Presidenti”, si një homazh për trashëgiminë e presidentit më karizmatik të historisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Natyrshëm lind pyetja, pse John Kennedy arrin të frymëzojë kaq shumë njerëz në mbarë botën, edhe sot, dekada pas vdekjes së tij?

Pse njerëzit vazhdojnë ta duan atë si asnjë president tjetër?
Pse për punën e tij, kishte miratueshmërinë më të madhe, që ka pasur ndonjëherë një president amerikan në detyrë?

Pse presidentët amerikanë dhe liderët në mbarë botën përpiqen t’i ngjasojnë, akoma edhe sot? Dhe pyetjet vijojnë…

Unë nuk kam ndërmend t’u jap përgjigje gjithë këtyre pyetjeve me anë të këtij shkrimi. Por ajo që me siguri mund t’ju them është fakti që, shoqëria njerëzore dhe ajo shqiptare në veçanti, kanë nevojë dhe po lëngojnë, për modele njerëzish të këtij kalibri, që me veprat e tyre ndryshuan botën. Ajo çka mungon në shoqërinë shqiptare është pikërisht aftësia për të sakrifikuar sadopak interesin vetjak për hir të një të mire më të madhe publike. Për të forcuar demokracinë, ne kemi nevojë për lider kurajoz, karakterialisht të fortë dhe të cilët udhëhiqen nga ideale fisnike.

Tipari më sublim i njerëzve të mëdhenj, thotë Stefan Cvjag, është aftësia e tyre për të sakrifikuar interesin vetjak për hir të një interesi më të madh publik. Pikërisht këtë tipar John F. Kennedy e personifikonte dhe e ktheu në një postulat, me anë të thirrjes “…Mos pyesni çfarë mund të bëjë vendi juaj për ju; pyesni çfarë mund të bëni ju për vendin tuaj…”

Presidenti Kenedi, ishte vetëm 43 vjeç, kur u zgjodh president, duke u bërë njeriu më i ri i zgjedhur në atë post. Megjithëse vinte nga një familje e pasur, ai nuk u kënaq kurrë vetëm me shijimin e privilegjeve që mund t’i ofronte një jetë e tillë, por krijoji një profil publik të vetin. Ai në kundërshtim me dëshirën a babait të tij, Joe Kennedy Sr., vendosi të merrte pjesë në Luftën e Dytë Botërore. Fillimisht, u punësua në Shërbimin Inteligjent të Marinës, në Uashington. Dëshira e tij ishte të shkonte në front, por shëndeti i keq nuk ia lejonte këtë. Megjithëse, më pas, ai arriti ta realizonte këtë dëshirë duke rrezikuar edhe jetën gjatë luftimeve me japonezët. JFK ishte një njeri ambicioz dhe me karakter shumë të fortë, ai nuk u dorëzua kurrë përballë vështirësive të jetës. Për shkak të problemeve shëndetësore, ai mësoi t’i përballonte vuajtjet dhe vështirësitë që në fëmijëri. Pavarësisht vështirësive që hasi, ai i shërbeu vendit të tij me devotshmëri, besnikëri dhe kurajë të pa masë, në të gjitha funksionet publike që mbajti përgjatë karrierës së tij.

Presidenti Kenedi qëndroi më pak se tre vjet në Shtëpinë e Bardhë. Ai nuk e përfundoi dot as një mandat të plotë presidencial. Megjithatë me vizionin e tij, ai i drejtoi sytë e amerikanëve drejt yjeve, duke e dërguar njeriun në Hënë dhe njëkohësisht veten e tij në piedestalin ku qëndrojnë të mëdhenjtë e historisë botërore.

Një nga momentet më delikate të presidencës së tij ishte menaxhimi i krizës së raketave në Kubë në 1962, ku dy superfuqitë botërore Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik rrezikuan të shkaktonin një luftë bërthamore. Ky ishte momenti kyç, kur lufta e ftohtë u bë e nxehtë. Shumica e këshilltarëve të tij ushtarak i sugjeruan bombardimin e pozicioneve në Kubë. Presidenti Kenedi ishte i ndërgjegjshëm për rrezikun që po i kanosej botës, prandaj dhe zgjodhi bllokadën ndaj anijeve sovjetike në vend të bombardimit. 

Më pas, JFK dhe Hrushovi arritën një marrëveshje dhe hodhën hapat e para për normalizimin e marrëdhënieve midis dy vendeve. Kenedi hodhi themelet e programit hapësinor amerikan, për eksplorimin e hënës dhe planeteve të tjera.

Ai ishte i pari president, që e trajtoi çështjen e të drejtave civile si një çështje po aq sa morale aq edhe politike. JFK ishte një hero i Luftës së II Botërore. Pjesëmarrja në këtë luftë e shënjoi atë thellësisht dhe bëri që ai të ishte një president i zotuar ndaj paqes, aq sa dëshironte si epitaf mbi varrin e tij mbishkrimin “Ai e ruajti paqen”. Presidenti Kenedi ishte një lider karizmatik, jeta dhe vdekja e tij, i shërbejnë njerëzimit si simbole të idealeve fisnike dhe shpresës për një botë më të mirë.

Xhon F. Kenedi ishte një hero i luftës që dashuronte paqen dhe që bëri gjithçka për të. Ai me karakterin e tij të jashtëzakonshëm, çiltërsinë e natyrshme, oratorinë, që përfaqëson majën më të lartë të artikulimit politik, e ndryshoi politikën amerikane njëherë e përgjithmonë.

Ai ishte një “idealist, pa iluzione”. Imazhi i tij rinor jeton përjetësisht në kujtesën tonë dhe vazhdon ende të frymëzojë udhëheqës dhe njerëz të thjeshtë, kudo në botë. Fjalët dhe vepra e tij jehojnë edhe sot.

Ajo çka ne presim nga ata që na udhëheqin është mbi të gjitha të jenë burim frymëzimi. Tek ky frymëzim pasqyrohet imazhi që do të donim të shikonim për veten dhe të ardhmen e vendit tonë. Një frymëzim që na jep forcë për të nxjerrë më të mirën nga vetja, me qëllim përmirësimin e të ardhmes sonë ditë pas dite. 

John F. Kennedy ishte një idhtar i paqes në botë. Ai ishte ideatori dhe themeluesi i Trupave të Paqes, për nxitjen e paqes dhe miqësisë midis kombeve. Ai ishte njeriu që shmangu me mjeshtëri fillimin e një lufte të tretë botërore dhe të një katastrofë bërthamore për mbarë njerëzimin. 

JFK ishte ndër të parët që nënvizoi kalbësinë e sistemit komunist dhe parashikoi fundin e tij. Ai i hodhi mbi krye presidencës amerikane petkun perandorak dhe ndryshoi njëherë e përgjithmonë mënyrën si qeveriset në Shtëpinë e Bardhë. Dhe njëherë e përgjithmonë, me konferencat e tij të famshme të shtypit, e ndryshoi mënyrën si komunikojnë me publikun presidentët amerikanë dhe politikanët në mbarë botën. 

Ai ishte nismëtar i disa prej arritjeve më madhështore të kombit të tij dhe të mbarë njerëzimit, siç ishte fluturimi i parë i njeriut në Hënë, dhënia fund diskriminimit të ligjëruar racial, si dhe Luftës së Ftohtë. 

Të gjitha këto arritje bëhen akoma edhe më të jashtëzakonshme, po të kihen parasysh sëmundjet e rënda që e shoqëruan gjatë gjithë jetës së tij të shkurtër. JFK ka qenë i sëmurë më tepër se cilido president tjetër…

Janë këto gjëra dhe shumë të tjera, ato që e bëjnë edhe sot frymëzuese udhëheqësinë e John F. Kennedy-t. John F. Kennedy ishte njeri me karakter të jashtëzakonshëm dhe me kurajë të pamasë. Asnjë president tjetër amerikan deri më sot, nuk ka arritur të frymëzojë kaq shumë njerëz në mbarë botën si ai. 

Trashëgimia e lidershipit të tij është një pasuri e njerëzimit dhe u shërben gjithë njerëzve që synojnë të jenë pjesë e jetës publike. John Kennedy kërkonte që kombi i tij të “praktikonte atë që predikonte rreth barazisë së të drejtave dhe drejtësisë sociale.”. Ai dëshironte ta shkëpuste vendin e tij nga ideologjia e militarizimit.

Ne duhet të vazhdojmë t’i mbajmë gjallë këto ideale fisnike, në mënyrë që flaka e përjetshme që vazhdon të shkëlqejë në Arlington, të mos shuhet kurrë…

Fjalët e të vëllait, Robert Francis Kennedy (RFK), përmbledhin thelbin e trashëgimisë së Presidentit John F. Kennedy: “…Nëse ka diçka së cilës Presidenti Kennedy i qëndroi fort dhe që preku ndjenjat më të thella të të rinjve në mbarë botën, ishte besimi se idealizmi, synimet e mëdha dhe bindjet e thella nuk janë të papajtueshme me programet më praktike dhe eficente; se nuk ka mospërputhje thelbësore ndërmjet idealeve dhe mundësive reale, nuk ka ndasi ndërmjet dëshirave më të zjarrta të zemrës dhe mendjes, dhe zbatimit racional të përpjekjeve për problemet njerëzore. Është jorealiste ose kokëfortësi të zgjidhësh problemet dhe të ndërmarrësh veprime, pa pasur si busull drejtuese qëllimet dhe vlerat më të larta morale, megjithëse të gjithë njohim disa që pretendojnë të kundërtën. Në gjykimin tim, kjo është një marrëzi e madhe, pasi ajo injoron realitetin e shpresës, të pasionit njerëzor dhe forcën e besimit, që në fund të fundit janë shumë më të fuqishme se të gjitha llogaritjet e ekonomistëve apo të gjeneralëve tanë. Natyrisht, për t’u përshtatur me standardet, me idealizmin, me vizionin, i cili do të përballet me rreziqet e atypëratyshme, duhet kurajë dhe vetëbesim i madh. Por ne dimë edhe se, vetëm ata, të cilët guxojnë të dështojnë fort, mund të arrijnë gjëra madhështore…”

JFK është një nga politikanët më popullor të të gjitha kohërave. Si çdo politikanë, ai pati sukseset dhe dështimet e veta. Presidenca e tij u përball me shumë kriza, si jashtë vendit, në Berlin, Kubë, Laos, Vietnam, ashtu edhe brenda vendit Xhorxhia, Misisipi dhe Alabama. Disa prej këtyre problemeve ai i përballoi me kurajë dhe i zgjidhi, disa të tjera ai nuk arriti t’i zgjidhte. Pas vdekjes trashëgimia e tij ka ardhur duke u forcuar. JFK mëshiron në sytë e shumë njerëzve presidentin ideal, politikanin, i cili ishte në gjendje të ndërthurte idealet më të larta njerëzore me politikat në shërbim të njerëzve. Ai me thirrjen e tij për t’i drejtuar sytë nga yjet, i bëri amerikanët të besojnë se aftësitë e kombit të tyre ishin të pakufishme dhe asgjë nuk ishte e pamundur për ta. Ai kërkonte një botë më të mirë ku paqja dhe liria të ishin të mundshme për të gjithë.

Mënyra e komunikimit dhe fjalim-bërjes së JFK, është një manual shumë i vlefshëm për çdo politikan modern. Përveç sharmit, mirësisë dhe hijeshisë personale, ai dinte t’i zbukuronte fjalimet e tij me shprehjet e poetëve dhe filozofëve. Citatet e marra nga fjalimet e JFK, janë të gdhendura sot në zemrat dhe mendjet e shumë njerëzve në mbarë botën.

Presidenti Kenedi ishte një orator i jashtëzakonshëm, i cili lindi me televizionin dhe diti ta shfrytëzoj atë më së miri. Sot, realiteti i Inteligjencës Artificiale, i mediave sociale, e vendos njeriun para sfidave të tjera, të cilat duhet të zotërohen si duhet. Përshtatja e JFK me televizionin, shërben si një shembull shumë i mirë për të mësuar mënyrën sesi duhen përballuar këto realitete të reja.

Thirrja e famshme e JFK, për t’i shërbyer vendit mbetet përherë aktuale. Emri i tij, lulëzon sot dhe simbolizon diçka thuajse mistike, idealet, shpresat, të cilat po përpiqen t’i gjejnë brezat pasardhës. Objektivat progresive dhe të guximshme të Presidentit Kenedi, përbënin rrezik ndaj interesave të ngërthyera mes tyre, prandaj ato komplotuan për t’i marr jetën. Por martirizimi i Presidentit Kenedi, i Martin Luter King-ut dhe i Robert F. Kenedi-t më pas, vetëm sa i ka forcuar idealet për të cilat ata dhanë jetën. Shumë të rinj në mbarë botën e shikojnë shpresën për një botë më të mirë, pikërisht tek trashëgimia e këtyre njerëzve.

Kjo trashëgimi shërben si një yll ndriçues për të  gjithë ata që në zemër kanë gjithmonë dëshirën e zjarrtë për të ndryshuar botën…

*Nuk lejohet publikimi i këtij shkrimi pa lejen e autorit. Çdo portal, gazetë online apo shtypur, që merr këtë shkrim duhet të citojë autorin në fillim të shkrimit (Nga Evarist Beqiri). 

Alfons Grishaj/

Në historinë etimologjisë botërore, fjala “mëshirë” rrjell nga latinishtja – “merces” që nuk e ka kuptimin e sotëm, mëshirë (mercy). Frëngët e huazuan fjalën “merces” (frëngjishtja e vjetër) dhe e përdorën si latinët, në kuptimin: pagesë, rrogë, fitim. Ndërsa në Bibël, kjo fjalë ka kuptim hyjnor: Dhuratë e mirësisë dhe dhembshurisë mëshirëplotë të Zotit. Po në Fjalorin Biblik, ka një shpjegim prej dy faqesh. Jo rastësisht zgjodha f.1106, një paragraf gjithëpërfshirës, ku shkruhet: “Mercy as given by God is foundation of forgiveness. It is His faithfulness and steadfast love. God is not seen as displaying an emotion called mercy but as taking merciful action”.

Me kalimin kohës “merceres” është shkrirë në kuptim internacional: mëshirë, bamirësi, tolerancë etj…Në këtë rast, ne duhet t’a përdorim “merceres” në kuptimin racional-internacional dhe Biblik: “mëshirë”. Sipas meje, kjo fjalë përbën thelbin e ndërgjegjes, mirësisë, ndjeshmërisë e solidaritetit. Fjalë që afron shans, tolerancë, zbutje vuajtjeje, mbase dhe zgjidhje permanente. Për momentin, mëshira mund të bëhet dhe dashuri, por rrallë herë bëhet bindje sepse lind si kujdes reflektiv. Mëshira është arma e njeriut (apo Hyut) të fuqishëm mbi të mundurin, mbi të pangrënin, mbi mjerimin, mbi fajtorin, mbi telendisjen morale dhe humbjen e shpresës, dhe jo në rastin kur fantazia përkëdhel botën tonë të brendshme në pikën dhe pikun e fantazisë për të qenë në time machine!

Sikur mëshira e fuqisë qiellore mund të bëhej eksperiment i tillë, trenat, bregdetet, lëndinat dhe kështjellat nuk do kishin vend më për imagjinatën dhe unin tonë të uritur…që venitet ngadalë prej viteve duke shfuqizuar dëshirën dhe shpresën.

Mëshira, në rrethana të barabarta është kompromentuese që dhe sikur të dëshirosh t’a aplikosh në një ngarkesë psikologjike të tillë, sjell impuls artificial, qëllim të stisur që nuk tingëllon pastër. Nëse njeriu jeton në botën ireale dhe dëshiron të bëhet person që nuk ka IQ e duhur, ai/ajo mund të përpiqet në pafundësi për t’ia arritur qëllimit…Prova e sforcuar mund të arrijë diçka ose humb bashkë me ëndrrën. Dështimi përpjekjes nuk presupozon mëshirë, por keqardhje. Kështu toleranca si sinonim i mëshirës vihet në punë kur njeriu nuk e hedh jetën në zare. Prandaj dhe mëshira kuptohet si tolerancë dhe shans për mëshiruesin, ku i mëshiruari mund të bëhet gjithçka…mbase mëshirëmadh dhe Profet si, St.Paul, me aureolë omnipotente dhe omniprezente.

Mendoj se, një pjesë e rinisë, në udhëtimin e jetës “maten”me yjësinë dhe gjatë rrugëtimit humbin rrugën…Lum ai që nuk bjen në dashuri me vetveten për t’a braktisur boshtin, duke konsumuar hapat e arta të jetës në kotësinë e humbëtirës pakthim. Sigurisht njeriu nuk është i përsosur dhe gabimet janë pjesë e provës së personalitetit, kurajos dhe sfidës për t’u përballur dinjitetshëm me luftën e jetës. Gjatë analizave tipologjike për mëshirën, kam konstatuar se janë katër lloje kategorie mendjesh për “mëshirën” me trajtim dinjitoz dhe jo dinjitoz.

Sipas meje kategoritë janë: “Kompromisaxhinjtë”, “Të paepurit”, “Të vetmundurit”, “Pushtetarët aksidentalë”. “Kompromisaxhinjtë”, janë karaktere elastike që në të shumtën e rasteve krijojnë balanca për paqe dhe luftë. Në postet që gëzojnë, krijojnë difiçite të riparueshme për të mos rrëshqitur në abis, duke paguar çmime shumë të larta. Për këtë tipologji, mëshira mbetet mekanizëm fitimi, propagandë dhe dekoracion. Pardoni Biden, mëshira për të birin Hunter Biden, zgjeroi listën e faljes dhe në stafin tij: Milley, Adam Schief, Liz Cheney, Fauci, James Biden, Valeria Biden Owens, të cilët mbase do të ishin përballur me ligjin sikur mos përfitonin nga “klemenca” e Presidentit në ikje…Mëshira e kësaj forme mbulon me mister dhe vello të zezë “pardonin” e firmosur, duke kompromentuar keq fjalën, mëshirë (pardon), falje.

“Tē paepurit”, janë besimtarë që nuk mund t’i çarmatosësh mendërisht kurrë. Prandaj ata bëjnë emër dhe histori, realizojnë detyrat që i vënë vetes,mbrojnë vlerat e lirisë dhe civilizimit, shpikin gjëra që të tjerët nuk krijojnë dot. Këta janë dhe mëshirëmëdhenjtë real. Marrim si shembull rastin e Presidentit Trump (i paepur deri në fitore), në firmosjen “Urdhërit Ekzekutiv” për lirimin e 1500 demonstruesve, dhe më vonë dhe të tjerë, të cilët morën pjesë me, 6 Janar të vitit 2021, Capitol Hill-Washington,D.C. Vendimi i Trump gëzoi rreth 1600 familje amerikane dhe frymëzoi miliona liridashës të tjerë në Amerikë dhe botë, duke treguar sa vlerë ka mëshira në raste tilla, paçka se kundërshtarët e komentuan së prapthi.

Trump, nuk u prek nga fjalët e Mariann Edgar Budde (Bishop of Washington), e cila i kërkoi: HAVE MERCY ON LGBTQ, MIGRANTS, përkundrazi Trump iu përgjigj: “Bishop is “not very good at her Job”. Presidenti i sapozgjedhur pas një eksperience negative me krahun e majtë, por dhe i pajisur me një kulturë fetare Biblike të admirueshme, nuk ka dëshirë të pranojë forma didaktike të stisuara e deformuara kundër fjalës së Hyut. Asnjë libër i shenjtë nuk thotë se ka një zgjidhje të tretë përveç burrit dhe gruas. Nëse dikush e di…do të më bënte nder që të ma kujtonte…Sofistika hipokrite dhe deformimi human nuk ka lidhje me mësimet e Zotit, sepse mund të ketë Gomorrah dhe Sadoma të tjera, mbase dhe doomsday.

“Të vetmundurit”, janë vetë falimenti (të vetmundurit nuk janë të mundurit që dinë të ngrihen më të fortë), që rrëzohen për mos u ngritur më, ose dhe kur ngrihen, çohen me paterica duke mos e njohur mëshirën me pretekstin se nuk i ka mëshiruar askush. Për mendimin tim, vuajtja të bën më të fortë, të lartëson, të krijon një eksperiencë që është shkollë dhe pasuri. Plus një botë që mbase disave u mungon. Rrethanat e vuajtjes të bëjnë më të thellë dhe racional. Vuajtja të pajis me dashuri dhe mëshirë. Fatkeqësisht, të vetmundurit, janë viktima të vetvetes në mizantropi, ku pakuptuar jetojnë në një vullkan urrejtje të stisur që i largon nga solidariteti i dhimbjes që ka ndjenjë dhe përgjegjësi. Kjo rrit honin midis ekstremit dhe normalitetit në mëshirëdhënie dhe mëshirëmarrje.

“Pushtetarët aksidentalë”, janë kategori mëkatare e vetëfryrë nga lavdia artificiale e momentin ku penetrojnë në kapërcyell të ndryshimeve të mëdha. Aksidenti i vesh tipat e gënjeshtërt me trofenë e dhuruar nga koha. Uria e tyre nuk njeh limite dhe mëshirë. Paraja, orgjitë, plaçkitja dhe pushteti i shpërdoruar mbeten kryefjala e lukunisë aksidentale, të cilët nuk kanē mëshirë për askënd. Dhe kur u bie ndërmend për “mëshirë”…zgjohen të çoroditur për show duke përdorur pushtetin si instrument arritjeje dëshirash meskine. Shpura e tallallexhinjëve që kanë pas vetes, shtriqen si kaçamijtë në lagështirë, ku me narrativa dhe artopolantë ushqejnë dhe lartësojnë delekuentët si shpëtimtarë të varfërisë dhe rritjes mirëqënies së paqënë.

Qytetërimi, mëshirën e ka jetësore. Fenomenin e bën të njohur me një përkujdesje humane, ku, pothuajse dhe sensacioni humbet forcën në planin njerëzor. Trajtimi i mëshirës zë vend natyrshëm në pardonin e një mëkati apo dickaje tjetër që krijon impakt në rrethana të caktuara apo të papërcaktuara. Ka raste shkarje përdorimi si lajm komercial, por fatkeqësia nuk tjerret si qëllim në vetvete (siç e kam thënë…), sepse informuesit, media udhëhiqen nga kodi moral dhe etiko-profesional.

Mendoj se, mëshira nuk duhet të bëhet kurrë pjesë maskarade-propagande, por solidarizim shpirtëror, duke lënë jashtë megafonë e TV, gurë e shigjeta helmi të përdorura nga fytyrat teatrale.
Farsa dhe loja me “mëshirën”, janë si fijet e merimangës që sa më i dendur të bëhet rrjeti, aq më e pamundur bëhet dalja nga webi.
Shumë njerëz paqësorë pyesin, “Sikur njeriu mos t’a njihte mëshirën…a do frikësoheshin bishat nga ai? Po Zoti a do tregonte mëshirë për të pamëshirshmin? Sikur ligji të bëhej mbiligj (pa mëshirë – pa klemencë) si do quhej ligjvënësi? Sikur ligji të mos ekzistonte…a do quhej Mozes, babai i ligjit dhe çfarë do bënte njeriu?”.

A e ndryshon mëshira llojin e lindur? Unë mendoj se jo!
Tek “Rrëfenjat e Papagallit” (Histori dhe fabula Indiane), lexojmë Rrëfenja tridhjetë e një: “Për birin e dijetarit dhe nepërkën”, ku papagalli i tregon Huxhastës bukur se, si nepërka i kërkoi djalit të dijetarit t’a shpëtojë nga një ndjekës që kërkonte t’a vriste…Djali pa një pa dy e mëshiroi gjarpërin duke e marrë dhe fshehur në mëngën e mantelit. Ndjekësi e pyeti djaloshin nëse kish parë një gjarpër të zi, por djaloshi e mohoi se kish parë ndonjë të tillë. Armiku i gjarpërit u largua. Atëherë djaloshi i kërkoi nepërkës që të dilte nga mënga e mantelit ku ishte kacavjerrur ngaqë nuk përbënte më rrezik për jetën. Po nepërka i tha se do e kafshonte. Pas një debati midis njëri-tjetrit, gjarpëri iu përgjigj, – Ja çfarë kam dëgjuar nga të diturit: “T’u bësh mirë të këqinjve, është njësoj sikur t’u bësh keq të mirëve.”

Thjeshtë mendoj se, mëshira (mirësia dhe klemenca si sinonime) është si kaleidoskop…ku brenda tubit, pjesët e koloreve dhe elementeve ndryshojnë pamjet e objekteve sa herë rrotullon unazën e fokusimit…

Nga ROLAND QAFOKU/

“Çdo mama do donte ta shikonte djalin e vet president por pa u bërë politikan”. Teksa një ditë shkurti 2001 vizitoja në Boston “John Kennedy Museum and Library”, syri më kapi një thënie të stampuar në një mur me hark. Si një emblemë që mbajti mbi supe nderin dhe kënaqësinë të ishte presidenti i 35-të i SHBA, por edhe vuajtjen, përgjegjësinë, e deri në humbjen e jetës, John Kennedy kishte dhënë përkufizim më të saktë, por edhe proverbial njëkohësisht. Sa e sa dëshirë e kënaqësi mund të ketë njeriu të bëhet president i një shteti, por sa vështirë dhe sa e rëndë është mbi supe ajo detyrë, kudo qoftë, në SHBA apo Shqipëri. Kur në vitin 2015 nxora nga botimi librin “Historia e 33 kryeministrave të Shqipërisë. Nga Ismail Qemali te Edi Rama”, ajo që më shkoi në mendje sapo doli në qarkullim, ishte një libër për presidentët e Shqipërisë. E quajta të largët atë projekt për faktin se numri i atyre që kanë drejtuar institucionin më të lartë të shtetit tonë nuk arrinin të bëheshin as sa gishtat e dy duarve. Për më tepër që Shqipëria nuk është Amerika. Megjithatë, folderat në arkivin tim elektronik dhe dosjet në arkivin tim fizik po mbusheshin ding me materiale dhe të dhëna për presidentët. Por Henri Çili nuk lë rast pa i bërë pritë përvjetorëve. Kishte vite që kishte çimentuar idenë se në 100 vjetorin e presidencës duhej doemos një libër për presidentët. Dhe meqënëse, sipas tij, unë kisha fituar “markën” e kryeministrave, tani duhej të shkruaja një libër për presidentët. Në fakt e prita me shumë dëshirë këtë ide. Prandaj e falenderoj për projektin, por edhe për mbështetjen që bëri të mundur botimin e këtij libri.

100 VJET PRESIDENCË SHQIPTARE

Historia e presidencës shqiptare nuk është as e gjatë me emra, por as e fortë në pushtet. Nga viti 1925 deri sot janë vetëm 11 presidentë. Sa një skuadër futbolli. Pa rezerva madje. Përjashtim bën vetëm republika presidenciale e Ahmet Zogut dhe presidenca e Sali Berishës. Me këto dy raste ekstra, Presidenca, edhe është edhe nuk është vrima e gjilpërës në të cilën kanë kaluar ngjarjet më të mëdha të kombit. Presidencat e 8-të drejtuesëve të tjerë, rezultojnë të jenë ose me gjysmë pushtet ekzekutiv, ose me çerek pushtet, ose me rol honorifik.

Megjithatë themelimi i institucionit të presidentit është ai i 31 janarit 1925 kur për herë të parë që nga themelimi i shtetit Shqipëria u shpall Republikë. Po atë ditë Asambleja zgjodhi Ahmet Zogun president të asaj Republike dhe që nga ai moment mori udhë një isntitucion që kaloi përmes tallazeve. Tashmë që mbushen 100 vjet kuptojmë akoma më mirë se lundrimi i vështirë në stuhitë e ngjarjeve që kanë kapluar Shqipërinë në një shekull kanë treguar se historia nuk i mësoi askujt asgjë. As presidentëve madje. Më 1 shtator 1928, i njëjti politikan që e shpalli Shqipërinë republikë, e shpalli atë mbretëri dhe veten mbret duke e shuar presidencën. Lufta e Dytë Botërore kaloi në pesë vite që formalisht ruajtën mbretërinë dhe drejtimi i shtetit u krye me regjencë. Por një nga aktet e para të paslusftës prej komunistëve që erdhën në pushtet ishte rikthimi i Republikës. Më 11 janar 1946 Shqipëria u shpall republikë dhe nga ky moment deri në 1991 vendi funksionoi me Presidium të Kuvendit Popullor që kishte atributet e kreut të shtetit në një formë kolegjale. Presidiumi përbëhej prej 15 anëtarësh dhe kryetari ishte mbi ta, por nuk kishte asnjë rol. Ai ishte honorifik dhe formaliteti përmblidhej në hedhjen e firmave nëpër dekrete, dekorime dhe dërgime e marrje urimesh, të gjitha këto të diktuara nga partia shtet.

Vetëm pas emërimit të Ramiz Alisë në vitin 1982, roli i kryetarit të Presidiumit të Kuvendit Popullor nisi të marrë dalëngadalë atributet reale të kryetarit të shtetit. Me zgjedhjen e tij në 30 prill 1991 si president i Republikës, presidenca u kthye në një institucion kushtetues. Ishte gati si një rikthim atje ku e nisi Ahmet Zogu më 31 janar 1925. E re apo e vjetër, kjo tashmë nuk ka rëndësi. Ashtu siç kam imagjinuar kryeministrat teksa kryenin punët e tyre, po bëj një paradë për të përfytyruar për të 11 presidentët. Kështu:

E imagjinoj presidentin Ahmet Zogu në vitin 1925 që jep e merr në godinën në krah të Akademisë aktuale të Shkencave, e që për fat të keq nuk është më, teksa ndërmerr transformimin më të madh të Shqipërisë që nga 28 nëntori 1912. E imagjinoj teksa ideon shtetin modern shqiptar me konceptet evropiane dhe është i qartë, i vendosur dhe i bindur se do ta arrij. E imagjinoj teksa hartonte ligje, ndërtonte infrastrukturë, mban kontakte të vazhdueshme me diplomatë të huaj dhe përzgjedh bashkëpunëtorët më të aftë, por njëkohësisht eleminon të gjithë armiqtë politikë dhe shpesh bën “prova” për ta shndërruar presidencën në mbretëri.

E imagjinoj presidentin Omer Nishani që me sa zell e mori detyrën në vitin 1946 i dalë triumfator nga lufta. Por e imagjinoj sa do jetë zhgënjyer nga ato që po bënte Hoxha dhe regjimi tij që po kosiste një e nga një bijtë e revolucionit komunist. E imagjinoj ashtu të rënë në dëshpërim pa asnjë rrugëdalje dhe i bindur se pas largimit si presidenti shte radha e tij të shpallej armik, tërhoqi këmbëzën e pistoletës drejt trupit të vet.

E imagjinoj Haxhi Lleshin në një zyrë që nuk bënte asgjë edhe pse qendroi në detyrën e kryetarit të Presidiumit të Kuvendit Popullor për më shumë se 29 vjet. E imagjinoj që hidhte në shkresa firma, miratonte dekrete, shpërndante dekorata, por të gjitha këto pasi ia kishte marrë vendim partia shtet.

E imagjinoj presidentin Ramiz Alia që përpiqej të dukej sa më mirë edhe me ata që kërkonin demokraci dhe rrëzimin e komunizmit, por edhe me ithtarët e Enver Hoxhës që për të mos shkelur parimet mund të hanin vërtetë bar. E imagjinoj Ramiz Alinë, veçanërisht momentin kur i thanë se shtatorja e Hoxhës ishte rrëzuar, duke kuptuar se ai dhe sistemi komunist kishin vdekur politikisht një herë e përgjithmonë. Por me atë natyrën aspak të ashpër, në një farë menyre, ai shmangu një luftë civile. Por e imagjinoj gjithashtu edhe momentin kur pa mbushur një vit si president i Republikës dha dorëheqjen për t’i lënë udhë qeverisjes së Partisë Demokratike.

E imagjinoj presidentin Sali Berisha që gjysmën e kohës në presidencë e harxhoi për të rilindur një Shqipëri të rrëzuar për tokë nga uraganet e ndërrimit të sistemeve. Por në marsin e vitit 1997 vendin edhe më keq se në vitin 1992. Shteti ra dhe ky është rasti i parë në historinë e Shqipërisë po se po, por edhe të botës. E imagjinoj Berishën, në fakt kam qenë dëshmitar, që në kulmin e kësaj situate u zgjodh president për një mandat të dytë dhe teksa 10 muaj më pas dha dorëheqjen nën breshëritë e armëve drejt qiellit, u shpreh se do kthehej një ditë në pushtet dhe kjo ndodhi vetëm 4 vjet më pas.

E imagjinoj Rexhep Meidanin që në Shqipërinë e pas vitit 1997 jep e merr me atë qetësinë e tij dhe duket sikur nuk i dalin saktë llogaritë si në fizikë.

E imagjinoj presidentin Alfred Moisiun që jep e merr mes Fatos Nanos dhe Sali Berishës, dy dinosaurët e politikës. E megjithatë ai diti t’i përballonte me dinjitet urganet nga të dy krahët..

E imagjinoj Presidentin Bamir Topi, një djalë “tirons” që në pesë vite në presidencë tregoi shpirtin e familjes dhe qytetit nga rridhte dhe që me qetësinë e tij nuk ndezi asnjë fitil zjarri në disa situata delikate për vendin.

E imagjinoj presidentin Bujar Nishani që sa vështirë e ka patur të punonte edhe me Sali Berishën që e zgjodhi në krye të shtetit, por edhe me Edi Ramën që erdhi në pushtet si kryeministër, por që ruajti një presidencë të pastër, të ndershme si vetë karakteri dhe jeta e tij.

E imagjinoj presidentin Ilir Meta që i zënë si në çark u detyrua të bëhej president, të dilte nga vetja dhe të bënte dhjetra beteja me supermazhorancën socialiste, por edhe përballej me dy komisione parlamentare për shkarkimin nga detyra. Tallazet dhe uraganët gjatë asaj kohe nuk kanë të krahasuar me asnjë presidencë tjetër.

Presidentin Bajram Begaj nuk e imagjinoj, por e kam para syve. Presidenca shqiptare kurrë nuk ka qenë kaq e heshtur dhe e qetë që nga themelimi i saj. Qw kur u zgjodh, e në vijim ai ka sjellë vetëm qetësi. Ndoshta ndoshta një model se si duhet të jetë institucioni më i lartë i shtetit. Dhe që ne duhet të mësohemi.

E sigurtë është se të 11 presidentët kanë hyrë në godinën e kreut të shtetit të lumtur që u zgjodhën për ta kryer atë detyrë. Por e rëndësishme është nëse ata kanë dalë nga dera po aq të lumtur kur e lanë atë detyrë. Historia e tyre na ka treguar se sa e vështirë është të jesh presidenti i Shqipërisë. Me, apo pa kompetenca, ajo është një detyrë që vazhdon të ndjekë rregullin e John Kennedy-t që nisi si një ëndërr e mamasë që ta ketë të birin president, por pa qenë politikan. Në këtë pikë, Shqipëria nuk ndryshon nga Amerika. Uroj që librin tim ta lexoni dhe ta pëlqeni!

Ramë Manaj

AKADEMIA E SHKENCAVE DHE E ARTEVE E KOSOVËS – GJENOCIDI DHE MASAKRAT E SERBISË NË KOSOVË (1998-1999) – KONFERENCË SHKENCORE – (28 PRILL 2023).

Abstrakt

Luftërat shkaktojnë pasoja të rënda dhe gati gjithherë të pariparueshme: humbje të jetëve njerëzore, vrasje të civilëve të të gjitha moshave, djegie kufomash, masakrime në grupe të mëdha e të vogla, përdhunime, si dhe dëme kolosale materiale, si shkatërrime pronash, djegie shtëpish e shkatërrime të institucioneve me vlera kulturore, historike etj.

Por, pasojat më të rënda janë masakrimet e trupave të njerëzve, djegiet e tyre, dhunimet seksuale para vrasjes, si dhe përpjekjet për fshehje të krimeve duke hedhur trupa në varreza masive, në hapësira sekrete, nëpër miniera etj.

 Gjatë luftës në Kosovë, në vitet 1998-1999 kur u humbën më shumë se 13 mijë jetë njerëzore, u shkatërruan më shumë se 120 mijë shtëpi, u dhunuan më shumë se 20 mijë femra shqiptare, u shkatërruan qindra e qindra objekte të kulturës materiale e shpirtërore, kulturore, historike, kombëtare e fetare dhe më shumë se 6000 trupa të vrarësh u fshehën nëpër varreza të ndryshme masive nëpër Serbi (ende sot kërkohen mbi 1600 trupa të të vrarëve të zhdukur ose ende të pagjetur).

Kumulativisht, gjatë viteve 1998-1999, në Kosovë, nga forcat ushtarake e policore dhe paramilitare serbe, që vepronin në akordancë të efektshme, janë bërë rreth 400 masakra të mëdha e të vogla- vrasje masive në grupe të mëdha (146 veta në Izbicë më 28 mars 1999, 377 veta janë vrarë në Mejë të Gjakovës më 27 prill 1999, Reçaku, Krusha e Madhe dhe e Vogël, Likoshani, Prekazi, Pastaseli, Kralani e shumë e shumë të tjera) dhe në grupe më të vogla. Janë vrarë e masakruar fëmijë (më shumë se 1300 janë të evidentuar) pleq e të rinj dhe gra e vajza, pa dallim.

Tipologjia e masakrave serbe në Kosovë mund të specifikohet sipas disa kritereve:

– Sipas numrit të të ekzekutuarve (pra në grupe të mëdha e të vogla dhe individuale);

– Me armë zjarri dhe me armë të ftohta;

– Sipas mënyrës së ekzekutimeve (me rafale dhe të shtëna individuale);

 – Sipas vendit (në fusha, në rrënoja ndërtesash, në brigje lumenjsh etj.);

– Sipas kohës (në çdo orë brenda 24 orëve).

Elementet gjenocidale të masakrimeve e vrasjeve ishin evidente jo vetëm në tendencën e zhdukjes apo shfarosjes së një populli përmes ekzekutimeve, por edhe përmes përndjekjes së rreth një milion njerëzve jashtë Kosovës duke ua konfiskuar dokumentet e identitetit dhe ato të udhëtimit, me qëllim që të mos u lejohej kurrë më (sipas planeve të tyre) kthimi në shtëpitë e tyre.

Vrasjet e fëmijëve (personave nën moshën madhore, paraqet monstruozitetin e barbarisë dhe llahtarisë që forcat serbe e manifestuan kundër shqiptarëve të pambrojtur.

Pas përfundimit të luftës, familjarët kanë lajmëruar tek organizatat e ndryshme humanitare ndërkombëtare se mungonin më tepër se 6.000 persona, për fatin e të cilëve nuk dihej.

Më shumë se 4500 prej tyre deri tani janë gjetur nëpër varreza masive, prej tyre më shumë se 945 janë sjellë nga varrezat masive nëpër Serbi, nëpër lumenj e puse të ndryshme ku herë-herë janë hedhur bashkë me trupa kafshësh të ngordhura.

Fjalët çelës: Masakra, vrasje civilësh, grash, fëmijësh, civilë të paarmatosur e të pambrojtur, djegie trupash, dhunime seksuale, shkatërrime shtëpish, rrënime të objekteve të kulturës.

Pikëpamja sipas së cilës nëse dihet botërisht se në Kosovë, gjatë viteve 1998-1999 ka ndodhur një luftë dhe se janë të njohura pasojat e saj, nuk do të jetë e nevojshme që të evidentohen, eksplorohen dhe memorizohen nga aspekti shkencor juridik e historik krimet e rënda që u bënë ndaj një populli të pambrojtur, duket të jetë e paqëndrueshme. Prandaj është e domosdoshme të trajtohet në përkufizimin dhe memorizimin shkencor e institucional të dimensioneve të krimit dhe pasojave që shkaktoi agresioni serb, si dhe monumentalizimin e homazhit ndaj viktimave të luftës. 

Është në ndërgjegjen njerëzore që ballafaqimi e dëshmimi i krimeve, i secilit krim, të jetë pjesë e obligimit dhe vetëdijes për historitë njerëzore. Rrëfimi për krimin, tipologjizimi i tij, sikur edhe përpjekja për lidhjen e të gjitha krimeve bashkë në kërthizën e origjinës, ndikon në ndërgjegjen e njerëzimit. 

Prandaj, është dobishme që të bëhet tipologjizimi, struktura e krimeve serbe ndaj shqiptarëve. Kjo nuk është e lehtë nga aspekti shkencor, por është edhe më e dhimbshme nga aspekti njerëzor. 

Fundi i shekullit XX, provoi edhe një herë, si shumë herë të tjera në histori, se koncentrimi i forcës dhe armatimit shkatërrues në duart e të papërgjegjshmëve dhe në duart e atyre që lakmia për dominim e për pushtim jo vetëm që mund të arrijë në shkallë të absurdit, por mund të shkaktojë pasoja të paparashikueshme, duke e pasqyruar anën e errët të koshiencës njerëzore. 

Shkaktari i luftërave gjatë shpërbërjes së Jugosllavisë, agresioni serb, pas Kroacisë e Bosnjës dhe Hercegovinës, gjatë vitit 1998-1999, me gjithë arsenalin e tij ushtarako-policor e paramilitar, nën komandën e Slobodan Milosheviçit, iu sul Kosovës. 

Preteksti për vrasjet, plagosjet, masakrimet, djegiet e shkatërrimet ishte UÇK-ja, por qëllimi i vërtetë ishte krijimi i “tokës së djegur” e pastaj deportimi i popullsisë jashtë Kosovës. 

Projekti strategjik luftarak serb “Patkoi“ e dëshmoi këtë: përveç vrasjeve grupore dhe atyre individuale, masakrimit të kufomave, djegies e zhdukjes së tyre, dhunimeve seksuale, përveç djegies e shkatërrimit të më shumë se 120 mijë shtëpive e shumë objekteve të tjera të institucioneve publike e fetare, ushtria, policia dhe paramilitarët serbë i deportuan jashtë kufijve të Kosovës – në Shqipëri, Maqedoni e Mal të Zi rreth një milion shqiptarë, gra, fëmijë e të moshuar, me synimin e qartë që t’ua pamundësojë atyre kthimin në trojet e veta. 

Në fjalorët juridikë e gjuhësorë, termi masakër ka domethënie të gjakderdhjes masive, vrasje në masë, prerje, copëtim, demolim e djegie kufomash… (në gjuhën shqipe përdoret edhe termi kasaphanë). Por masakër ose masakrim është edhe kur vetëm një personi të vrarë i shkrep armën, e copëton, e djeg, ia demolon fizikisht trupin. 

Ndërkaq, termi gjenocid, siç dihet, vjen prej fjalës greke genos që do të thotë: gjini, etni, komb dhe cidere, që do të thotë: vrasje. Pra vrasje masive, përpjeke për zhdukje të një etnie ose pjesëtarëve të një përkatësie etnike-kombëtare. E tillë ishte përpjekja e regjimit të Milosheviçit. 

Sipas Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut (KMDLNJ), nga data 1 janar 1998 deri më 12 qershor 1999, kur në territorin e Kosovës janë futur Trupat e NATO-s, nën akronimin KFOR, forcat ushtarake, paraushtarake dhe policore të Serbisë dhe të Republikës Federale të Jugosllavisë (RFJ) kanë vrarë 7900 civilë shqiptarë të paarmatosur (6579 meshkuj, 1321 femra). 

Por të dhënat e publikuara nga Fondi për të Drejtën Humanitare e tashmë të njohura botërisht, citoj:...si pasojë e konfliktit 1998-1999 dhe pas përfundimit të luftës deri në fund të vitit 2000, 13535 persona janë vrarë apo janë zhdukur me dhunë. Nga numri i përgjithshëm i viktimave 10317 ishin civilë (prej tyre 8676 shqiptarë, 1196 serbë dhe 445 nga grupet e tjera etnike) dhe 3218 nga forcat e ndryshme të armatosura (prej tyre 2131 nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës, 1084 nga forcat e armatosura serbe dhe jugosllave dhe 3 nga forcat e NATO-s. Nga ana tjetër, më shumë se 1600 persona ende rezultojnë të zhdukur. 

Fëmijët ishin në shënjestër të forcave serbe me motivacion se ata ishin,, armiq të ardhshëm të Serbisë.,,

Gjatë konfliktit në Kosovë, sipas evidencës së Këshillit të Mbrojtjes së Lirive dhe të Drejtave të Njeriut, 953 fëmijë shqiptarë janë vrarë e masakruar nga forcat serbe 4, (ndonëse disa autorë-burime të tjera konfirmojnë se shifra e fëmijëve të vrarë është më tepër se 1300).

Rreth 400 masakra kolektive i ka kryer makineria vrastare serbe gjatë luftës në Kosovë, në të cilat civilët shqiptarë u vranë në grupe: 377 në masakrën e Mejës, 146 në më masakrën e Izbicës, 115 në masakrën e Pastaselit, 86 në masakrën e Kralanit, pastaj në masakrën e Reçakut, Krushës së Madhe e të Vogël, Prekazit, Likoshanit, Çirezit, Poklekut, Çikatovës, Rezallës, Abrisë, Lubeniqit e Korenicës e shumës e shumë masakra të tjerat që regjimi serb kreu në Kosovë

Këto masakra janë kryer ndaj civilëve të pambrojtur shqiptarë, gjë që dihet por e kanë dëshmuar edhe të mbijetuarit e paktë të këtyre masakrave. 

Përveç, vrasjeve, masakrimeve, djegieve e dhunimeve edhe rreth një milion shqiptarë u deportuan jashtë Kosovës, me synimin etnocidal për ta bërë spastrimin etnik të saj nga shqiptarët, të cilët përbënin më shumë se 95 për qind të popullsisë autoktone dhe rezidente të Kosovës. Por cila është tipologjia e masakrave në Kosovë?

Arsim Bajrami, në librin e tij,, Gjenocidi i Serbisë në Kosovë- aspekte juridike,, thekson se gjenocidi i Serbisë në Kosovë është shumëdimensional: gjenocidi në sferën e arsimit, gjenocidi ekonomik, gjenocidi në sferën kulturore, media dhe fushat e tjera, gjenocidi demografik, duke eksploruar detajisht dhe në mënyrë të argumentuar gjithë kompleksitetin e gjenocidit shtetëror të Serbisë në Kosovë.

Megjithatë këtu do të paraqitet një tipologjizim i shkurtër, i të reduktuar në shtruarje, për vrasjet masive dhe masakrat, të cilat forcat serbe i bënë kundër shqiptarëve të pambrojtur civilë, gjatë viteve 1998-1999. 

Gjenocidi është përkufizuar me Konventën e OKB-së për Gjenocidin e vitit 1948, e cila ka hipur në fuqi më 12 janar 1951.

Sipas kësaj Konvente, Gjenocid nënkupton secilin nga aktet e kryera me qëllim të shkatërrimit të tërësishëm apo të pjesshëm të një grupi kombëtar, etnik, racor apo fetar, siç është:

1.  Vrasja e anëtarëve të grupit; (b) shkaktimi i lëndimeve serioze trupore apo mendore, anëtarëve të grupit; (c) të imponuarit e qëllimshëm të kushteve të atilla të grupit, të parashikuara që ta shkaktojnë shkatërrimin fizik apo mendor, të plotë ose të pjesshëm të atij grupi; (d) imponimi i masave që kanë për qëllim parandalimin e lindjeve brenda grupit; (e) transferimi i dhunshëm i fëmijëve prej një grupi në tjetrin.

Kështu, masakrat serbe ndaj popullatës shqiptare dalin të jenë thjesht ilustrim i faktit se ato u bënë me qëllim dhe në funksion të gjenocidit të organizuar shtetëror, në përputhje të plotë me përkufizimin dhe kriteret e gjenocidit.

Gjatë mbajtjes së Konferencës së Rambujesë, Serbia kishte dislokuar në Kosovë rreth 150 mijë forca ushtarake, policore dhe grupe paramilitarësh, si ato të kriminelëve Sheshel e Arkan, me gjithë arsenalin e tyre vrasës: artileri të rëndë e të lehtë ushtarake e policore, të cilat kishin mbuluar tërë territorin e Kosovës. Kjo forcë, sidomos pas datës 24 mars 1999, kur filluan sulmet e NATO-s ndaj caqeve të caktuara në Serbi e Kosovë, fillojnë sulmet e tmerrshme të përndjekjes masive, vrasjeve, dhunimeve, djegieve e shkatërrimeve kundër popullatës civile shqiptare. 

Veçori e këtyre vrasjeve është se ato u kryen ndaj individëve, por po kështu duke i grupuar njerëzit, të cilët më pas vriteshin ose masakroheshin nga ato forca.

Këto grupime qenë të ndryshme, grupime më të vogla ose më të mëdha (nga 10, 20, 30… e deri në 377 persona, sikur tregon rasti i Mejes së Gjakovës). 

Pra, tipologjinë e vrasjeve dhe masakrimeve e ilustron vrasja në numra të mëdhenj, duke filluar prej numrave të vegjël, siç u citua më lart.

Por tipologjia e vrasjeve masive dhe masakrimit individual e masiv të trupave të të vrarëve ilustrohet edhe me mënyrën e vrasjeve:

1. vrasje me armë të nxehta dhe me armë të ftohta;

– vrasje me armë zjarri, individualisht dhe në grupe, 

– vrasjet në fusha, hapësira të ndryshme e rrënoja shtëpish, siç janë ekzekutimet kolektive në Mejë, Izbicë, Pastasel, Krushë të Madhe, Kralan e shumë të tjera; 

– vrasjet nëpër hapësira të mbyllura, duke granatuar e bombarduar dhe duke hedhur bomba ose shkrepur rafale automatikësh mbi gra, fëmijë e të moshuar, siç janë rastet e Prekazit, ai i familjes Jashari, rasti i Suharekës, ai i familjes Berisha, rasti me të burgosurit e Dubravës e shumë raste të tjera.

2. vrasje me armë të ftohta: thika e mjete tjera të forta goditëse.

3. me mënyrën e masakrimit të trupave: 

– pas ekzekutimeve masive nëpër dhoma e hapësira të ngushta, duke u hedhur bomba dore dhe rafale automatikësh, paramilitarët, policët e ushtarët serbë i copëtojnë e djegin trupat me katalizatorë të ndryshëm të lëngët e të gaztë, përfshirë edhe djegiet në furrnalta. Ata i kanë hedhur trupat e gjymtuar e të sakatuar nëpër puse e shpella, lumenj e liqene, i kanë hedhur dhe i kanë mbuluar më pas me shtresa të trasha të dheut nëpër miniera) etj.; 

Shumë trupa janë gjetur me duar të lidhura e me shenja maltretimesh para ekzekutimit;

– pati masakër kundër civilëve edhe në treg të artikujve ushqimorë, të konsumit ditor, siç kishte ndodhur vite më parë në tregun e Sarajevës. Kjo ka ndodhur më 13 mars 1999 kur forcat serbe hedhin granatë në tregun e artikujve ushqimorë në Mitrovicë, ku vriten, më saktë masakrohen 5 shqiptarë, në mesin e të cilëve edhe gra e fëmijë dhe plagosen 23 të tjerë. 

– Është e konfirmuar se nëpër shumë fshatra, në Drenicë, Dukagjin- në komunën e Istogut, në Llapushë e gjithandej Kosovës, menjëherë pas hyrjes së forcave të NATO-s, nga puset janë nxjerrë me qindra trupa të dekompozuar të shqiptarëve të vrarë; 

Ndërkaq, nga Serbia, nga varrezat kolektive: Batajnicë -747, në Bajna Bashta -84, Petrovo Sello -61, nga nëntoka e minierave në Rudnicë 54 e Kizhevak janë nxjerrë e janë sjellë në tokën e tyre në Kosovë (deri në vitin 2020) gjithsej 946 trupa të shqiptarëve të vrarë, më saktësisht, mbetje të trupave të tyre. 

Ka raporte të organizatave humanitare ndërkombëtare me të dhëna të pakonfirmuara, në të cilat thuhet se rreth 300 trupa të shqiptarëve të vrarë janë hedhur në furrnalta të shkritoreve të metaleve si në Maçkaticë e Bor të Serbisë dhe në Ferronikël e Trepçë në Kosovë. Rrjedhimisht, do të jetë e pamundur që ndonjëherë të gjendet ndonjë pjesë – mbetje prej trupave të tyre

Pas vrasjeve e djegieve, dërgimi i trupave në Serbi është një krim tjetër. Ende sot, 23 vjet më pas, më shumë se 1.600 familje të Kosovës me ankth e pa shpresë presin që trupat e më të dashurve të tyre të gjenden, t’u dorëzohen atyre, për të mos lënë varret e hapura kaq vite e pafundësisht.

5. Dhunimet seksuale të rreth 20.000 femrave, vajzave e grave shqiptare, por edhe të një numri meshkujsh, janë dhe mbesin forma më monstruoze e krimeve të luftës në Kosovë. Shumë prej të dhunuarave, pas dhunimit janë vrarë. 

Shumë organizata ndërkombëtare joqeveritare dhe ekspertë të ndryshëm manipulojnë me shifrën se afër 20. 000 femra shqiptare janë dhunuar nga pjesëtarët e forcave serbe në ditët e luftës. Mirëpo, sipas një burimi tjetër, kjo shifër sillet rreth 2018 femra të dhunuara gjatë luftës në Kosovë. 

Por, ka pasur raste kur nëse nuk arrinin ta ndanin një femër nga familjarët dhe nga kolonat e përndjekjes, e vrisnin atë, siç kishte ndodhur me Shpresa Musli Krasniqin nga Klina. Ishte shtatzënë kur e vrasin në një fshat të Gjakovës, në fshatin Lug Bunar, pasi nuk arrijnë ta zbresin nga rimorkioja e traktorit. Sot aty ndodhet një memorial që i është ngritur trimërisë, nderit, moralit dhe dinjitetit të saj. 

Vrasjet pas dhunimeve paraqesin masakër të llojit të veçantë që barbaria serbe e kishte zbatuar gjatë luftës në Kosovë;

6. Spastrimi etnik:

Brenda periudhës dyvjeçare të luftës në Kosovë e sidomos ndërmjet 24 marsit 1999 kur sulmet e NATO-s fillojnë mbi caqet serbe dhe 12 qershorit kur përfundojnë ato, nga Kosova janë deportuar në Shqipëri, Maqedoni (tani të Veriut) e Mal të Zi rreth 1 (një) milion qytetarë shqiptarë të Kosovës. 

Atyre në kufi u merreshin lejet e njoftimit dhe pasaportat, për t’i hedhur ato në plehra e për të pamundësuar kthimin në vendlindjen e tyre. 

Ky është rasti tipik i spastrimit etnik masiv të Kosovës.

Padyshim, po të mos kapitullonte para NATO-s ekspansioni serb, numri i shqiptarëve që ishin dëbuar nga Kosova, edhe sot do të silleshin si refugjatë nëpër vende të ndryshme të Evropës dhe botës.

Kolonat e përndjekjes e zbrazjes, kishin mbuluar rrugët e Kosovës. Prej Mitrovicës nëpër Dukagjin kolonat e njerëzve, të etur e të uritur, të rrahur e maltretuar, udhëtonin me ditë e javë për në Shqipëri e Mal të Zi, prej Kamenice e Gjilani përndiqeshin për në Maqedoni e Shqipëri po ashtu, sikundër edhe prej të gjitha komunave të tjera të Kosovës.

 Treni zbrazjes nga Prishtina për në Shkup, për çdo ditë, ishte i stërmbushur.

7. Vazhdën e krimeve të mëdha të luftës, e që është i pranishëm gjithë këtë kohë, e dëshmon pandëshkueshmëria e kriminelëve dhe e vrasësve mizorë serbë. 

Faktet tregojnë se fare pak procese janë hapur nga organet serbe të drejtësisë e akoma më pak kanë përfunduar me të dënuar – edhe në të përfunduarat, janë shqiptuar dënime qesharake. Rast ilustrativ është ai i vrasjes së tre vëllezërve Bytyqi, qytetarë shqiptaro-amerikanë, vrasësit e të cilëve janë të njohur, por ata shëtisin sot e kësaj dite të lirë nëpër Serbi, me gjithë kërkesat e përsëritura të qeverisë amerikane për ndëshkimin e tyre.

Botërisht dihet tashmë se asgjë nuk ka ndodhur rastësisht dhe e paplanifikuar nga pushteti okupues dhe ai i luftës së ushtrisë e policisë serbe.

Po kështu, është e sigurt se për çdo masakër, vrasje ose dhunë të natyrës tjetër gjatë luftës dhe në rrethana të luftës janë mbajtur evidenca e janë bërë raportime sekrete. Ato edhe sot ruhen në arkiva shtetërore e ushtarako – policore si sekrete shtetërore në Serbi. 

Prandaj, me të drejtë, Kosova kërkon me insistim që Serbia të japë informata për vendndodhjen e më shumë se 1.600 trupave të zhdukur gjatë luftës, për fatin e të cilëve nuk dihet gjë as 23 vjet pas përfundimit të saj e që, për më shumë se 1600 familje, të mos mbeten varret e hapura pafundësisht.

Pa hyrë në detaje të shumta, të cilat e pasqyrojnë barbarinë, monstruozitetin dhe çmendurinë e urrejtjen patologjike jo vetëm ndaj shqiptarëve, por edhe ndaj forcave të NATO-s, kundër të cilave nuk u bënte punë mbrojtja, prandaj,, hakmirreshin,, ndaj popullatës civile, mund të nxirren disa përfundime, si emërues i përbashkët i maliciozitetit, i pashpirtësisë, i barbarisë e harbutërisë, i kundërnjerëzores dhe çmendurisë e absurdit, të cilat nuk mund të mendohen të vijnë nga specia njeri. 

Të gjitha vrasjet e masakrat kolektive janë bërë nën komandën e ushtrisë dhe policisë serbe. 

Me gjithë faktin se në Kosovë ka pasur përpjekje për grumbullim dhe evidencë të saktë e të plotë pasojave të luftës, shifra për të vrarë e masakruar, për dhunime e vrasje fëmijësh, për djegie kufomash e të zhdukur, fatkeqësisht ende nuk kemi një pasqyrim zyrtar, të plotë e të unifikuar të këtyre të dhënave.

Po kështu, besoj se është meritore që kategoria e të mbijetuarve nga makineria vrastare serbe gjatë luftës, pra kategoria e atyre që ngelën në jetë me plagë e pa të nga kordonët serbë të vdekjes, të ketë hise strukturimi në strukturat e kategorive të dala nga lufta.

Duke përfunduar, një fakt mbetet përfundimisht dhe pakontestueshëm i qartë: planet serbe ishin bërë që të vrisnin sa më shumë shqiptarë, madje me metodat më barbare, më çnjerëzore e më mizore, t’i masakronin ata dhe të fshihnin gjurmët me çdo kusht, gjë që paraqet krim të dyfishtë, si dhe paralelisht të deportonin sa më shumë prej tyre jashtë kufijve të Kosovës, në mënyrë që Kosova të pushtohej e të serbizohej përfundimisht, si edhe herë të tjera gjatë historisë.

Kosta Nake/

Romani “Lavjerrësi i qytetit” ishte një zgjedhje rastësore por, edhe pse i botuar disa vite më parë, duke iu afruar fundit, m’u duk sikur ishte shkruar ditë pas dite në verën e nxehtë të vitit që shkoi. Duke trajtuar tematikën aktuale të ngarkuar me politikë e korrupsion, frymën e romanit duket sikur e shpreh saktësisht komediani dhe komentatori politik Jon Stewart kur shkruan: “Gjithë ideja se jemi në një betejë midis tiranisë dhe lirisë është një seri lëkundjesh të lavjerrësit.” Artistikisht ky dualizëm vjen në vepër si emërtim i një rruge me dy emra: Rruga Të Ndershmit dhe Rruga Të Pandershmit.

Zija Çela merr lapsin e llogaritarit kur e vështron Burgasin dhe karakteret e tij në organizimin e tyre ekonomik, kthehet në gazetar kur rrëfimin e kthen në vetën e parë duke u përqasur me Valer Jacën i cili punon për gazetën “Paralele dhe meridianë”, kthehet në njeriun hokatar duke u dhënë disa skenave nuanca satire dhe humori, siç është rasti i rojave që lëvizin si te vallja “Ra Faja nga fiku.” Autori mëton të zbulojë se si krimi i mbyllur brenda mureve dhe telave me gjemba, jo vetëm nuk është e mundur të pengohet për vazhdimin e aktivitetit kriminal, por ka mekanizmat e veta për ta kriminalizuar gjithë shoqërinë, pasi, siç vëzhgon ministri Dilaver Ahmarini, “Këta që janë jashtë, janë njëlloj me ata që janë brenda, prandaj janë solidarë.” Është Valeri që, kur diskutohet për ndryshimin e emrave të rrugëve, hedh idenë që të dy antagonistët të përfaqësoheshin me lavjerrësin që i ka dhënë emrin edhe krejt veprës.

Sipari i romanit hapet me turbullirat e të burgosurve që bëjnë aliteracion me emrin e qytetit Burgas, mes turmës identifikohet Emanuel Karabolli dhe Antonela Boeti, një italiane e shoqërisë civile. Familjarët ofronin para për t’i afruar të dënuarit në burgjet më pranë qendrës së banimit dhe ky akt korruptiv thërret në skenë të burgosurin Fabian Rudi Oketa dhe Todi Ristanin si drejtor të Institutit për Ekzekutimet Penale. Të burgosurit mbaheshin në gjysmën e hapësirës të parashikuar me ligj, prandaj ishte një ngacmues për protesta. Ministri i Brendshëm Dilaver Ahmarini shkon për bashkëbisedim me qytetarët e Burgasit, pasi qyteti mbahej si beniamin i Kryeministrit. Ishte krijuar një drejtori e veçantë “underground” që quhej Drejtoria e Sterilizimit që merrej me zhdukjen e provave dhe pastrimin e gjurmëve të krimit ndërkohë që ambasada amerikane kishte shprehur pakënaqësinë sepse policët kishin parcela me kanabis. Takimin duhej ta hapte kryetari i bashkisë, zoti Kosturi, por ia rrëmben prefekti Sazan Manzurani. Për të zgjeruar hapësirat e vuajtjes së dënimit, ministri u propozoi qytetarëve t’i merrnin të burgosurit në shtëpitë e tyre dhe ata pranuan. Ishte një sfidë e ideuar nga Kryeministri që përbën edhe pikën e lidhjes.

Ka një klasifikim të të burgosurve sipas krimeve të kryera: bllokim rrugësh, djegie dhe ndotje të mjedisit; ngarje makine në gjendje të dehur; armëmbajtje pa lejë; shpërndarës droge; mospagim i faturës së energjisë elektrike, dhunë në familje. Kur tërhiqen formularët e aplikimit, shfaqet Vlash Llazarani, pronari i fabrikës së bimëve mjekësore që e shfrytëzon strehimin në familje për t’i kthyer të burgosurit në krahë pune. Fillojnë manovrimet me shortin transparent që zhvlerësohet me spostimet me kryqe te listat, në vend që të vihej kryqi ndanë emrit që i korrespondonte numrit të thirrur, vihej ndanë emrave për të cilët kishte ndërhyrje. Futet në lojë kompania Diva’s Contruction e vëllezërve Karabolli e cila dyshohet se mbështet financiarisht studion ligjore “Peshorja”. Pronari i Shtëpisë së Beqarëve Blinar Disha zgjeron hapësirat e magazinimit. Shkëmbimi i të strehuarve i ngjan një tregu skllevërish. Të shkuarën mund ta blinin edhe disa nëpunës të vegjël e pedagogë që ishin burgosur për ngacmime seksuale, për doktoratura me plagjiatura, etj.

Emanuelin tentojnë ta vrasin, por plagoset lehtë. E quajtën si shkrepje e pavullnetshme të një polici dhe Todi Ristani u përpoq t’i bëjë vëllama. Pas pak kohësh polici u zhduk dhe u gjet vetëm makina. Ishte përgjigjja e parë e krimit. Familja Karabolli nuk tërhiqet: “Është koha që nga eksportues, të bëhemi edhe importues. Përderisa merremi me bimë mjekësore, përse të mos merremi edhe me frutat e shëndetshme ekzotike?”

Prokurori Nevil Zusi u bën presion disa tipave për t’i kthyer në spiunë brenda të burgosurve, shërbim që Fadil Selimi e përcakton kështu: “Në atë kohë punoja si kalë, haja si qen, vrapoja si lepur, fshihesha si mi.”

Projekti i strehimit familjar sjell zhvillim ekonomik të Burgasit dhe atje përurohet hoteli me pesë yje “Konaku” ndërtuar nga Diva’s Construction e vëllezërve Karabolli. Suksesi ndahet me pjesëmarrjen e disa ministrave dhe vetë Kryeministrit. Kompania fiton tenderin e privatizimit dhe të ndërtimit të korpusit të burgut, As-in e burgjeve ekzistues. Pushteti ekonomik zgjerohet kur kompania merr përsipër të paguajë pjesën e tirazhit ditor të gazetës që kthehet nga tregu, kurse Valerit i vendosin te Shtëpia e Beqarëve një Audi në vend të Opelit, kurse një zarf e njoftonte se Opelin do t’ia kthenin kur të bëhej edhe një herë i ri. Befas shtëpitë e strehuesve filluan të ktheheshin në bordello siç ishte rasti i Shtëpisë me Flamur.

Edhe fabrika e përpunimit të bimëve mjekësore dhe aromatike kishte fituar terren, kishte ardhur çasti që nga eksportuese e bimëve të kthehej në importuese të prodhimeve ekzotike prandaj porositet kontenieri me banane.

Në Burgas shfaqet gjyqtari Robert Spiro, Robespieri i drejtërisë që thoshte: “Nuk ka kënetë që të ketë aq baltë sa ajo e administratës shtetërore.” Por sapo filloi t’i vinte rrotull një ministri, e larguan nga Tirana.

Ngjarja merr impuls kur te dera e prefektit lihet një shportë me vezë me fund të dyfishtë ku e shoqja gjeti dy destina me rreth lastiku në të cilat kishte 100 kartmonedha me prerje 500 euro.

Krijohet Fakulteti i Lirisë për ta blerë të shkuarën dhe të ardhmen dhe për ta fituar lirinë automatikisht. Duheshin 43 pikë për t’u kualifikuar, prandaj filluan të mendonin “për lyerjen e rrotës”, pastaj kishte edhe “ingranazhe të tjera që duheshin vajosur.” Futet në lojë Mitrushi, nipi i prefektit. Fabiani, shok burgu i Emanuelit kishte thënë: “Ndiq rrugën e parasë, se ajo të shpie te vatra e krimit.”

Gjykatësi Robert Spiro autorizon prokurorin për kontroll të befasishëm në Shtëpinë me Flamur ku u gjet edhe kryetari i bashkisë, por u tha se kishte vajtur për të kapur me presh në dorë inspektorin e tatimeve. Kishte edhe katër prostituta vendase gjë që tregon për ekspansionin e krimit me mishin e bardhë. Tabori që humbi bordellon u përpoq të kalonte në parlament një ligj për legalizimin e shtëpive publike.

Sukesi i radhës është përfundimi i 6-katëshit spiral për VIP-at. Një ditë para Kurban Bajramit, Diva’s Contruction bën bamirësi, Emanuelit i akordohet Letra e Mirëkuptimit dhe e Shpërblimit. Mjedisi korruptiv krijon edhe tregun e sekserëve të kontrolluar nga Bec Selita ku ishin fiksuar çmimet për marrjen e një certifikate pronësie, për rikthim në detyrë, për kirurgjitë në spitalin publik, për mbylljen e dosjes në polici apo pushimin e çështjes në gjykatë. Formulat e komunikimit të sekserëve me viktimat: “Mos mendo se unë çoç fitoj. Pjesa e luanit i takon tjetërkujt, për mua një thërrime tepron.” “Veçse mos pandeh, zotrote, se unë fitoj plaçkë të madhe, një kafe tepron për mua.”

Në Burgas bëhet përurimi i institutit të ri penitenciar, por këtë herë dërgata nga kryeqyteti u përkiste profileve të mesme. Përshëndetja ishte: “Mirë se vini në Burg-As!” Që mund të lexohej: mirë se vini në asin e burgjeve. Në krye të kopesë, si dashi me këmborë, ishte Emanuel Karabolli. Kompania Diva’s Contruction e kishte blerë gazetën dhe po punonte për një kompani mediatike me kanalin e vet televiziv.

Në të katër anët e qytetit fillojnë zjarret e protestuesve të ndryshëm që i bashkon zemërimi. Boshtet e pankartave dhe shtizat e flamujve kthehen në armë sulmi. Në radhët e demonstruesve futen agjentë të infiltruar. Një pjesë e plaçkitësve u ndaluan. Në mbrëmje analistët nëpër studio. Të nesërmen gazetat me fjalët kyçe: revoltë, përgjakje, plaçkitje, zjarrvënie. Burgu po konkurronte me famën e qytetit.

Protesta shtypet dhe ministri i Brendshëm shkon në Burgas. “Maskarenj, hak e keni, vuajeni tani pasojën e liberalizmit tuaj! E ku dini ju ç’është toleranca, ç’janë liria, demokraia dhe mikpritja. A deshët më shumë të drejta për njerëzit e krimit? Ja si përfundoi, e këmbyet strehën tuaj me qelinë e burgut…” Një pasazh që tregon se si qeveria i shfrytëzon protestat për të instaluar një shtet autarkik.

Afron ora finale. Prefekti është në gjendje ankthi, priten arestime të zyrtarëve të lartë. Ia vënë prangat me akuzën: korrupsion pasiv i personave që ushtrojnë funksione publike dhe shpërdorim detyre. Po afron koha e zgjedhjeve dhe duket se kompania Diva’s Contruction mban anën e qeverisë, gazeta po ashtu. Nevoja për të fituar zgjedhjet justifikon edhe aleanca të tilla. Siç thotë Artur Shopenhauer “Opinioni është si një lavjerrës dhe i bindet të njëjtit ligj. Ai shkon nga qendra e gravitetit te njëra anë dhe duhet të bëjë të njëjtin hap në anën tjetër. Duhet një kohë e caktuar që të gjendet pika e vërtetë te e cila duhet të ndalojë për të pushuar.”

Linja e dytë e romanit lidhet me fatin e gazetarit, përfaqësuar nga Valer Jaca, të cilit i duhet të ndodhet në qendër të ciklonit. Është njeriu i zakonshëm me të mirat dhe dobësitë e veta, ai ka flirtet e veta me motrat Evelina dhe Floreta Sako, joshet ose sulmohet nga krimi dhe pushtetarët dhe vjen një moment që mund të hidhet në rrugë, pasi shefat ia kanë regjistruar të gjitha: Fillimisht drejtori është i pakënaqur se Valeri po çon më pak shkrime dhe e ka humbur nuhatjen e gazetarit, aq më tepër kur e lë t’i kalojë pasqyrimi i suksesit të kompanisë Diva’s Construction. Pastaj është lidhja me italianen që i përkiste dikujt tjetër, marrëdhënia e njëkohshme me dy motra, shpërdorimi financiar prej jetës hedoniste. Valeri e ndien se nuk është me askënd, prandaj i vjen një mendim i çuditshëm, t’ia mbathte vrapit nëpër pistat e qiellit. Që këtu zgjohet tërheqja për t’u bërë shkrimtar. A nis autorësia dhe krijimtaria aty ku fillon sovraniteti? Kjo pyetje e ka përgjigjen te kjo vepër që mbëshetet në tri shtylla, tri dorëshkrime mbi tryezë: dorëshkrimin e Todi Ristanit, dorëshkrimin studimor të Floretës dhe ditarin e Fabianit.